Vėl antikonstitucinis įstatymo projektas

324 KULTURA JĘZYKA | 82 PONOWNIE NIEKONSTYTUCYJNY PROJEKT USTAWY Przed dwoma i pół laty Sejmowi przedstawiono projekt ustawy Republiki Litewskiej o imionach i nazwiskach. Po wyjaśnieniu, że jest on sprzeczny z Konstytucją Republiki Litewskiej oraz z wyjaśnieniem Trybunału Konstytucyjnego dotyczącym zapisywania imion i nazwisk w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej, Sejm nie rozpatrzył projektu*.1 Postanowiono ponownie zwrócić się do Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał powtórzył zasadnicze stanowisko, że w paszporcie imię i nazwisko należy zapisywać w języku państwowym, natomiast w innych językach można je wpisać na stronach przeznaczonych na inne wpisy. Po tym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego Rząd Republiki Litewskiej zamiast wcześniejszego projektu opracował i przedłożył Sejmowi projekt ustawy Republiki Litewskiej o zapisywaniu imion i nazwisk w dokumentach. Nowy projekt usunął kilka niedociągnięć wcześniejszego: wyraźnie oddziela zapisywanie imion i nazwisk w dokumentach od ich zapisywania w innych dziedzinach; regulację zapisywania imion i nazwisk rozpoczyna od podstawowej zasady – zapisywać je alfabetem litewskim; nie zawiera wielu pobocznych kwestii, które występowały w poprzednim projekcie. Jednak nowy projekt, podobnie jak poprzedni, jest sprzeczny z Konstytucją i orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego. Co gorsza – taki projekt został przygotowany po ponownym wyjaśnieniu Trybunału Konstytucyjnego. Zatem autorzy projektu, a także Rząd, który przedkłada go Sejmowi, świadomie naruszają ustawy litewskie i zasady państwa prawnego. Chcąc usprawiedliwić i teoretycznie uzasadnić swoją pracę, autorzy projektu skleili dziwną preambułę. W przypadku takiej ustawy nie jest ona konieczna albo przynajmniej powinna być inna. Obecna jest powierzchowna i całkowicie stronnicza. Nie ma w niej nawet wzmianki ani o Konstytucji, ani o języku państwowym i litewskich nazwiskach. Aż trzy punkty na cztery przedstawiają teorie dotyczące osób z innych krajów, nazw osobowych w innych językach i dobitnie przeciwstawiają je litewskim nazwom osobowym. Chce się wmówić, że nazwa osobowa rzekomo nie jest zjawiskiem językowym, lecz „unikalnym * O tym, że projekt był nietrafiony, niejednokrotnie pisano w prasie: P r a n a s K n i ū k š t a . W sprawie projektu ustawy o imionach i nazwiskach. – Literatūra ir menas, 2007, 20 lipca; Gimtoji kalba, 2007, nr 7, s. 15–18; P r a n a s K n i ū k š t a . Czy Sejm obroni język litewski? – Literatūra ir menas, 2009, 19 czerwca. Kolejny niekonstytucyjny projekt ustawy 325 „oznaczeniem tożsamości konkretnej osoby”, a nazwiska osobowe „nie mają znaczenia leksykalnego, dlatego nazwisk osobowych jednego języka nie można uznawać za część systemu innego języka, który się nimi posługuje“. Nazwę osobową być może można uznać za swoiste oznaczenie osoby, ale ma ona również postać językową. Należy wprost i jasno przyznać, że nazwiska są nie tylko kwestią prawną, lecz także językową. A to, czy nazwisko ma, czy nie ma znaczenia leksykalnego, nie jest szczególnie istotne. Wyrazy zalicza się do systemu językowego nie na podstawie znaczeń leksykalnych, lecz cech morfologicznych i fonetycznych. Znaczenie leksykalne czy semantyczne nazwiska nie przeszkadza mu przejść z jednego języka do innego. Jako usprawiedliwienie i argument autorzy projektu przywołują Ustawę o nazwiskach z 1938 roku. O żadnym innym dokumencie w preambule nie wspominają, wymieniają jedynie tę ustawę i tylko jej punkt dotyczący zapisu nielitewskich nazwisk nielitewskimi znakami. Ale przecież tamta ustawa nie temu służyła. Regulowała zmianę i poprawianie litewskich nazwisk, a punkt dotyczący zapisu nielitewskich nazwisk został tam sztucznie dodany i oderwany od całej ustawy. Możliwe, że była to reakcja na polskie ultimatum z 1938 roku i żądania zapewnienia praw Polakom na Litwie. Podejrzenia takie rodzą się również dlatego, że podobne żądania słyszymy także teraz; autorzy projektu nie nazywają ich wprost, lecz posłusznie je realizują. Ale są też różnice. W tamtej ustawie z 1938 roku nie powiedziano, czy wspomniani nie-Litwini są obywatelami Litwy i gdzie można zapisywać ich nazwiska niełacińskimi znakami litewskimi, natomiast autorzy nowego projektu bez ceremonii przenoszą tę zasadę na obywateli Republiki Litewskiej i zapisywanie ich nazwisk w dokumentach. Punkt piąty artykułu trzeciego projektu głosi: „Imię i nazwisko obywatela Republiki Litewskiej należącego do mniejszości narodowej, na podstawie źródła dokumentu, zapisuje się znakami niełacińskimi o podstawie łacińskiej, jeżeli alfabet języka tej mniejszości narodowej ma podstawę łacińską i jeżeli został złożony wniosek obywatela Republiki Litewskiej“. I właśnie ten punkt projektu konkretnie i drastycznie koliduje z Konstytucją Litwy oraz orzeczeniem Sądu Konstytucyjnego. Antykonstytucyjne postanowienia projektu ujawniają się również w inny sposób. Zapis znakami niebędącymi znakami litewskimi ma dotyczyć nazwisk małżonków obywateli narodowości nielitewskiej, a jeśli ktoś chce znaków litewskich, potrzebny jest odrębny wniosek. O zapisie imion i nazwisk obywateli narodowości nielitewskiej litewskimi znakami nigdzie nawet nie wspomniano. I to w sposób całkowicie tendencyjny – punkt dotyczący zapisu imion i nazwisk obywateli należących do mniejszości narodowej został umieszczony po nazwiskach osobowych obywateli państw obcych. Chce się nimi zasłaniać i coraz bardziej odrywać od języka litewskiego oraz litewskich znaków. 326 KALBOS KULTŪRA | 82 Należy tu powiedzieć, że obywateli Litwy narodowości nielitewskiej nie można utożsamiać z obywatelami innych państw. Nazwiska osobowe obywateli Republiki Litewskiej są legalizowane i zapisywane zgodnie z ustawami litewskimi, wśród których znajduje się również Ustawa o języku państwowym. Najważniejsze zasady zapisu imion i nazwisk zostały ustanowione uchwałą Rady Najwyższej z dnia 31 stycznia 1991 roku „W sprawie zapisu imion i nazwisk w paszporcie obywatela Republiki Litewskiej“. Nazwiska osobowe osób narodowości nielitewskiej omówiono tam w osobnym punkcie: „Imiona i nazwiska osób narodowości nielitewskiej w wydawanym paszporcie obywatela Republiki Litewskiej zapisuje się znakami litewskimi“. Zasada ta od prawie dwudziestu lat jest stosowana nie tylko w paszportach, lecz także w innych dokumentach. To, że jest on zgodny z Konstytucją, potwierdził Trybunał Konstytucyjny. Inaczej jest w przypadku imion i nazwisk obywateli innych państw. Są one legalizowane zgodnie z ustawami danego państwa i zapisywane zgodnie z wymogami języka tego państwa. W oficjalnym użyciu we wszystkich państwach, także u nas, obowiązują w takiej formie, w jakiej zostały zalegalizowane. Dlatego prawnie uzasadnione jest postanowienie projektu, zgodnie z którym imiona i nazwiska obywateli państw obcych, „zapisane w dokumencie źródłowym nie litewskimi znakami alfabetu łacińskiego, są przepisywane znak po znaku znakami alfabetu łacińskiego“. Nie jest to sprzeczne ani z Konstytucją Republiki Litewskiej, ani z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, ponieważ to orzeczenie dotyczy zapisywania imion i nazwisk obywateli Litwy znakami języka litewskiego. Możliwość zapisywania nazwisk obywateli innych państw również w języku nielitewskim przewidywała uchwała Rady Najwyższej z 1991 r. Jej trzeci punkt zezwalał na zapisywanie imion i nazwisk osób posiadających obywatelstwo innego państwa zgodnie z paszportem obywatela tego państwa lub dokumentem go zastępującym. Jednakże punkt obecnego projektu dotyczący imion i nazwisk cudzoziemców wymaga doprecyzowania, ponieważ wrzuca do jednego worka z obywatelami państw obcych osoby bez obywatelstwa, cudzoziemców, którzy nabyli obywatelstwo Republiki Litewskiej, małżonków i dzieci obywateli państw obcych. Nie są oni całkowicie jednakowi i nie powinni być hurtem mierzeni tą samą miarą. Otóż osoba bez obywatelstwa może być stałym mieszkańcem Litwy albo z jakichś powodów tymczasowo przebywać na Litwie – pierwszych można porównywać z obywatelami Litwy, drugich – z cudzoziemcami. Obywatel Litwy, który zawarł małżeństwo z cudzoziemcem, tylko z tego powodu nie staje się cudzoziemcem. Wobec takich obywateli Republiki Litewskiej przede wszystkim obowiązuje ogólna zasada zapisywania imion i Ponownie niekonstytucyjny projekt ustawy 327 z drugiej strony, przyjmując nazwisko obywatela innego państwa, małżonek otrzymuje wspólne nazwisko rodzinne, a jest ono związane z zasadami używania i zapisu nazwisk obowiązującymi w innym państwie. Mogą one być stosowane również wobec obywatela Republiki Litewskiej, który przyjął nazwisko cudzoziemca, zwłaszcza jeśli małżeństwo zostało zawarte, a osoba mieszka poza Litwą. Pod względem prawnym takie nazwiska są równoważne nazwiskom cudzoziemców i może mieć do nich zastosowanie zasada zapisywania nazwisk cudzoziemców znakami nielitewskimi. Zderzają się dwie przeciwstawne, lecz pod względem prawnym obie uzasadnione zasady, dlatego ustawa może zezwalać na zapisywanie takich nazwisk według wyboru – znakami litewskimi albo tymi samymi znakami co nazwisko małżonka. Także imiona i nazwiska ich dzieci mogą być zapisywane dwojako. Należałoby dodać odrębny punkt przewidujący takie przypadki. Jednak największą wadą projektu jest jego niekonstytucyjny punkt piąty artykułu trzeciego, którym chce się podważyć zasadę zapisywania imion i nazwisk obywateli Litwy należących do mniejszości narodowych znakami litewskimi. Próbowano to już zrobić w projekcie z 2007 roku, ale takie zamiary się nie powiodły. Autorzy nowego projektu znów bawią się w chowanego i bez mrugnięcia okiem wciskają wybrakowany towar. nazwisk alfabetem litewskim. Ale ustawa jest oczywiście potrzebna. Nie ma jednak potrzeby burzyć tego, co zostało stworzone i weszło w życie. Można wziąć uchwałę Rady Najwyższej, zatwierdzić jej zasady i główne punkty, uzupełnić istniejącą uchwałę z uwzględnieniem nowych okoliczności – ale bez zmiany najważniejszych zasad – i nadać dokumentowi formę ustawy. POST SCRIPTUM Główne artykuły ustawy można sformułować krótko i prosto: Artykuł A. Pisownia imienia i nazwiska 1. Imiona i nazwiska obywateli Republiki Litewskiej, zgodnie ze źródłem dokumentu, w dokumentach tożsamości lub innych dokumentach sporządzanych i wydawanych przez właściwe instytucje zapisuje się litewskimi znakami językowymi, z wyjątkiem punktu 2 artykułu B. 2. Imiona i nazwiska obywateli Republiki Litewskiej narodowości nielitewskiej w dokumentach zapisuje się zgodnie z wymową za pomocą litewskich znaków językowych, zachowując 328 KULTURA JĘZYKA | 82 autentyczne formy nazw osobowych. Imię i nazwisko, zgodnie z życzeniem osoby, mogą być zapisywane w formie niezgermanizowanej (bez końcówek) albo zgramatykalizowanej (z końcówkami). Artykuł B. Transliteracja imienia i nazwiska 1. Imiona i nazwiska obywateli państw obcych, wpisane w źródle dokumentu nie-litewskimi znakami opartymi na alfabecie łacińskim, przepisuje się znak po znaku znakami opartymi na alfabecie łacińskim. Ze względów technicznych imię i nazwisko mogą być przepisywane bez znaków diakrytycznych. 2. Imię i nazwisko obywatela Republiki Litewskiej, który zawarł małżeństwo z obywatelem państwa obcego i przyjął jego nazwisko, zapisuje się, zgodnie z wyborem osoby, znakami języka litewskiego albo tymi samymi znakami opartymi na alfabecie łacińskim co nazwisko małżonka. Imiona i nazwiska dzieci tych osób również zapisuje się dwojako, znakami litewskimi albo innymi znakami opartymi na alfabecie łacińskim. 3. Imię i nazwisko, wpisane w źródle dokumentu znakami nieopartymi na alfabecie łacińskim, przepisuje się znakami języka litewskiego zgodnie z wymową. PRANAS KNIŪKŠTA Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno