Nauji 2007–2010 m. lietuviškos kilmės vaikų vardai ir jų davimo polinkiai

214 Kalbos Kultūra | 84 DAIVA SINKEVIČIŪTĖ Uniwersytet Wileński NOWE IMIONA DZIECI POCHODZENIA LITEWSKIEGO NADAWANE W LATACH 2007–2010 I ICH TENDENCJE NADAWANIA SŁOWA KLUCZOWE: imię, imię pochodzenia litewskiego, imiona dzieci, dwuczłonowe imię osobowe, skrót, imię apelatywne, imię sufiksalne. 1. Nadając dzieciom imiona, jedni ludzie wybierają imiona znane, czasami nadają imiona osobowe znajomych lub dziadków, inni zaś starają się, aby imię było wyjątkowe, jak najmniej słyszane, dlatego sami tworzą imiona, przekształcają już istniejące imiona osobowe lub szukają ich w odległych, egzotycznych spisach imion. Część imion przejmowana jest z tych krajów, w których mieszkają emigrujący obywatele Litwy. Takie uzupełnianie spisu imion o nowe imiona osobowe jest rzeczywistością współczesności. Szukając imienia dla dziecka lub interesując się pochodzeniem imion, językoznawcy zalecają czytanie wielokrotnie wydawanego Słownika pochodzenia imion litewskich, opracowanego przez Kazimierasa Kuzavinisa i Broniusa Savukynasa (dalej – LVKŽ). Niemniej jednak dziś LVKŽ nie zaspokaja już potrzeb społeczeństwa: wiele używanych i rozpowszechnionych imion (np. Smltė, Nèdas, które znajdują się w dwudziestkach najczęściej nadawanych imion ostatnich lat, zob. Sinkevičiūtė 2011) nie zostało w nim uwzględnionych. Że rzeczywiste użycie imion i zalecany do używania wykaz imion znacznie się różnią, już ponad dziesięć lat temu zauważyła Vitalija Maciejauskienė (1998: 41), pisząc o imionach nadanych litewskim dzieciom w latach 1991–1992. Chociaż autorka później twierdziła, że w lVKŽ najczęściej nie ma mało wartościowych imion z naszego wykazu imion (Maciejauskienė 2004: 93), jednak dane z ostatnich lat pokazują, że wykaz imion jest poszerzany również o imiona odpowiednie do używania, które często pozostają nieomówione przez językoznawców. To, że do tej pory dokładnie nie wiadomo, jak zmieniała się moda na imiona i jakie nowe imiona pojawiły się w litewskim wykazie imion w ciągu ostatniego stulecia, najprawdopodobniej wynika z dużej ilości informacji oraz problemów z jej gromadzeniem i przetwarzaniem w poprzednich dziesięcioleciach. Widocznie dlatego do lVKŽ nie trafiła również część imion odpowiednich do używania, ponieważ słownik był opracowywany w czasie, gdy jego autorzy nie mieli dokładnych danych o imionach wszystkich mieszkańców Litwy. Inna przyczyna – ówczesny surowy charakter normatywny: aby do lVKŽ nie trafiały antroponimy niespełniające pojęcia poprawnego imienia i aby nie rozpowszechniały się różne warianty, część imion nie była włączana do słownika, d- D. sINKEVIČIūtĖ. Nowe imiona dzieci pochodzenia litewskiego z lat 2007–2010 i tendencje ich nadawania 215 (najbardziej wyrazistym przykładem może być rozpowszechniony i krytykowany wariant imienia Dóvydas – Devidas). Publikacje o imionach pokazują, jak powoli zmienia się podejście językoznawców do nowych antroponimów: imiona wchodzące do wykazu imion są przyjmowane stopniowo, na przykład ponad dwadzieścia lat temu kwestionowano potrzebę sztucznych imion dwuczłonowych, których używanie w 1987 r. zaproponował lVKŽ (zob. Maciejauskienė 1989: 84–85); krytykowane imię Gretà (Maciejauskienė 1993: 4), które później, najprawdopodobniej ze względu na dużą liczbę dziewczynek nazwanych tym imieniem oraz stanowisko autorów lVKŽ, zaczęto uznawać za właściwe (Maciejauskienė 2004: 87). W świetle ówczesnej sytuacji taka ocena imion nie wydaje się dziwna, ponieważ panujący we wcześniejszych czasach konserwatywny stosunek do języka pomagał chronić go przed napływem rusycyzmów. Niemniej jednak także dziś w niektórych publikacjach o nowym zasobie imienniczym badacze języka krytykują imiona, które mają obce zakończenia, np. -ita, -eta i in., krótkie dwusylabowe imiona o niejasnym obcym pochodzeniu itp. (zob. Klimavičius 2004: 20–22). wydaje się, że stosunek do takich imion powinien się zmienić: chociaż niektóre imiona są zazwyczaj przypadkowe, to od ponad dekady nadaje się je coraz większej liczbie dzieci, a tendencja ta, jak można przypuszczać, pod wpływem obcych imion, kultur i powszechnej globalizacji będzie się nasilać. Z drugiej strony takie imiona świadczą również o pewnej pomysłowości rodziców (lub jej braku), o chęci nadania dziecku jak najbardziej wyjątkowego imienia. Imiona te mają zwykłe końcówki, dlatego nie należałoby negatywnie oceniać nietypowych nowych imion, których lVKŽ nie zaleca używać. przyjrzawszy się uważniej wspomnianym imionom, można wyjaśnić ich pochodzenie i strukturę, a nawet uzasadnić, dlaczego i jak powstały. Obecnie w litewskim zasobie imienniczym istnieją większe problemy niż rosnąca liczba imion obcego pochodzenia lub nazw osobowych z obcymi formantami. W ostatnim dziesięcioleciu pojawia się coraz więcej dzieci, którym nadawane są imiona niezgodne z systemem języka litewskiego: bez końcówek (np.: Gvide, Vivijan, Kelvin, Veid) lub zapisywane z próbą zachowania „oryginalnej” pisowni (np.: Linnea, Mariya, Malh, Mihael). w celu zachowania nazwisk (np. z przyrostkiem -auskas) są one rejestrowane w dokumentach jako imiona, a także przybywa dzieci mających nie dwa (co, jak się wydaje, jest już powszechne), lecz trzy i więcej imion1 (np., Jonas Algirdas Eduard), czasami komponentami wieloczłonowych imion stają się pojedyncze litery (np., Grant J) itd. właśnie te problemy kultury nadawania imion należy rozwiązywać i rozważać, jak ich unikać, a nie tylko krytykować, omawiać przynajmniej zgodne z systemem języka, choć dziwnie wyglądające, nadane dzieciom imiona składające się zaledwie z jednego lub dwóch czło1 Zauważono, że nie nadawano imion dłuższych niż pięcioczłonowe. 216 Kalbos Kultūra | 84 nów. wydaje się, że obecnie za właściwe do używania należy uznawać imiona, które mają typowe dla języka końcówki, są zapisane zgodnie z zasadami języka litewskiego i nie mają negatywnej konotacji. 2. W niniejszym artykule dąży się do omówienia nowych imion pochodzenia litewskiego, nadanych obywatelom Republiki Litewskiej (dalej – RL), urodzonym na Litwie i za granicą w latach 2007–2010. Zrezygnowano z analizy kombinacji imion wieloczłonowych (np.: Godà Žavintà, Gõjus Agirdas), niezaadaptowanych imion obcego pochodzenia (np.: Abbi, Anastassia, Djemel, Mian), pominięto imiona obcego, w tym chrześcijańskiego, pochodzenia oraz ich warianty (np.: Diomdis, Korne là, Leonèlis, Tãdė) ze względu na dużą liczbę imion, mając nadzieję zająć się tym później. przedmiotem artykułu są nowe imiona pochodzenia litewskiego, którymi do 2007 r. nie nazwano jeszcze obywateli RL. Dane zaczerpnięto z Rejestru Mieszkańców przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Republiki Litewskiej (dalej – rejestr), za pośrednictwem Państwowej Komisji Języka Litewskiego; do ich opracowania wykorzystano statystykę poszczególnych imion zaprogramowaną przez UAB „NtsG”. Badane są nie tylko imiona litewskie, lecz także wszystkie imiona obywateli RL, z dwóch powodów. Według danych rejestru wiele rodzin, rejestrując dzieci, nie podaje ich narodowości, a tendencję tę widać już od prawie dwóch dziesięcioleci. zdarzają się również przypadki, gdy imię pochodzenia litewskiego nadawane jest Polakowi, Rosjaninowi lub komuś podobnemu. dlatego też zrezygnowano z analizowania wyłącznie imion dzieci narodowości litewskiej, ponieważ narodowość nie jest głównym kryterium przy nadawaniu dziecku imienia pochodzenia litewskiego. Celem artykułu jest zatem ustalenie, jakimi dotąd nieużywanymi imionami pochodzenia litewskiego poszerzany jest nasz zasób imion. Realizując ten cel, dążono do: 1) omówienia klasyfikacji imion przedstawionej w lVKŽ i jej przydatności do opisu nowych imion; 2) przedstawienia, jakie grupy imion pochodzenia litewskiego dominują w nowym zasobie imion, oraz ujawnienia, co jest charakterystyczne dla imion z każdej omawianej grupy; 3) zinwentaryzowania imion pochodzenia litewskiego zapisanych niezgodnie z zasadami języka litewskiego oraz uwypuklenia problemów związanych z ich powstawaniem. 3. Nowe, dotąd nieużywane imiona pochodzenia litewskiego obywateli lr nie są popularne. W latach 2007–2010 zwykle nadawano imiona jednemu dziecku, czasami – dwojgu, natomiast imiona trojgu lub większej liczbie dzieci nadawano rzadko. Nowe imiona dziewcząt pochodzenia litewskiego są częstsze niż imiona chłopców. Przy omawianiu imion termin imię pochodzenia litewskiego jest używany dość umownie, ponieważ wiele spośród wymienianych dalej imion wywodzi się z języka litewskiego. Na D. sINKEVIČIūtĖ. Nowe imiona dzieci pochodzenia litewskiego z lat 2007–2010 i tendencje ich nadawania 217 leksyki języka, na którą składają się zarówno wyrazy rodzimego, jak i obcego pochodzenia. Omówiono tutaj imiona, których jeden rdzeń jest rodzimego pochodzenia, a drugi – powstały od zapożyczonego imienia lub apelatywu, ponieważ zwraca się uwagę na sposób ich powstania, a imiona te uważa się za rezultat twórczości. Oprócz imion pochodzenia litewskiego omawia się również te imiona osobowe, których rdzenie można wiązać nie tylko z leksyką litewską, lecz także pruską, dostrzegając ich wspólne bałtyckie pochodzenie2. 4. Litewskie imiona przyjęto dzielić na cztery grupy według lVKŽ 14–33: dawne imiona litewskie (bałtyckie), kalendarzowe imiona chrzcielne, nowe imiona litewskie i nowe imiona zapożyczone. Klasyfikacja ta wydaje się odpowiednia, gdy opisuje się konsekwentny rozwój zasobu imion. W badaniu nowych imion można się nią posługiwać tylko częściowo, ponieważ zasób imion jest w niewielkim stopniu uzupełniany dawnymi lub nowymi litewskimi imionami zalecanymi przez lVKŽ – tymi, którymi wcześniej nie nazwano jeszcze dzieci. Z drugiej strony lVKŽ nie obejmuje wszystkich dawnych imion litewskich, ponieważ w źródłach występują również nigdzie wcześniej niewymieniane dwuczłonowe imiona osobowe oraz ich skróty. Niemniej jednak takich imion rzadko nadaje się dzieciom, ponieważ współczesny zasób imion jest w głównej mierze poszerzany o imiona stworzone przez użytkowników języka. W celu ukazania nowości zasobu imion przedstawione w lVKŽ rozróżnienie między dawnymi a nowymi imionami litewskimi wydaje się tutaj nieistotne, ponieważ ważniejsze jest odróżnienie imion, których używanie proponowali już autorzy lVKŽ, od imion nowo stworzonych. Uwypuklając tę różnicę, w dalszej części artykułu imiona pochodzenia litewskiego dzieli się na mniejsze grupy według ich pochodzenia i budowy: wyróżnia się dwuczłonowe imiona osobowe, imiona apelatywne, toponimiczne oraz skróty. Taki podział imion nie odpowiada lVKŽ, ponieważ nie wyodrębnia się imion etnonimicznych, które ze względu na swoją podstawę (etnonim będący apelatywem) zaliczono do większej grupy – imion apelatywnych. odrębne grupy, w odróżnieniu od lVKŽ, nie są dzielone również imiona mitologiczne lub literackie, które różnią się od innych imion tym, że przy wyborze takiego imienia dla użytkowników języka ważniejsze są raczej pewne cechy posiadane przez istotę mitologiczną, bohatera utworu literackiego, filmu lub postać kultury niż pochodzenie imienia, wyraźne w jego podstawie. Niemniej jednak imiona te, podobnie jak inne, mają podstawy (najczęściej powstały one od apelatywów, rzadziej od dwuimiennych nazw osobowych, nazw miejscowych, skrótów), na podstawie których zostały tutaj zaliczone do wspomnianych czterech grup pochodzenia. wydaje się, że taki podział jest dokładniejszy, 2 Przypuszcza się, że dzieci urodzone w latach 2007–2010 nie otrzymały imion jeszcze niezarejestrowanych w zbiorze imion, wywodzących się z języka łotewskiego. 218 Kalbos Kultūra | 84 ponieważ zachowuje się jedną podstawę podziału, a specyfika imion uwidacznia się przez dodatkowe wskazanie przy nich, że są one zarazem imionami literackimi i mitologicznymi. Szerzej niż w lVKŽ przedstawiono także skróty: do tej grupy włączono imiona krótkie powstałe nie tylko od dwuczłonowych imion osobowych (jak w lVKŽ), lecz także od imion innego pochodzenia. Chociaż w lVKŽ skróty wyodrębnia się tylko w grupie dawnych imion litewskich (przy nowych imionach litewskich nie są one nawet wymieniane), rzeczywiste tendencje w wyborze imion pokazują, że dzieci otrzymują skróty powstałe również od imion innego pochodzenia. Nie wyodrębnia się także w osobne grupy derywatów z końcówkami i przyrostkami. Ponieważ imiona te mają tę samą podstawę co imiona osobowe pozbawione formantów, omawia się je przy wspomnianych grupach imion. 5. Po przejrzeniu najnowszych imion dzieci widać, że w latach 2007–2010 zasób imion został w największym stopniu wzbogacony o imiona dwuczłonowe. 5.1. Wśród odnotowanych w zasobie imion, których wcześniej nie nadawano dzieciom, część stanowią imiona dwuczłonowe proponowane przez lVKŽ: Arvaidà, Aũgmilė, Aũšvydė, Dróvydė, Egmantė, Gañtautė, Jógundė, Kiñtvilė, Kóviltė, Mañvydė, Mnvilė, Srmantė, Vsmilė, Žadminà; Akantas, Gesvydas, Mlgeidas, Mngailas, Nórmilas, Nórmintas, Taũtgintas, Vntaras3. dlatego można przypuszczać, że przy nadawaniu dziecku imienia korzysta się również z lVKŽ. dzieci nazywa się także imionami dwuczłonowymi, mającymi inne zakończenia niż te podawane przez lVKŽ: Žygimantà; Arvlis, Demilius, Enorius. wskazuje to, że zasób imion rozszerza się nie tylko o proponowane lub nowe imiona dwuczłonowe zakończone na -as, -ė i -a (takie warianty imion dwuczłonowych najczęściej podaje lVKŽ)4, lecz także na -is, -ius. 5.2. Inna część nowych imion tworzona jest z tematów imion osobowych dwuczłonowych, które występują również w lVKŽ: por. : Aimantà5, Aimedà, Aivaldà, Aivinà, Argi rà, Armeda, Augundà, Bergáilė, Dóvinė, Mintvidà, Nármantė, Rãdmilė, Váid 3 Imiona dziewcząt i chłopców omawiane są łącznie: najpierw podawane są imiona mi lė, Vagandė, Vamantė, Vilgùstė; Aũštaras, Avinas, Dárminas, Dárvinas, dziewcząt, a po średniku – imiona chłopców. 4 Częste są przypadki, gdy lVKŽ zaleca stosowanie wyłącznie dwuczłonowych imion żeńskich zakończonych na -ė, lecz nie na -a (np. Mlgydė, choć Mlgydas ); taip pat pasitaiko, że podawane jest tylko imię mężczyzny (np. Mnjotas). 5 Tu i dalej podane nowe imiona pochodzenia litewskiego są akcentowane zgodnie z ogólnymi tendencjami akcentowania imion litewskich. w przypadkach, gdy imię może być akcentowane dwojako (np. Aimantà 3b i Amanta 1 według modelu Eikintà 3b i Ekinta 1), podaje się pierwszy wariant akcentowania imienia. D. sINKEVIČIūtĖ. Nowe imiona dzieci pochodzenia litewskiego z lat 2007–2010 i tendencje ich nadawania 219 Vý gardas6. zatem widać, że nowe imiona tworzy De mi ras, Egvirdas, Etmantas, Gedvydas, Gélvinas, Rngardas, Sárman tas, się, wybierając rdzenie o różnej strukturze (nieco częściej trójczłonowej, a także czteroczłonowej i dwuczłonowej), a przy tworzeniu nowej nazwy osobowej może zostać przyjęta jedna z typowych trzech końcówek imion dwurdzeniowych. porównując te imiona z wymienionymi w podrozdziale 5.1. imionami, jasne jest, że nowe imiona najpierw zwykle tworzy się z typowymi końcówkami imion, a dopiero później z innymi – -is, -ius. 5.3. Z wykazu imion dzieci wynika, że tworzenie imion dwuczłonowych jest żywym procesem. przy tworzeniu nowych imion do znanego drugiego członu imion dwuczłonowych często dodaje się nowy człon, pochodzący albo od skrótu imienia pochodzenia chrześcijańskiego: Jùstautė (por. Jùstė), Zigmintà (por. Zgmas); Èg vi das (por. Ègis), Elmantas (por. Èlis), Mãtautas (por. Mãtas), albo od apelatywu: Gražblė (por. gražùs), Jaũsmilė, Jausminà (por. jaũsti), Jusminà (por. jùsti), Rãsviltė (por. rasà; lub ràsti); Lokmantas (por. lokỹs)7. Zdarzają się przypadki, gdy drugi człon imienia dwuczłonowego nie jest związany ani z imieniem pochodzenia litewskiego, ani chrześcijańskiego, lecz powstał od nowego imienia obcego pochodzenia: Etlandas (z -land- – Jolánda, Rolán das), Jor mán das (<Jõris z przyrostkiem końcowym -mandas, por. Armándas), Mngri das (z -grid- – Ingridà, Sigrdas)8. nowe imiona dwuczłonowe tego typu V. Maciejauskienė (1998: 39–40) nazywa derywacją hybrydową i twierdzi, że nie należałoby aprobować ich tworzenia. Niemniej jednak pogląd ten wydaje się dziś nieco przestarzały. Wszystkie wymienione imiona dwuczłonowe, mające nowe człony rodzimego i obcego pochodzenia, wyglądają tak samo, ponieważ zostały utworzone w ten sam sposób: jeden człon imienia dwuczłonowego zastąpiono nowym członem. także nowe rdzenie wszystkich utworzonych imion dwuczłonowych wywodzą się od zwyczajnych i rozpowszechnionych w użyciu imion osobowych lub apelatywów różnego pochodzenia. taki omówiony sposób tworzenia imion dwuczłonowych jest dla Litwinów typowy: widać go na przykładzie nowych dwuczłonowych imion osobowych, które pojawiły się po wprowadzeniu chrześcijaństwa. W tych imionach częściej pierwszego, rzadziej – drugiego rdzenia po6 w celu zaoszczędzenia miejsca przy tych imionach nie podaje się imion zawierających wspomniane rdzenie, zamieszczonych w lVKŽ, i oczekuje się, że zainteresowany czytelnik sam skorzysta ze słownika. 7 W niektórych przypadkach trudno wyjaśnić występującą w pozycji pierwszego rdzenia grupę głosek, por. Lãviltė. Być może miały na to wpływ imiona rozpoczynające się od sylaby la, por. Lãvija (?). 8 Nie można wykluczyć możliwości, że rdzeń grid został zniekształcony z typowego rdzenia imion dwuczłonowych gird podczas jego rejestracji. Mimo to nie jest on uważany za taki rdzeń, ponieważ w naszym zasobie imion znajduje się więcej imion mających drugi człon grid-, por. Agridas, Mañgridas itd. 220 Kalbos Kultūra | 84 zycje zajęły skrócone formy imion chrześcijańskich, które zastąpiły wcześniejsze rdzenie pochodzenia litewskiego (zob. Zinkevičius 2008: 284–286). a zatem przedstawione tu neologizmy pokazują, że imiona złożone nadal tworzy się w taki sam sposób jak we wcześniejszych wiekach, a ich elementy składowe są szeroko stosowanymi imionami różnego pochodzenia. dlatego należy przypuszczać, że nie trzeba oceniać tych imion negatywnie, ponieważ widać w nich zarówno kontynuację tworzenia nowych imion dwurdzeniowych, jak i możliwości odnowy zasobu imion. 5.4. Jeszcze jednym źródłem nowych imion są nazwiska dwurdzeniowe. z nimi można wiązać imiona Asminà (por. nazw. Asminãvičius, w którym rdzeń asmin pochodzi od *aismin-, lPŽ I 128), Èsmantė (por. nazw. Esmantas, lPŽ I 583), Jagminà (por. nazw. Jãgminas, lPŽ I 783); Domantas (por. nazw. Domantas, lPŽ I 511), Revidas (por. nazw. Revidis, lPŽ II 593), Skáivydas (por. nazw. Skáivydas, lPŽ II 728). Że nazwiska dwuczłonowe mogą służyć jako imiona, zwłaszcza te mało znane, pisał już Antanas Salys (1983: 267). Z tych imion najprawdopodobniej widać, że przy nadawaniu dzieciom imion wykorzystuje się nazwiska, gdy dąży się do zachowania nazwiska rodowego, i w ten sposób rzadkie nazwiska stają się imionami. Można przypuszczać, że tego typu litewskie nazwiska dwuczłonowe wywarły wpływ na dwuczłonowe antroponimy, których człony są częstsze w nazwiskach wywodzących się z form antroponimów dialektalnych lub zmienionych wskutek zapisu, np. : Atvidė (por. Etvydė), Demlė (por. Demilė), Diãmontė (por. Dómantė)9, Ermantà (por. Arimantà), Etautė (por. Atautė), Gilmenà (por. Gilminà); Damlis (por. Dómilas), Dẽminas (por. Deminas), Ragerdas (por. Ragardas). W tym kontekście, oceniając człony imion, wydaje się, że warianty imion nadają zbiorowi imion dialektalne zabarwienie. W związku z tym pojawiają się problemy z autentycznością członów: ponieważ część członów została zmieniona lub zniekształcona przy zapisywaniu nazwisk, widać, jak w litewskim zbiorze imion rozpowszechniają się człony inne niż te zwykle zalecane przez lVKŽ. Dlatego należy postawić pytanie – czy imiona mające takie człony są godne polecenia. V. Maciejauskienė (1998: 38) nazywa je imionami zniekształconymi lub zapisanymi z błędami. Mimo to wydaje się, że te rdzenie imion, które występują w kilku różnych nazwiskach dwuczłonowych, mogłyby być zalecane i używane w imionach, jednak komentując takie imiona, należałoby wskazać, że rdzeń nie jest autentyczny. a także te rdzenie, które już rozpowszechniły się w imionach litewskich (w ten sposób również 9 Możliwe, że imię powstało od ang. diamond, wł. diamanti lub słów z innych języków oznaczających diament. D. sINKEVIČIūtĖ. Nowe imiona dzieci pochodzenia litewskiego z lat 2007–2010 i tendencje ich nadawania 221 pasowało do rdzenia vid-10, którego użycie mogły także zainspirować imiona dwuczłonowe z pierwszym rdzeniem vid-, por. Vdmantas), wydają się odpowiednie do użycia. Można by sądzić, że częstość występowania rdzeni i ich użycie w imionach jest wskaźnikiem tego, które rdzenie, uznawane za gwarowe lub zniekształcone, nadają się do tworzenia nowych imion, a które rdzenie są przypadkowe i których należy unikać. 5.5. Rdzenie nowych imion dwuczłonowych są bardzo różnorodne, trudno określić, które rdzenie przeważają. Wydaje się, że nieco częstszy jest drugi rdzeń dwuczłonowych imion dziewczęcych mant-. Przypuszcza się, że imiona z tym rdzeniem tworzone są z powodu popularności skróconej formy imion dwuczłonowych Mañtas (imię to było szczególnie popularne wśród imion chłopięcych w latach 1984–1999, kiedy to co roku nadawano je ponad 600 chłopcom). To, że rdzeń mant jest częściej używany przy tworzeniu dwuczłonowych imion dziewczęcych, można wyjaśnić oddziaływaniem „mechanizmu kompensacyjnego”, ponieważ wśród imion dziewczęcych imię Mañtė jest rzadkie. Również przy tworzeniu nowych imion dziewczęcych dość częsty jest pierwszy rdzeń ai- (w kontraście do imion lVKŽ, wśród których podano jedno imię z ai- – Aigùstė). 5.6. Imiona osobowe dwuczłonowe rozszerza się także przyrostkami11, por. Armintja, Ervilja, Mantvlija. takie imiona są rzadkie; najprawdopodobniej wynika to z tego, że same imiona bez przyrostków są dość długie – trójsylabowe, podczas gdy obecnie częściej skłania się ku nadawaniu dzieciom krótkich imion (więcej zob. sinkevičiūtė 2011: 3–9). 6. Inne nazwy, za pomocą których rozszerza się zasób nazw, są apelatywne. 6.1. Dzieciom nadawane i nigdy nieużywane imiona proponowane przez lVKŽ, por. Ąžuõlė, Gasė oraz warianty końcówek podawanych tam nazw apelatywnych, por. Drãvis, Kenis. Imiona te również potwierdzają tezę, że przy wyborze imienia twórczo korzysta się z lVKŽ. 6.2. Nazywa się również utworzonymi nazwami, których podstawą często jest niezrostowy apelatyw związany z przyrodą: roślina, np. : Brùknė (por. brùknė), Lg 10 Obecnie w całym litewskim zasobie imion jest ponad 40 imion dwuczłonowych, których drugim członem jest vid-, por. : Avidas, -ė, Algvidas, Agvidas, -a, Avidas, -a, -ė, Avidas, -a, -ė, Aũgvidas, Aũšvidas, Dárvidas, Daũgvidas, Edvidas, -a, Egvidas, Esvidas, Etvidas, -ė, Evidas, -a, Gaũdvidas, Gẽdvidas, -a, Gevidas, Gevidas, Gilvidà, Gntvidas, Grvidas, Grãžvidas, -a, -ė, Grnvidas, Ividas, Jóvidas, -a, -ė, Lasvidas, -a, Lnvidas, -a, Mañtvidas, Mañvidas, -a, Mlvidas, -a, Mntvida, Mnvidas, Nárvidas, Nevidas, -ė, Nórvidas, -a, Rãdvidas, -a, Rmvidas, -a, Rnvidas, -a, Taũtvidas, -a, Tólvidas, Vaividà, Vltvidas, Vlvidė, Vsvidas, Žãdvidas, Žeividà, a także ponad 100 imion dwuczłonowych, z których jedno jest nazwą osobową dwurdzenną z drugim rdzeniem vid-. 11 o tym zob. dalej. 222 Kultura Języka | 84 nė (por. lgnė „roślina z rodziny lgnė“), Smlga, Smigė (por. smlga); ptak, np. Volung (por. volung); obiekt przyrody, zjawisko, np. Kait rà (por. kaitrà), Pùsnė (por. pusns), Žẽmė (por. žẽmė), Šekšnas (por. šekš nas). są także imiona związane z apelatywami nazywającymi odczucia, właściwości, np. : Gėlà (por. gėlà „wielki ból“)12, Jaũstė (por. jaũsti); Mañd rius (por. mañdras), Õrius (por. orùs). Najprawdopodobniej na podstawie nazwy miesiąca powstały Gruodà, Grúodė (por. grúodis, choć także grúodas). Wśród imion chłopięcych należy jeszcze wymienić Dijõkas (por. dijõkas „pisarz, kancelista”), Jaunlis (por. jaunlis), których słowa podstawowe wiążą się z zawodem i statusem społecznym. O tym, że leksyka ogólna języka ojczystego powinna być źródłem tworzenia nowych imion, pisała również V. Maciejauskienė (1998: 36), i z takim podejściem do imion apelatywnych można się tylko zgodzić. W tym miejscu należy skomentować imię Dijõkas, powstałe od zapożyczenia dijõkas „pisarz, kancelista”, którego należy przede wszystkim unikać ze względu na jego znaczenie – nazwy zawodów, które stały się imionami, wyglądają w naszym zasobie imion nieco dziwnie, choć w zagranicznych zasobach imion takie tendencje już występują. Należy mieć nadzieję, że również Jaunlis pozostanie imieniem jednostkowym, nadanym chłopcu najprawdopodobniej według imienia bohatera serialu „Sopranowie: kronika mafii”, ponieważ przyrostek deminutywny i znaczenie rdzenia mogą wydać się dziwne, gdy dziecko dorośnie. Zdarzają się imiona powstałe od wyrazów międzynarodowych: Alegrà (por. allegro), Da kotà (por. Piet Dakotà, stan USA), Safyrà (por. safỹras), jednak takich imion jest niewiele. 6.3. Na Litwie powstają również imiona pochodzenia apelatywnego z przyrostkami. Niektóre z nich wybrano z lVKŽ, np. Danglė (<Dañgė), inne zaś, np. Jõringas (<Jõris), również powstały przy wykorzystaniu słownika, lecz przez zmianę końcówki imienia. Imion tych jest niewiele, ponieważ również w lVKŽ pozostało niewiele imion tego pochodzenia, którymi nie nazwano dzieci. 6.4. Stworzono także inne imiona pochodzenia apelatywnego utworzone za pomocą przyrostków. Podstawą wielu z nich są bezprzyrostkowe imiona o tym samym rdzeniu, z których najczęstsze jest Ùgnė, por. powstałe od niego Ugnja, Ugnètė, Ugmlė, Ugnità13. To, że od imienia Ùgnė tworzy się wiele derywatów przyrostkowych, należy wyjaśniać jego częstością w litewskim zasobie imion, szczególnie od 2002 r. Podstawą innych imion przyrostkowych są najczęściej znane lub polubione w ostatnich latach imiona: Aidestà (<Áida), Aistlė (<Áistė), Audrità (<Áud ra), 12 Możliwe, że imię to zostało utworzone od apelatywu gėl. 13 Przypuszczalnie imię Ugmlė mogło zostać przekształcone z Ùgnė i Emlė. D. sINKEVIČIūtĖ. Nowe imiona dzieci pochodzenia litewskiego z lat 2007–2010 i tendencje ich nadawania 229 1. dwuczłonowe imiona złożone są tworzone na podstawie zwykłych rdzeni; jednakże istnieją przypadki, gdy jeden z tematów jest apelatywny, apelatywnego lub obcego pochodzenia. tendencja ta w tworzeniu nowych nazw złożonych nie jest nowa; obserwowano ją również w dawnych dwutematowych nazwach złożonych. ta sama zasada ma zastosowanie, gdy na nowo tworzy się zapożyczone nazwy. Pod względem częstotliwości tematów w imionach żeńskich wyraźnie wyróżniają się drugi temat mant i pierwszy temat ai. 2. Nazwy apelatywne tworzy się na dwa sposoby: podstawę nazw bezsufiksalnych wyraża zwykle leksyka odnosząca się do przyrody; podstawę nazw sufiksalnych wyrażają nazwy apelatywne o tym samym temacie. Sufiksalne nazwy apelatywne, podobnie jak sufiksalne nazwy skrócone, tworzy się za pomocą sufiksów, które zarówno w nowych nazwach, jak i w litewskich hydronimach są również obcego pochodzenia. takie imiona uznaje się za dopuszczalne. 3. bogactwo imion wywodzących się od imion skróconych świadczy o ogólnej tendencji do skracania. takie imiona pokazują, że nowo utworzone imiona skrócone oraz imiona zaproponowane w Słowniku mają odmianę as, is i ius; a i ė. w ten sposób nowe imiona skrócone tworzy się na podstawie wszystkich możliwych wariantów. SŁOWA KLUCZOWE: imię, imię pochodzenia litewskiego, imiona dzieci, imię osobowe dwuczłonowe, imię skrócone, imię apelatywne, imię sufiksalne. DaIVa sINKEVIČIūtĖ Katedra Bałtystyki Uniwersytetu Wileńskiego, ul. Universiteto 5, LT-01513 Wilno [email protected]