„Kalbos kultūros“ principai ir ideologija

P. KNIŪKŠTA. Zasady kultury języka i ideologia 17 PRANAS KNIŪKŠTA ZASADY KULTURY JĘZYKA I IDEOLOGIA Doczekaliśmy się pięknego jubileuszu „Kultury języka”: w 2011 roku minęło pięćdziesiąt lat od ukazania się tego wydawnictwa. Przy takich okazjach zwykle dokonuje się przeglądu okresu jubileuszowego, omawia wykonane prace, rozważa ich znaczenie i sens. Tego rodzaju przeglądu tutaj nie będzie; wiele o nim napisano przy okazji mniejszych jubileuszy „Kultury języka”. Choć krótko przypomnijmy najważniejsze myśli tam wyrażone. PRZEGLĄD PRZEGLĄDÓW Pierwsza dekada „Kultury Języka” została omówiona w dziesiątym zeszycie wydanym w 1966 roku, w którym opublikowano artykuł Kazysa Ulwydasa „Dziesięć zeszytów «Kultury Języka»” (KK 10, 3–8). Przypomniano okoliczności powstania wydawnictwa, jego przyczyny i cel – doskonalenie i wzbogacanie języka ojczystego. Omówiono dziedziny języka, które bada i powinno badać czasopismo „Kultura Języka”. Krótko mówiąc, przedstawiono przegląd wykonanej pracy i program działalności na przyszłość. Sposób realizacji tego programu widać w obchodach jubileuszu „Kultury Języka” w 1986 roku. W rzeczywistości obchodzono wówczas dwie rocznice – minęło 25 lat od ukazania się wydawnictwa i wydrukowano jego pięćdziesiąty zeszyt. Temu poświęcony jest 51. numer „Kalbos kultūros“. Podobnie jak dziesiąty zeszyt, rozpoczyna się on artykułem K. Ulvydasa „Pięćdziesiąt zeszytów «Kalbos kultūros»” (KK 51, 3–6), w którym przypomina się pierwsze kroki „Kalbos kultūros”, wymienia redaktorów i najaktywniejszych autorów, lecz nie analizuje się treści wydanych zeszytów. Najwięcej mówi się o przyszłości. Podkreśla się, że „Kalbos kultūra” powinna ukazywać „to, co dla czytelnika jest najbardziej aktualne, potrzebne, interesujące, a zarazem najbardziej dostępne” (s. 5). Pozostałe artykuły tego zeszytu omawiają przebytą przez wydawnictwo drogę. O programie i jego realizacji pisze Vitas Labutis w tekście „Program «Kalbos kultūros» i obszary pracy” (KK 51, 7–11). Podobna jest publikacja Pranasa Kniūkšty „O zasadach, metodyce i wpływie propozycji «Kalbos kultūros»” (KK 51, 12–37). 18 KALBOS KULTŪRA | 84 Tutaj, oprócz samych poprawek i propozycji, omawiane są także ich echa i rezultaty. Odrębne dziedziny omawiają Kazimieras Gaivenis („Terminų tvarkybos ir norminimo dalykai „Kalbos kultūroje“, KK 51, 38–43) i Vitalija Maciejauskienė („Kalbos kultūra“ apie mūsų vardyną“, KK 51, 43–47). Z okazji jubileuszu zorganizowano naradę (15 maja 1986 r.), wyrażone podczas niej myśli przedstawiono w 52. zeszycie: przede wszystkim mówi się o planach i zadaniach wydawnictwa na przyszłość, a także ogólnie o pracy nad kulturą języka. Pożądane jest większe zatroszczenie się o język szkolny, rozwijanie języka pism urzędowych i naukowego, a przede wszystkim – proponuje się rozszerzać kontakty ze społeczeństwem i nie oddalać się od jego potrzeb. W 75. zeszycie wydawnictwa opublikowano przegląd, w którym omówiono 25 zeszytów (51–75), wydanych od 1986 do 2002 roku. W tym okresie „Kalbos kultūra“ straciła swojego stratega i redaktora odpowiedzialnego K. Ulvydasa, zaszło również niemało innych zmian w kolegium redakcyjnym, lecz cele i zadania pracy pozostały te same. Nieco bardziej zmieniły się tematyka i krąg omawianych zagadnień. Gdy w 1994 r. terminolodzy odłączyli się od „Kalbos kultūra“, nie było już w niej artykułów z tej dziedziny, pojawiły się natomiast tematy dotyczące statusu języka państwowego i jego realizacji oraz działalności Komisji Języka Litewskiego. Przybyło opracowań na temat języka kancelaryjnego i języka dokumentów państwowych. Cała droga „Kultury Języka” od pierwszego do 80. zeszytu została omówiona w 81. numerze, w artykule Rasuolė Vladarskienė „Tradycja i nowości w „Kulturze Języka” (KK 81, 9–19). Przegląd rozpoczyna się od kwestii zwyczajowych – przeznaczenia i zadań wydawnictwa. Ponieważ najważniejszym zadaniem było dostarczanie społeczeństwu zaleceń językowych, w pierwszych dziesięcioleciach w wydawnictwie dominowały krótkie artykuły dotyczące konkretnych propozycji. Stopniowo jednak wydawnictwo zwróciło się w stronę teorii kultury języka, więcej uwagi poświęcano ogólnym kwestiom używania języka, a w ostatnich latach relacje między językiem a społeczeństwem skłaniają się do analizowania z perspektywy socjolingwistycznej. Wraz ze zmianą charakteru wydawnictwa zmieniał się także adresat, do którego „Kultura Języka” jest skierowana – początkowo adresatem było szerokie społeczeństwo, obecnie „Kultura Języka” jest przeznaczona przede wszystkim dla naukowców i wykładowców szkół wyższych, którzy wiążą swoją działalność z nauką o języku. Do artykułów dołączane są streszczenia w języku angielskim, pojawiły się także artykuły napisane w języku angielskim i rosyjskim. Od ukazania się 80. zeszytu do pięćdziesięciolecia minęły trzy lata, wydano jeszcze trzy zeszyty (81–83). Pojawiła się jeszcze jedna nowość, ale nie zmienia to ogólnego obrazu publikacji. P. KNIŪKŠTA. Zasady kultury języka i ideologia 19 Ponieważ przez wiele lat z bliska obserwowałem kulturę języka i sam miałem okazję przyczyniać się do jej publikowania, proponuję garść swoich wspomnień i refleksji na jej temat. HISTORIA I IDEOLOGIA O wydawnictwie poświęconym kulturze języka zaczęto myśleć znacznie wcześniej niż w 1961 r., a czynili to nie tylko językoznawcy. Prawdą jest, że termin kultura języka nie był wówczas rozpowszechniony; mówiono o wydawnictwie językowym przeznaczonym dla społeczeństwa. Pomysł takiego wydawnictwa wysunął w 1958 r. sekretarz naukowy Rady Redakcyjno-Wydawniczej Akademii Nauk Valdas Petrauskas. Sporządził on i przedłożył prezesowi Akademii Nauk Juozasowi Matulisowi pismo zatytułowane „Informacja w sprawie wydawania biuletynu dotyczącego zagadnień językowych” (KK 52, 5). Napisano w nim, że „wydawanie periodycznego lub początkowo nieperiodycznego wydawnictwa – poradnika w kwestiach współczesnego litewskiego języka literackiego – jest już sprawą całkowicie dojrzałą (a nawet więcej)“. Mogło je wydawać towarzystwo językowe, lecz takiego towarzystwa wówczas nie było, toteż „zadanie to przypada obecnie Instytutowi Języka i Literatury Litewskiej“. Pomysł, rzecz zrozumiała, najpierw musiało poprzeć kierownictwo Akademii Nauk, jego realizację powierzono Instytutowi Języka i Literatury Litewskiej, a tutaj takich prac nie wykonywano bez dyrektora Kosta Korsakasa. Przed rozpoczęciem pracy należało rozstrzygnąć dwie kwestie: przewidzieć i zatwierdzić tytuł wydawnictwa oraz wyznaczyć jego przygotowujących i redaktora. Gimtoji kalba nie mogła wówczas być [tytułem], ponieważ była nazwą „okresu burżuazyjnego“, tym bardziej że od 1958 r. takie wydawnictwo wznowiono w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Wybrano tytuł Kalbos kultūra. Przygotowanie wydawnictwa powierzono Wydziałowi Współczesnego Litewskiego Języka Literackiego (wydziały nazywano sektorami), a jego kierownikiem był K. Ulvydas. Tak więc przygotowanie i redagowanie Kalbos kultūra wziął w swoje ręce K. Ulvydas. Jednak K. Korsakas nie odwrócił się od tego wydawnictwa, troszczył się o nie, domagał się, aby artykuły pisali dla niego językoznawcy ze wszystkich działów, a nawet do indywidualnych planów pracowników wpisywano punkt „Artykuł do Kultūros kalba“. Interesował się tekstami przekazanymi do druku. Przed zatwierdzeniem zeszytu w Radzie Naukowej Instytutu należało przedstawić go dyrektorowi. Przeglądał najaktualniejsze artykuły, zgłaszał uwagi, a niekiedy żądał poprawek. Szczególnie pilnował, aby nie było błędów ideowych i politycznych. 20 KALBOS KULTŪRA | 84 Redaktorzy Kultūros kalba sami również musieli wiedzieć, co można, a czego nie można pisać. Nie wolno było pisać słów Velykos i Kalėdos wielkimi literami. Nie można było powiedzieć, że jakieś błędy językowe powstały pod negatywnym wpływem języka rosyjskiego, należało powiedzieć – pod wpływem innych języków. Czysto propagandowych artykułów „Kalbos kultūra” nie publikowała, ale w publikacjach omawiających kwestie językowe zdarzały się ideologiczne sztance owych czasów. Oto publikacja jest przedstawiona w pierwszym zeszycie przedmową, która zaczyna się: „W warunkach ustroju radzieckiego nauka, technika i kultura w naszym kraju niezwykle szybko posuwają się naprzód.“ (KK 1, 3). Ustrój radziecki to tutaj słowa będące atrapą, niczego nie mówią, tylko sztucznie przyklejają „radziecką” etykietę do zwykłych rzeczy – nauka, technika i kultura mogą posuwać się naprzód także bez warunków ustroju radzieckiego. Koninkturalne sztance zdarzały się w artykułach K. Ulvydasa. Za ich pomocą uzasadniał i wzmacniał własne idee obrony i kształtowania języka, starał się przedstawić je jako sprawę państwową i uczynić je skuteczniejszymi. Z drugiej strony można je rozumieć także jako pewną daninę składaną koniunkturze lub piorunochron na wypadek możliwych gromów ze strony władzy. Jeden koniunkturalny przykład K. Ulvydasa w swoim artykule o metaforach obrony języka wskazał Giedrius Tamaševičius*. Cytowane zdanie pochodzi z artykułu O pojęciu kultury języka, opublikowanego w 9. zeszycie czasopisma „Kalbos kultūra”: „Walcząc o wysoką kulturę języka, walczymy o potężne narzędzie kształtowania kultury, o skuteczne narzędzie budowy komunizmu, a zarazem o samą kulturę narodową, ponieważ język jest przecież ważnym składnikiem kultury narodowej.“ (KK 9, 7–8). Nietrudno zrozumieć, że wyrażenie „o skuteczne narzędzie budowy komunizmu“ jest sztuczną przybudówką zdania, nawet gramatycznie związaną nie z całym zdaniem, lecz tylko z jego drugą częścią, i stanowi jej uzupełnienie. Tę „narzędzie budowy komunizmu“ jako sztuczny wtręt możemy łatwo pominąć; nie rozpada się przez to ani tok myśli, ani składnia zdania. Należy je również oceniać jako koniunkturalną przybudówkę. G. Tamaševičius „nie chce tego zrozumieć“ i na podstawie jednego zdania zawierającego tę przybudówkę wyprowadza rzekomo sformułowaną przez K. Ulvydasa „zasadniczą formułę ówczesnej ideologii ogólnonarodowego języka litewskiego“: walka o kulturę języka = walka o narzędzie budowy komunizmu = walka o kulturę narodową. Należy tu doprecyzować dwie kwestie. Po pierwsze, nie należy pisać, że tę formułę „sformułował” K. Ulvydas. Taką formułę zarówno wyprowadził, jak i sformułował G. Tamaševičius. Po drugie, przedstawiona formuła została wyprowadzona nie w takiej postaci, jaka wynikałaby ze zdania – * Tamaševičius G. Metafory, kuriomis gyvi esam. – Naujasis židinys-Aidai, 2011, 5, s. 309. P. KNIŪKŠTA. Zasady i ideologia kultury języka 21 zniknęła jej ważna druga część – walka o środek rozwoju kultury. Dla twórcy formuły walka o komunizm okazała się ważniejsza niż środek rozwoju kultury. Całkowicie niepoprawne jest to, że wyprowadzona z jednego zdania pokrętna formuła jest stosowana do całej pracy K. Ulvyдаса nad rozwojem języka w okresie radzieckim, a nawet do całej ideologii języka ogólnego okresu radzieckiego, a więc narzuca się ją również kulturze języka. Prawdziwa ideologia i zasady kultury języka zostały omówione w wielu opublikowanych w niej artykułach, lecz postmodernistom tworzącym nowe teorie trzeba je krótko przypomnieć jeszcze raz. ZASADY I ZAŁOŻENIA Programowy artykuł „Zadania kształtowania kultury języka”, opublikowany w pierwszym zeszycie, K. Ulvydas rozpoczyna od stwierdzenia, że „język – to ogromne bogactwo narodu, które zgromadziły dla nas dziesiątki żyjących wcześniej pokoleń. Naszym świętym obowiązkiem jest to bogactwo zachować, pomnożyć i przekazać przyszłym pokoleniom” (KK 1, 5). Tak więc pierwsze zasadnicze założenie ideologii kultury języka głosi, że język i naród są ze sobą nierozerwalnie związane. Relacje ich wzajemnej zależności są dwojakie i obustronne; jaśniej i konkretniej zostały one określone w innym programowym artykule K. Ulvydasa „Społeczna istota języka” (KK 27, 3–5). Język jest ważny dla narodu, ponieważ „skupia i jednoczy posługujący się nim naród” oraz „utrwala osiągnięcia kulturalne narodu” (s. 5). Z kolei naród jest odpowiedzialny za język, który „jako twór kultury wymaga od każdego użytkownika szczególnej opieki, szczególnej uwagi” (s. 4). W artykule „O pojęciu kultury języka” (KK 9, 3–8), który zwrócił uwagę G. Tamaševičiusa, wskazuje się dwa stopnie, czyli etapy, takiej uwagi: pierwszy to świadomy, twórczy stosunek do samej istoty języka, do procesów jego rozwoju, drugi – aktywne ingerowanie w rozwój języka, dążenie do doskonalenia i wzbogacania środków wyrazu językowego. Jest to druga zasadnicza teza ideologii Kultury Języka i w ogóle języka ogólnego. Nie mniej ważne jest to, jak Kultura Języka ją realizowała. Od samego początku jednym z najważniejszych zadań Kultury Języka było udzielanie społeczeństwu porad językowych. W pierwszych zeszytach przeważały krótkie wskazówki, jak należy lub jak nie należy mówić i pisać. Jednocześnie starano się krótko uzasadniać porady, przekonywać czytelników, kształtować ich świadomy stosunek do języka. 22 KULTURA JĘZYKA | 84 Jednak Kultura Języka nie poprzestawała na konkretnych pouczeniach. Jak już widzieliśmy, wyjaśniano również bardziej ogólne kwestie normowania i porządkowania języka: relacje między językiem a społeczeństwem, rozumienie kultury języka, cele i zakres tej pracy. Rozpatrywane są także szersze wewnętrzne zjawiska samego języka, lecz analizuje się je nie w sposób czysto lingwistyczny, ale wiąże z użyciem języka i wyciąga wnioski dotyczące ich praktycznego stosowania. Widać to również w tytułach artykułów, takich jak: „Przywracanie gwarowych form nazw miejscowości do języka literackiego” (B. Savukynas, KK 1, 26); „Rozwój i normowanie struktury syntaktycznej” (V. Ambrazas, KK 51, 66). Nauka o języku zostaje powiązana z potrzebami użycia języka, przechodzi się do lingwistyki stosowanej. O związkach nauki o języku z jego użyciem niemało mówiono podczas jubileuszowej narady w 1986 r. i pisano w 52. zeszycie „Kultury języka”. Na pierwszym miejscu stawia się tam potrzeby społeczeństwa. Proponuje się dostosować publikowane w „Kulturze języka” artykuły do tych potrzeb – jeśli czasopismo chce oddziaływać na część społeczeństwa posługującą się naszym językiem ogólnym, zamieszczane w nim artykuły nie powinny być fragmentami prac akademickich (KK 52, 24). Po trzech latach, podczas narady w sprawie koordynacji pracy i działalności wydawniczej, opisanej w 59. zeszycie „Kalbos kultūra”, zaproponowano wzmocnienie teoretycznego kierunku „Kalbos kultūra”. Mówiono, że po rozpoczęciu wydawania „Gimtoji kalba” „Kalbos kultūra” będzie musiała stać się „zbiorem artykułów dotyczących kwestii kodyfikacji i normalizacji” (KK 59, 20), w innym miejscu zaś sformułowano (s. 16) – „wydawnictwo teoretyczne i kodyfikacyjne”. A zatem w „Kalbos kultūra” miały być analizowane teoretyczne zagadnienia normalizacji, kodyfikacji i użycia języka, a na tej podstawie wyciągane wnioski potrzebne praktyce językowej. Takich założeń „Kalbos kultūra” trzymała się w zeszytach z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. PRZEJAWY I OCZEKIWANIA W ostatnich zeszytach z lat osiemdziesiątych zaczęły pojawiać się teksty niezwiązane z użyciem języka ogólnego ani z kształceniem językowym. Na przykład w 78. zeszycie opublikowano artykuł o najnowszych badaniach psycholingwistycznych nad językiem dzieci, w którym omówiono literaturę tej dziedziny z innych krajów, badania prowadzone w innych państwach, a tylko tu i ówdzie wtrącono jakiś przykład litewski. O możliwości wykorzystania danych z takich badań do kształcenia językowego jest zaledwie pół zdania, ale język litewski nie jest tam w ogóle wspomniany. P. KNIŪKŠTA. Zasady kultury języka i ideologia 23 Podobne artykuły znajdują się w 79. zeszycie: w jednym abstrakcyjnie, bez związku z doskonaleniem języka, opisuje się „właściwości języka dziecięcego”, w innym „z psycholingwistycznego punktu widzenia” analizuje się nie fakty językowe, lecz społeczne zjawisko wielojęzyczności – mowa jest o ludziach posługujących się językiem litewskim, rosyjskim i polskim. Siedem innych znajdujących się obok artykułów opisuje w sumie nie problemy języka litewskiego, lecz innych języków (łotewskiego, estońskiego, szwedzkiego, norweskiego, włoskiego), a sześć z nich napisano w językach innych niż litewski. Dla doskonalenia języka litewskiego nie wnoszą one nic. Przeciwnie, przeczytawszy, że we Włoszech nie dba się o język ojczysty, ktoś inny może zapragnąć postępować tak również na Litwie. Taka ideologia zaczyna być już rozpowszechniana na Litwie, usiłuje ona przeniknąć także do Kultury języka. Takie przejawy widzimy w 82. zeszycie Kultury języka. Najwyraźniejszym tego przykładem jest to, że pod pozorem postmodernizmu językoznawczego i analogii do innych języków uznaje się prawo „do naruszania oficjalnych wymagań czystego i poprawnego języka oraz do zmieniania pojęcia języka akceptowanego w użyciu publicznym” (KK 82, 122). Pośrednio takie nastroje upowszechniają opisy badań socjolingwistycznych, w których analizuje się nie zjawiska językowe ani język poszczególnych warstw społecznych, lecz subiektywne nastawienie i stosunek, nie zawsze pozytywny, do języka ogólnego. Od językoznawstwa i badań nad językiem przechodzi się do socjologii języka. Opisuje się nie tylko stosunek Litwinów do języka i nie tylko stosunek do języka litewskiego. W osobnym artykule wyjaśnia się, jak język ojczysty rozumieją rosyjscy mieszkańcy Litwy i osoby rosyjskojęzyczne. Co takie badania mogą dać rozwojowi naszego języka? I zupełnie trudno zrozumieć, po co czytelnikom Kultury Języka potrzebna jest informacja o rosyjskich przekleństwach w podręczniku języka łotewskiego. Zakończenie jubileuszowych rozważań w tak ponurym tonie byłoby zarówno niestosowne, jak i niesprawiedliwe. Większość publikacji Kultury Języka jest interesująca, aktualna i wartościowa. Symboliczne jest to, że numer jubileuszowy (83) poświęcono 150. rocznicy urodzin Jonasa Jablonskisa. Niejednokrotnie wspomina się o głoszonych przez niego zasadach pielęgnowania języka, których stara się przestrzegać również „Kalbos kultūra“. Cytowane są słowa prezydenta Antanasa Smetony, że J. Jablonskisowi „zależało na wszystkim, co dotyczyło losu Litwinów, a najbardziej oczywiście na ich języku i piśmiennictwie“ (s. 19). Przypomina się, że twierdzenia J. Jablonskisa „zawsze opierały się na faktach“ (s. 54), a normy językowe przedstawiał on „opierając się na żywym języku ludu“ (s. 44). Przypomina się słowa Juozasa Balčikonisa o jeszcze jednej cesze J. Jablonskisa – pragnieniu, aby osiągnięte przez niego „wyniki naukowe zostały przyswojone przez szerokie kręgi społeczeństwa“ (s. 19). 24 KALBOS KULTŪRA | 84 Ta ostatnia cecha jest szczególnie ważna dla „Kalbos kultūra“, ponieważ zawsze zależało jej i powinno zależeć na tym, aby głoszone przez nią twierdzenia i propozycje zostały zaakceptowane. Aby zaś zostały zaakceptowane i „przyswojone“, muszą być potrzebne społeczeństwu i dla niego zrozumiałe. Do tego nie potrzeba wielkich socjologii ani wędrówek po innych językach, lecz potrzeba większego zrozumienia, że język ojczysty jest wartością kultury narodu. I więcej współpracowników mających takie zrozumienie! Otrzymano 2011 11 29