Abstrakčiųjų daiktavardžių daugiskaitos vartojimas ekonomikos kalboje ir norma

190 Kultura Języka | 85 Dyskusje RAMUNĖ VASKELAITĖ Litewski bank abstrakcyjnych rzeczowników Użycie liczby mnogiej W języku ekonomii i norma SŁOWA KLUCZOWE: rzeczowniki występujące tylko w liczbie pojedynczej, rzeczowniki abstrakcyjne, odmiana przez liczby, konkretyzacja znaczenia, derywaty, norma, użycie. Wstęp Normatywność liczby rzeczowników nie byłaby chyba szczególnie problematyczna, gdyby nie rzeczowniki, w przypadku których norma nakazuje uznać tylko jedną z liczb – pojedynczą albo mnogą – lub użycie jednej z liczb w określonych okolicznościach. Okoliczności te są wskazane w przedstawiającej normę użycia liczby książeczce „Porady językowe” Gramatinės formos ir jų vartojimas: za nieakceptowaną w ogólnym języku litewskim uznaje się liczbę pojedynczą używaną do nieuogólnionego oznaczania gatunku roślin, zwierząt lub podobnego rodzaju, więcej niż jednej osoby, a także do określania nazw wydarzeń, miejsc i innych obiektów (KP1 2002: 19–20). W uzusie właśnie w takich przypadkach skłania się do wyboru liczby pojedynczej (KPIb 1995–2005). W przenikliwych badaniach relacji między nienormatywnymi zjawiskami językowymi a skodyfikowaną normą, rozwijanych w litewskim językoznawstwie chyba najaktywniej przez Ritę Miliūnaitė (2002; 2003a, b, c; 2004; 2006a, b; 2007), ujawnia się, że nie należy pochopnie określać uporczywego sprzeciwu uzusu wobec tej czy innej usankcjonowanej na piśmie normy jako naruszenia tej ostatniej czy nieznajomości języka ogólnego. Czasami taki sprzeciw jedynie ukazuje tkwiące w głębokiej strukturze języka okoliczności składniowe, semantyczne lub innego rodzaju, których normotwórcy języka nie zdołali uchwycić lub należycie rozpoznać. VasKElaItė. użycie liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych w języku ekonomii i norma 191 ocenione. Dlatego na rozpowszechnione w uzusie przypadki uznawane za nienormatywne należałoby zwrócić uwagę, zbadać je jeszcze dokładniej, a po stwierdzeniu, że istnieją ku temu istotne przyczyny, być może nawet zmienić skodyfikowaną normę. W artykule analizuje się często obserwowaną w użyciu tendencję – rzeczowniki uznawane za występujące w liczbie pojedynczej stosować w formie liczby mnogiej. Mowa o jednej z takich podgrup rzeczowników, mianowicie o rzeczownikach abstrakcyjnych. O aktualności tego zagadnienia świadczy długo obserwowany obszar użycia języka ogólnego – język ekonomii. W nim licznie występują przelewy, płatności, rozliczenia, obliczenia, wahania, zobowiązania, zdolności, ryzyka, zagrożenia, kryzysy, deficyty, budżety, bilanse, gospodarki, działalności gospodarcze, poziomy, zakresy, wartości i inne rzeczowniki o pozornie abstrakcyjnym znaczeniu, chociaż w Poradach językowych, zawierających normę języka ogólnego, liczba mnoga abstrakcyjnych rzeczowników występujących w liczbie pojedynczej oceniana jest w najbardziej negatywnym z czterech stopni stosowanych w tym wydawnictwie do oznaczania stosunku zjawiska językowego do normy – oznaczenie ntk. („niezalecane”), oznaczające, że zjawisko nie jest zalecane w języku ogólnym (KP1 2002: 20). Mimo to nie należy pochopnie uznawać tej rozbieżności za sprzeczność między użyciem a normą – w Poradach językowych przewidziano dwa wyjątki. prawdą jest, że jednego z nich – liczby mnogiej abstrakcyjnych rzeczowników używanej jako stylistyczny środek podkreślania obfitości – nie można zastosować do analizowanego użycia. Badano teksty oficjalnego stylu urzędowego, które miejscami nawet zbliżają się do stylu naukowego, dlatego emocjonalne i ekspresywne środki nie są charakterystyczne dla ich języka. W miarę zacierania się granic między stylami i gatunkami ogólnie się one zdarzają, jednak nie udało się znaleźć liczby mnogiej służącej podkreśleniu obfitości. W tekstach tych rzeczowo opisuje się i analizuje procesy gospodarcze, które zaszły w pewnym okresie (roku, półroczu, kwartale), dlatego znacznie ważniejsza jest tu precyzja niż ekspresyjność. Chociaż oficjalnie jedne z tych tekstów nazywa się przeglądami, a inne – raportami, w niniejszym artykule dla wygody wszystkie są ogólnie nazywane przeglądami gospodarki. po odrzuceniu wyjątku podkreślania mnogości jedynym czynnikiem uzasadniającym w Poradach językowych liczbę mnogą rzeczowników abstrakcyjnych pozostaje konkretyzacja znaczenia rzeczownika. Norma wydawałaby się prosta: jeśli rzeczownik o znaczeniu abstrakcyjnym uległ konkretyzacji, można używać jego liczby mnogiej, jeśli nie – użycie liczby mnogiej stanowi naruszenie normy. ale czy rzeczywiście granica między normą a błędem jest tak wyraźna? czy przy jej wyznaczaniu dostatecznie uwzględnia się wszystkie czynniki skłaniające do używania właśnie formy liczby mnogiej? analiza tendencji w użyciu powinna pomóc to ujawnić, jednak przed jej podjęciem należałoby dokładniej omówić normę użycia liczby rzeczowników abstrakcyjnych, formułowaną zarówno w Poradach językowych, jak i w innych pracach o charakterze normatywnym. 192 Kultura Języka | 85 1. SKODYFIKOWANA NORMA I PRZEWIDYWANE WYJĄTKI W odniesieniu do liczby rzeczowników abstrakcyjnych w Poradach językowych formułuje się następujące stwierdzenie: „liczba mnoga ntk. = liczba pojedyncza, gdy rzeczownik jest abstrakcyjny, oznacza rzeczy niepodzielne (niepoliczalne) i jest jednoskiowy” (KP1 2002: 20). Ani w książeczce podającej normę użycia liczby Formy gramatyczne i ich użycie, ani w innych książkach tej serii nie definiuje się pojęć rzeczownika abstrakcyjnego, jednoskiowego lub oznaczającego rzeczy niepodzielne (niepoliczalne), ani normy użycia liczby. Oczywiście definiowanie ich nie jest celem publikacji tego rodzaju, jednak bez wyjaśnienia, jakie znaczenie się im przypisuje, powstaje niebezpieczeństwo dwojakiej interpretacji zalecenia: 1) liczba mnoga jest niezalecana, gdy rzeczownik spełnia wszystkie trzy warunki (jest abstrakcyjny, jednoskiowy i oznacza rzeczy niepodzielne lub niepoliczalne); 2) liczba mnoga jest niezalecana, gdy rzeczownik spełnia którykolwiek z tych warunków. odpowiedzi na pytanie, jak należy interpretować to zalecenie, nie znaleźlibyśmy w opisach liczby rzeczowników języka litewskiego; z opisów tych wynikałoby, że żadna z interpretacji nie jest możliwa. W opisach tych zazwyczaj przedstawia się klasyfikację, według której rzeczowniki abstrakcyjne wyodrębnia się jako jedną z podgrup rzeczowników jednoskiowych1, te ostatnie zaś jako jedną z grup rzeczowników nieodmiennych przez liczbę, utożsamianych z rzeczownikami oznaczającymi rzeczy niemożliwe do policzenia (Jakaitienė i in. 1976: 36–41; Paulauskienė 1983: 166–167; 1994: 149–150; 2004a: 148–149; 2006: 73–77; Paulauskienė, tarvydaitė 1986: 67–77; DlKG 1997: 65–68). Za nienormatywne należałoby uznać najpierw którąś podgrupę, a następnie całą grupę — byłoby to nielogiczne. Zatem zalecenie zawarte w Poradach językowych opiera się nie na klasyfikacji rzeczowników według liczby, lecz na ich ogólnym podziale na konkretne i abstrakcyjne, a wśród abstrakcyjnych zaleca się nie używać w formie liczby mnogiej tych, które występują w liczbie pojedynczej. niejasny jest tylko trzeci warunek nienormatywności — że rzeczownik musi jeszcze oznaczać przedmioty niepodzielne (niepoliczalne). Zgodnie ze wspomnianą klasyfikacją wszystkie rzeczowniki występujące w liczbie pojedynczej oznaczają 1 Poszczególne podgrupy są wskazywane niejednolicie: w jednym miejscu wyróżnia się jeszcze rzeczowniki zbiorowe (augalija, aukštuomenė, inteligentija), nazwy własne (Lietuva, Kaunas, Klaipėda) oraz rzeczowniki oznaczające materiały (actas, auksas, betonas) (Jakaitienė ir kt. 1976: 38; DlKG 1997: 66), w innym dodaje się podgrupę nazw chorób (gripas, kokliušas, sloga) (Paulauskienė, tarvydaitė 1986: 74), osobno wymienia się nazwy stron świata i wiatrów (pietys, rytys, šiaurys) (lKŽin 1998: 100; Paulauskienė 1994: 150; 2004b: 300–301; 2006: 74). adelė Valeckienė, zwracając uwagę na to, że zarówno rzeczowniki singularia tantum, jak i pluralia tantum często mają te same znaczenia, przedstawia ogólną klasyfikację obejmującą oba rodzaje rzeczowników (Valeckienė 1998: 218–219). r. VasKElaItė. użycie liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych w języku ekonomii a norma 193 przedmioty niepodzielne (niepoliczalne), natomiast te oznaczające przedmioty podzielne (policzalne) nie są już rzeczownikami występującymi w liczbie pojedynczej. A zatem doprecyzowanie w Zaleceniach językowych chyba nie byłoby potrzebne. Jeśli nie nadaje mu się jakiegoś znaczenia, którego tutaj po prostu nie próbowano wyjaśnić, normę formułowaną w tej publikacji można podsumować następująco: w języku ogólnym niezalecana jest liczba mnoga rzeczowników abstrakcyjnych występujących w liczbie pojedynczej, z wyjątkiem przypadków podkreślania obfitości oraz konkretyzacji znaczenia rzeczownika. W niektórych podręcznikach kultury języka nie wspomina się o wyjątku konkretyzacji znaczenia, a w stylach oficjalnych zaleca się nie używać formy liczby mnogiej żadnych rzeczowników występujących w liczbie pojedynczej, w tym także abstraktów. Oto w książce Jonasa Šukysa Kalbos kultūra visiems napisano: „w oficjalnych stylach językowych nie należy używać liczby mnogiej rzeczowników występujących w liczbie pojedynczej, zwłaszcza jeśli rzeczowniki są abstrakcyjne i oznaczają rzeczy niepoliczalne” (Šukys 2003: 105), natomiast w książce Aldony Paulauskienė Lietuvių kalbos kultūra wskazuje się, że liczby mnogiej rzeczowników występujących w liczbie pojedynczej nie powinno się używać w stylu neutralnym (Paulauskienė 2004a: 152). W podstawowym opisie form morfologicznych współczesnego języka litewskiego – w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (DlKG) przewiduje się wyjątek konkretyzacji znaczenia: „Czasami rzeczowniki abstrakcyjne konkretyzują się i zaczynają oznaczać nie tylko uogólnione czynności, stany, właściwości, lecz także konkretne przejawy tych czynności, stanów, właściwości. abstrakcyjny rzeczownik występujący w liczbie pojedynczej może wtedy być używany także w formie liczby mnogiej, por.: džiaũgsmas – džiaugs ma, rpestis – rpesčiai, skaũsmas – skausma” (DlKG 1997: 62). jednak z sformułowań DlKG wynika, że konkretyzacja może mieć różny stopień: rzeczownik może nie tylko otrzymać nowe znaczenie, lecz także zyskać określony odcień znaczeniowy (DlKG 1997: 66). Bezpośrednio wskazuje się jedynie na zalecalność liczby mnogiej rzeczowników, które „się skonkretyzowały”, jednak wyjaśnienie „konkretyzacji” sugerowałoby, że określenie to mogłoby obejmować także słabsze przypadki zmiany znaczenia. jasnych sformułowań, czy można używać liczby mnogiej wyrazów różniących się od abstraktu jedynie niewielkim stopniem konkretności, w DlKG nie podano. ale nawet gdyby została podana, norma i tak pozostałaby nie do końca jasna, ponieważ ani w DlKG, ani w innych wydawnictwach normatywnych nie ma wykazów rzeczowników abstrakcyjnych i konkretnych, tym bardziej zaś takich, które uzyskały jedynie pewien stopień konkretności. Ani abstrakcyjność znaczenia, ani różne stopnie jego konkretyzacji nie są oznaczane również w słownikach. W takiej sytuacji cała odpowiedzialność za rozstrzygnięcie, ile konkretności nadać rzeczownikowi abstrakcyjnemu, spada na uzus. ale nawet gdyby 194 Kalbos Kultūra | 85 niezależnie od tego, ile jej by mu nadano, gdy wskazuje się jedynie granice normy i błędu, użycia liczby mnogiej rzeczowników, które uzyskały choćby najmniejszy odcień konkretności, nie można uznać za naruszenie normy. Oczywiście określenie stopnia konkretyzacji znaczenia nie jest proste. Zwracając na to uwagę, r. Miliūnaitė uważa opozycję konkretności i abstrakcyjności za jedną z tych, które nie pozwalają wytyczyć wyraźniejszej granicy między normatywnymi i nienormatywnymi zjawiskami językowymi, oraz za jedną z przyczyn wyróżniania nie tylko przypadków zalecanych i niezalecanych w języku ogólnym, lecz także przypadków pośrednich (Miliūnaitė 2003a, b). W poradach językowych system przypadków pośrednich jest rzeczywiście stosowany: oprócz przypadków zalecanych i niezalecanych wyróżnia się także przypadki, których należy unikać, oraz poboczne warianty normy. jednak przy ocenie liczby rzeczowników abstrakcyjnych wyznacza się jedynie granice skrajne, tzn. liczba mnoga czysto abstrakcyjnego rzeczownika odsłownego uznawana jest za błąd, a rzeczownika skonkretyzowanego – za normę. Wynikałoby z tego, że możliwość wyboru przypadków pośrednich ani nie jest odrzucana, ani uznawana. w wydanej niemal trzy dekady temu pracy o charakterze normatywnym Gramatikos normos ir dabartinė vartosena, oprócz kryterium konkretyzacji znaczenia, wysunięto jeszcze jedno – na ile rzeczownik używany w liczbie mnogiej jest charakterystyczny dla języka litewskiego (Paulauskienė, Tarvydaitė 1986). oto zakwestionowano zalecalność terminu pedagogicznego mokėjimai oraz rozpowszechnionego wówczas w dziedzinie dziennikarstwa terminu medžiagų2, ponieważ dostrzeżono, że są to bezpośrednie kalki z języka rosyjskiego, natomiast zaczęto aprobować rzeczownik pajėgumai używany w skonkretyzowanym znaczeniu (Paulauskienė, Tarvydaitė 1986: 76–77). W wydanych później pracach współautorki tej publikacji również pajėgumai i apimtys zostały już nazwane kalkami (Paulauskienė 2004a: 152; 2004b: 304). Dwie dekady po ukazaniu się publikacji w artykule Ramunė Kasperavičienė stwierdza się już nie tylko wpływ języka rosyjskiego, lecz także języka angielskiego (Kasperavičienė 2006: 217). Właśnie na nim opiera się w utworzonym przez Państwową Komisję Języka Litewskiego Banku Konsultacji korekta abstrakcyjnego rzeczownika pardavimai: forma ta miała powstać pod wpływem języka angielskiego, a dokładniej – ang. sales (zob. http://www.vlkk.lt/lit/2331). Więcej powodów uzasadniających liczbę mnogą abstrakcyjnych rzeczowników występujących tylko w liczbie pojedynczej, poza konkretyzacją znaczenia i względami stylistycznymi, w normatywnych publikacjach języka litewskiego się nie przewiduje. W opisach morfologii o jednej czy drugiej przesłance wspomina się przy omawianiu rzeczowników występujących tylko w liczbie pojedynczej z innych podgrup. Ich liczba mnoga jest opisywana jako wyrażająca stan, 2 Współczesne użycie wskazywałoby, że termin medžiagos, którym przed dwudziestu pięciu laty zbiorczo określano artykuły, wiadomości i reportaże, przynajmniej z języka publicznego wyszedł. zob. VasKElaItė. użycie liczby mnogiej abstrakcyjnych rzeczowników w języku ekonomii i norma 195 charakterystyczny nie dla jednego momentu, wskazujący na ciągłość stanu (Paulauskienė 1989: 166; 2004b: 305). A. Paulauskienė w publikacji Lietuvių kalbos kultūroje osobno wymienia dwa przypadki, gdy formy liczby mnogiej użyto ze względu na występujące obok wyrazy wskazujące na więcej niż jeden obiekt: Jis išgelbėjo ne vieno žmogaus gyvybes; Do początku sierpnia należy zakończyć remonty szkół (Paulauskienė 2004a: 152). taką liczbę mnogą uznaje się za niezalecaną, lecz przypadki te nie są szerzej analizowane. Ściśle trzymając się stanowiska, że abstrakcyjne rzeczowniki występujące w liczbie pojedynczej nie odmieniają się przez liczby, a ich liczba mnoga jest oznaką nie różnicy fleksyjnej, lecz różnicy znaczenia leksykalnego, przypadki te we wszystkich pracach autorki pisanych samodzielnie lub we współautorstwie (Paulauskienė 1983, 1989, 1994, 2004a, 2004b, 2006; Jakaitienė ir kt. 1976; Paulauskienė, tarvydaitė 1986) określa się jako zwykłą nieostrożność przy pisaniu, przeoczenie podczas redagowania tekstu; mimo to trzeba dodać, że czasami ludzie liczą zarówno życia, jak i remonty (Paulauskienė 2004a: 152). Więcej motywów używania liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych wymienia się w dwóch artykułach z ostatnich lat poświęconych tendencjom w użyciu liczby. R. Kasperavičienė wiąże liczbę mnogą niektórych rzeczowników (džiaugsmai, verksmai) z potrzebą wyrażania intensywności, natomiast inną (gripai, skausmai, lietūs, darganos, sniegai) uważa za oznaczającą powtarzalność (Kasperavičienė 2006: 218–219). Co prawda potrzeba podkreślenia powtarzalności jako czynnika podtrzymującego użycie liczby mnogiej nie jest szczegółowo analizowana, jednak fakt, że podaje się wyłącznie przykłady z literatury pięknej, wskazywałby, iż taką liczbę mnogą uważa się za artystyczny środek wyrazu. Potrzeba podkreślenia powtarzalności w przypadku abstraktów, a dokładniej – rzeczowników z przyrostkiem -imas (-ymas), zostaje bezpośrednio powiązana z tym zjawiskiem w artykule Rasuolė Vladarskienė (2008). Co do dopuszczalności takiej liczby mnogiej wyraża się pewne wątpliwości, jednak za niemożliwe nie uważa się użycia w liczbie mnogiej rzeczowników oznaczających rzecz abstrakcyjną, która może być dzielona, występuje w różnych rodzajach lub może być liczona. W odróżnieniu od wspomnianych opisów morfologicznych w niniejszym artykule podaje się 2008: 125). przykłady nie ze stylu artystycznego, lecz z oficjalnego stylu urzędowego. Ogólnie autorka artykułu pokazuje, że liczba mnoga rzeczowników wcześniej uważanych za abstrakcyjne we współczesnym języku litewskim nie jest już pojedynczymi przypadkami – jej użycie nazywa się tendencją (Vladarskienė Ten aktualny trend, opierając się na użyciu w dziedzinie ekonomii, zostanie tutaj poddany analizie. analiza koncentruje się na czynnikach skłaniających do używania lub podtrzymujących używanie rzeczowników uważanych za abstrakcyjne w formie liczby mnogiej. 196 Kalbos Kultūra | 85 2. WŁAŚCIWOŚCI I CZYNNIKI UŻYCIA 2.1. Liczba mnoga typowych abstraktów Za najbardziej typowe abstrakty zwykle uważa się derywaty czasownikowe utworzone za pomocą przyrostka -imas. DlKG uznaje się, że spośród afiksów używanych do tworzenia abstraktów ten przyrostek jest najbardziej produktywny, a jego derywaty są używane w bardzo wyraźnym i czystym znaczeniu nazwy czynności (DlKG 1997: 94)3. Za wariant tego samego formantu słowotwórczego abstraktów uważa się przyrostek -ymas; uznaje się, że jego produktywność jest bardziej ograniczona (DlKG 1997: 95). Obfitość rzeczowników z tymi przyrostkami, przynajmniej w języku kancelaryjnym, stwierdzono niemal dwadzieścia lat temu (oginskienė 1994). Jest ona związana z wpływem języków obcych, jednak za nie mniej istotną przyczynę rozpowszechnienia się takich rzeczowników należy uznać również produktywność typu słowotwórczego. Niemniej jednak to, że wyraz ma przyrostek typowy dla abstraktów, nie oznacza jeszcze, że jest abstraktem. Niektóre derywaty z przyrostkiem -imas (-ymas) uległy całkowitej konkretyzacji, tj. przeszły zmiany semantyczne4. Część z nich jest używana w znaczeniu wydarzenia, a dokładniej – określonego zgromadzenia. W przeglądach gospodarczych najczęściej używa się rzeczowników o tym znaczeniu – minėjimas, pasitarimas, susirinkimas, susitikimas, suvažiavimas, svarstymas, np. : Rada Gubernatorów zwykle obraduje dwa razy w roku – podczas wiosennych i dorocznych spotkań MFW oraz Grupy Banku Światowego (lbMa 2012 05: 68); Na tych spotkaniach ustaliła ona również kwestie, które należy włączyć do porządku obrad posiedzeń grupy roboczej dialogu społecznego ESBC (Ma 2011: 206); Ponadto organizowano konsultacje specjalistów EBC i posłów do Parlamentu Europejskiego w różnych kwestiach należących do kompetencji EBC (Ma 2008: 184). Nie są obce omawianemu użyciu także całkowicie skonkretyzowane derywaty z przyrostkiem -imas (-ymas), oznaczające tekst pisany. są to przede wszystkim nazwy dokumentów: nakaz, ustawa, instrukcja, uchwała, zaświadczenie, zawiadomienie, decyzja itd. Gdy chce się wskazać, że dokumentów jest więcej niż jeden, stosuje się formę liczby mnogiej, np. Būtini įstatymai, kad Danijos indėlių draudimo sistema laikytųsi piniginio finansavimo draudimo (Ma 2011: 118); Rada Prezesów zwróciła między innymi uwagę na 3, biorąc pod uwagę produktywność typu słowotwórczego oraz bliskość nazw czynności (nomina actionis) wobec formy czasownika, w odniesieniu do takich derywatów proponuje się nawet wyznaczyć szczególne miejsce w opisie gramatycznym (Pakerys 2006). 4 regularne zmiany semantyczne abstraktów czasownikowych i ich modele szczegółowo analizuje Zofija Babickienė (2012). r. Vaskelaitė. użycie liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych w języku ekonomii a norma 197 niektóre oświadczenia rządów dotyczące środków i reform w dziedzinie polityki fiskalnej i strukturalnej (Ma 2012: 15). Takie rzeczowniki odmieniają się przez liczby tak jak inne rzeczowniki o znaczeniu konkretnym. Zatem ich liczba mnoga jest rezultatem odmiany przez liczby, a zarazem – niemałą zachętą do rozpowszechniania się liczby mnogiej także innych derywatów z przyrostkiem -imas (-ymas). W liczbie mnogiej w języku ekonomicznym używane są również te rzeczowniki z przyrostkiem -imas (-ymas), które ogólnie można scharakteryzować jako mające znaczenie rezultatu działania lub obiektu. W zdaniu Kiekvienos šalies bankų sistema galėjo kompensuoti siunčiamų mokėjimų vertę, susijusią su prekių ir paslaugų grynuoju importu ar turto iš kitos euro zonos šalies įsigijimu, įplaukomis (Ma 2012: 35) rzeczownik mokėjimai użyty jest w znaczeniu obiektu działania, natomiast rzeczownik pervedimai, użyty w zdaniu ES pervedimai 2012 m. pirmąjį ketvirtį, palyginti su ankstesniu ketvirčiu, buvo didesni (lEa 2012 08: 12), raczej należałoby wiązać z rezultatem działania5. Niezależnie od tego, w którym z tych znaczeń takie rzeczowniki są używane, są one znacznie bardziej konkretne niż czyste abstrakta – rzeczowniki o znaczeniu nazwy działania. I tak mokėjimai pod względem stopnia konkretności odpowiadałyby derywatom utworzonym za pomocą przedrostków lub przyrostków mokesčiai, įmokos, natomiast pervedimai – derywatowi perlaidos lub podobnemu. Z przedstawionego w DlKG opisu słowotwórstwa rzeczowników wynika, że rezultat działania lub obiekt w języku litewskim rzeczywiście częściej nazywa się nie derywatami z przyrostkiem -imas (-ymas), lecz wyrazami utworzonymi za pomocą innych przyrostków lub przez derywację końcówkową (DlKG 1997: 125–128). Proponuje się specjalizować znaczenia typów słowotwórczych, tzn. derywatów z przyrostkiem -imas (-ymas) używać tylko w znaczeniu nazwy działania, natomiast rezultat działania (a także system określonych działań, dziedzinę działalności) określać nie rzeczownikami odczasownikowymi o czystym znaczeniu działania, lecz derywatami utworzonymi za pomocą innych przyrostków (lub przedrostków, końcówek) (oginskienė 1994: 56). Niestety, w analizowanym użyciu nie zawsze można zastosować się do tego zalecenia, ponieważ derywaty z innymi przyrostkami lub przedrostkami są zazwyczaj „zajęte”, tzn. w tej samej dziedzinie używa się ich jako terminów mających inne znaczenia, a istotne jest zachowanie związku z czasownikiem podstawowym oznaczającym czynność. Inne znaczenia w języku ekonomii uzyskały derywaty wpłata, opłata, mające wspólny rdzeń z rzeczownikiem mokėjimas, prawdopodobnie dlatego w znaczeniu wpłacanych kwot rozpowszechniła się również forma mokėjimai. 5 Wyodrębniając semantyczne modele abstraktów czasownikowych, Z. Babickienė zwraca uwagę, że w językoznawstwie litewskim zwykle zalicza się do grupy rezultatów czynności także te abstrakty czasownikowe, które można by nazwać nazwami obiektów czynności, i wyróżnia odrębny semantyczny model nomina objectum (Babickienė 2012: 20). 198 Kalbos Kultūra | 85 W języku ekonomii nie używa się słów mających wspólny rdzeń z rzeczownikami atsiskaitymai, įsipareigojimai, pervedimai, a zatem można by tworzyć derywaty, jednak czasownik podstawowy sam jest derywatem, dlatego utworzenie od niego innych derywatów nie jest proste, a nawet w ogóle niemożliwe. To, jak się wydaje, również jest czynnikiem podtrzymującym rozpowszechnianie się rzeczowników z przyrostkiem charakterystycznym dla abstraktów w znaczeniu obiektu lub rezultatu czynności. Oczywiście rzeczowniki te można by nazwać abstraktami tylko umownie, ponieważ uległy konkretyzacji. Ich znaczenie różni się od znaczenia czystych abstraktów, a na tę różnicę znaczeniową wskazuje właśnie użycie rzeczownika w liczbie mnogiej. Liczba mnoga w tych przypadkach nie jest wynikiem odmiany rzeczowników przez liczby, lecz rezultatem różnicowania znaczenia. Wiele rzeczowników z tej grupy w użyciu uzyskało status terminu. Takie terminy, najczęściej jako składniki innych terminów, zostały również włączone do słowników terminów ekonomicznych. I tak w jednej z najnowszych prac tego rodzaju – w Objaśniającym słowniku ekonomicznym angielsko-litewskim (aEtŽ) D. W. Pearce’a6 – podano: bilans płatniczy (aEtŽ 2006: 205–207), międzynarodowy system płatności (aEtŽ 2006: 154), problem transferów (aEtŽ 2006: 628), rynek płatności natychmiastowych (aEtŽ 2006: 588), transakcja terminowa, rynek transakcji terminowych (aEtŽ 2006: 251), zobowiązania (aEtŽ 2006: 362), zobowiązania bieżące (aEtŽ 2006: 148), zatrudnienia (aEtŽ 2006: 195), ograniczenia importowe (aEtŽ 2006: 290), opóźnienia racjonalne (aEtŽ 2006: 532) i in. Jeszcze więcej terminów mających formę liczby mnogiej jest w tym słowniku używanych przy objaśnianiu pojęć. Trafiają one również do Banku Terminów Republiki Litewskiej prowadzonego przez Państwową Komisję Języka Litewskiego: ryzyko rozliczeń; rachunek rozliczeń; pośrednik rozliczeń; przelewy bieżące; wahania gospodarcze; zobowiązania wobec inwestora; bilans płatniczy; korzystanie z systemu budżetu państwa, rachunkowości i płatności; zobowiązania krótkoterminowe; system budżetu państwa, rachunkowości i płatności; zobowiązania segmentu działalności itp. (LRTB 2012). Rzeczywiste użycie potwierdza, że rzeczowniki z przyrostkiem -imas (-ymas) występujące w liczbie mnogiej nie są jedynie danymi ze słowników terminologicznych. Przelewy, 6 Ekonomia jest dziedziną, której terminologia doświadczyła jednej z największych rewolucji. na Litwie przez 50 lat nie było gospodarki wolnorynkowej ani jej terminologii. po odzyskaniu niepodległości zaczęły napływać terminy angielskie. z ich napływem próbowano sobie radzić, tłumacząc angielskie słowniki terminologiczne, jednak wobec braku tradycji stosowania terminów nie zawsze dobierano najdokładniejsze litewskie odpowiedniki pod względem merytorycznym i poprawności językowej. Ten słownik przekładowy wyróżnia się tym, że większość przedstawionych w nim terminów została zweryfikowana w użyciu i oceniona przez specjalistów językowych – w opracowaniu słownika uczestniczył dział terminologii Instytutu Języka Litewskiego. R. VaSkelaItė. Użycie liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych w języku ekonomicznym a norma 205 rozwijana jest głównie teoria ekonomii, słowo to odmienia się przez liczby (por. risk, risks), jednak użycie liczby mnogiej rzeczownika rizikos skłaniałoby do przypuszczenia, że pierwotną przyczyną są nie tendencje języka angielskiego, lecz klasyfikowanie rodzajów zjawisk, procesów, właściwości i innych rzeczy abstrakcyjnych. Taka klasyfikacja jest szczególnie charakterystyczna dla tekstów analiz ekonomicznych, a stamtąd trafia również do przeglądów ekonomicznych. Na przykład ryzyko związane z działalnością banków zwykle dzieli się na ryzyko płynności, operacyjne, kredytowe i inne rodzaje ryzyka. Aby jednym słowem uogólnić wszystkie lub kilka jego rodzajów, stosuje się również formę liczby mnogiej, np. : Inwestując rezerwy zagraniczne, Bank Litwy ma do czynienia z kilkoma rodzajami ryzyka: ryzykiem kredytowym, ryzykiem kursów walutowych i ryzykiem stopy procentowej. Realizując zasadę bezpieczeństwa dotyczącą rezerw zagranicznych, ustala on normy i ograniczenia w celu zarządzania wszystkimi tymi rodzajami ryzyka (lbMa 2012: 35); Rada Zarządzająca postanowiła utworzyć rezerwy na ryzyko kursu walut obcych, ryzyko stopy procentowej i ryzyko ceny złota (Ma 2011: 210). w języku litewskim za normatywną uznaje się jedynie uogólniającą liczbę mnogą nazw materiałów. Wprawdzie w Poradach językowych, w których stosuje się system stopni oceny zjawisk językowych, uznaje się ją nie za główny, lecz za poboczny wariant normy – głównymi wariantami są įvairus vynas, įvairių rūšių vynas, visokia arbata, jogurtas (KP1 2002: 21). W odniesieniu do innej podgrupy rzeczowników występujących tylko w liczbie pojedynczej – rzeczowników abstrakcyjnych – uogólniająca liczba mnoga nie jest bezpośrednio uznawana, jednak przewiduje się ją przy wskazaniu wspomnianego wyjątku polegającego na uszczegółowieniu znaczenia. Jako przykłady ją ilustrujące podaje się: Człowiek może być ogarnięty najróżniejszymi lękami. Zagrożenia dotyczące kraju można podzielić na kilka grup (KP1 2002: 20). w użyciu takiej liczby mnogiej jest mnóstwo przykładów, np. : Świadczy to o tym, że rynki finansowe dostrzegły główne zagrożenia dla Litwy w możliwym oddziaływaniu z zagranicy (lbMa 2012: 33); Największe zagrożenie dla sektora finansowego kraju i stabilności całej gospodarki stanowią ograniczone perspektywy wzrostu gospodarczego oraz zagrożenia związane z problemami finansów publicznych peryferyjnej strefy euro i możliwymi negatywnymi konsekwencjami dla głównych partnerów handlowych Litwy (Ma 2010: 26). Z drugiej strony czasami używa się również wariantów z liczbą pojedynczą, która w Poradach językowych jest uznawana za podstawowy wariant normy, np. : Kierując się zasadą bezpieczeństwa, Bank Litwy ogranicza i aktywnie zarządza wszelkiego rodzaju ryzykiem finansowym, z którym spotyka się podczas inwestowania rezerw zagranicznych (Ma 2010: 40); Dla banków ważne jest dalsze zwiększanie rezerw kapitałowych, konserwatywna ocena różnego rodzaju ryzyka oraz tworzenie niezbędnych rezerw (Fsa 2012: 3). jednak nie zawsze można tłumaczyć tymi wariantami- 206 Język i Kultura | 85 ty. Na przykład w zdaniu Inspektuojant ypač domėtasi, kaip valdoma tam tikrų rūšių rizika, labai daug dėmesio skirta kredito ir likvidumo rizikų valdymui bei vidinio valdymo kokybei (lbMa 2011: 41) w pierwszym przypadku użycia rzeczownika rizika można zastosować wariant normatywny, natomiast w drugim możliwa jest tylko liczba mnoga. Użycie liczby pojedynczej nie pozwoliłoby rozróżnić ryzyka kredytowego i ryzyka płynności jako dwóch rodzajów ryzyka. Do czynnika precyzji przyczyniają się również wymogi stylu i ekonomiczności języka – powtarzanie słowa rizika byłoby zarówno nieekonomiczne, jak i niestosowne stylistycznie, a przy szczegółowym omawianiu rodzajów ryzyka należałoby je powtarzać wielokrotnie. Bardzo podobnymi tendencjami charakteryzuje się również użycie litewskiego słowa veikla, a dokładniej – wyrażenia ekonominė veikla. Po wydaniu Klasyfikatora rodzajów działalności gospodarczej – uporządkowanego zbioru społecznych i gospodarczych rodzajów działalności istniejących w gospodarce kraju, którego jednostką klasyfikacyjną jest rodzaj działalności (np. rolnictwo, leśnictwo i rybactwo, górnictwo i wydobywanie, przetwórstwo przemysłowe, budownictwo, transport i gospodarka magazynowa, działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi itd.) – z przeglądów gospodarczych zaczęła znikać typowa dla tekstów wcześniejszego okresu analiza gospodarki kraju według sektorów, a wraz z tym zawęził się również zakres użycia słowa sektorius. jednak używane zamiast niego połączenie ekonominė veikla najwyraźniej przejęło także znaczenia rzeczownika sektorius o bardziej konkretnym znaczeniu, oznaczającego dziedzinę, miejsce, np. : Na wzrost wynagrodzeń w sektorze prywatnym najbardziej wpłynął wzrost wynagrodzeń w sektorze usług – głównie w handlu, działalności informacyjnej i komunikacyjnej, transporcie i gospodarce magazynowej. W ciągu całego roku wzrastały one również w innych rodzajach działalności gospodarczej sektora prywatnego – w przemyśle, budownictwie i rolnictwie (lbMa 2011: 20). Niektóre przypadki wskazują, że wyrazy (ekonomiczna) działalność i sektor są rzeczywiście używane synonimicznie, np. : W sektorze prywatnym przybywa osób zatrudnionych, zwłaszcza w przetwórstwie przemysłowym, handlu hurtowym i detalicznym, jednak istnieją rodzaje działalności, w których liczba zatrudnionych maleje, na przykład w działalności finansowej i ubezpieczeniowej, edukacyjnej oraz w opiece zdrowotnej (lEa 2012 05: 3); Na wzrost wynagrodzeń w sektorze prywatnym największy wpływ miały wyższe wynagrodzenia w sektorze usług, zwłaszcza w działalności handlowej, transportowej i magazynowej oraz informacyjnej i komunikacyjnej. Wynagrodzenia wzrastały również w innych rodzajach działalności sektora prywatnego – w przemyśle, budownictwie oraz rolnictwie. Ponad połowa wzrostu wynagrodzeń w sektorze prywatnym wynikała ze zwiększenia nieregularnych wypłat (lEa 2012 05: 10). r. VasKElaItė. użycie liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych w języku ekonomii a norma 207 Zatem w takich okolicznościach znaczenie używanego słowa veikla jest znacznie skonkretyzowane, a jego liczba mnoga byłaby skutkiem odmiany skonkretyzowanego rzeczownika przez liczbę. jednak sprzyja temu również inny czynnik. analizując gospodarkę według rodzajów działalności gospodarczej, podobnie jak omawiając sektor finansowy według rodzajów ryzyka, na jakie jest on narażony, potrzebny jest wariant uogólniający i w tym celu najczęściej wykorzystuje się liczbę mnogą słowa veikla, np. : Spadek litewskiego eksportu bezpośrednio dotknąłby przede wszystkim bardziej zorientowane na handel zagraniczny rodzaje działalności gospodarczej, tj. przemysł, górnictwo, handel, transport i rolnictwo (Fsa 2012: 26); Największą część portfela kredytów bankowych dla przedsiębiorstw niefinansowych stanowiły kredyty udzielone podmiotom prowadzącym działalność produkcyjną, handlową, transportową, budowlaną oraz działalność w zakresie nieruchomości (lbMa 2012: 24); Spośród głównych rodzajów działalności przemysłu przetwórczego wartość dodana wytworzona jedynie przez przemysł spożywczy, należący do rodzajów działalności w największym stopniu zależnych od popytu krajowego, była niższa niż w 2009 r. (lbMa 2011: 14). W poradnikach językowych za bardziej zalecany uznaje się wariant normatywny – wyrażenia z przymiotnikami įvairus, visoks – które nie nadają się do tekstów oficjalnego stylu urzędowego ze względu na niewystarczającą precyzję, natomiast połączenie įvairių rūšių ekonominė veikla nie odpowiadałoby zasadzie ekonomiczności. Ekonomiści szczególnie jej przestrzegają. użycie międzynarodowego słowa ekonomika w liczbie mnogiej również tylko na pierwszy rzut oka można wiązać z językiem angielskim, w którym rzeczownik economy odmienia się przez liczby (por. economies)9. w tekstach litewskich liczby mnogiej najczęściej używa się do określenia gospodarki określonego rodzaju. prawdą jest, że potrzebę jej określenia często wywołuje termin pochodzący z języka angielskiego. W razie potrzeby przetłumaczenia developed economy upowszechniło się wyrażenie išsivysčiusi ekonomika, a skłaniające się ku użyciu terminologicznemu połączenie small open economy przetłumaczono jako maža ir atvira ekonomika (albo maža, atvira ekonomika; maža atvira ekonomika). litewski odpowiednik terminu emerging economy nie jest jeszcze ustalony; w użyciu spotyka się warianty kylanti ekonomika, kylančios rinkos ekonomika, besiformuojanti ekonomika, besiformuojančios rinkos ekonomika i in. Takimi określeniami można opisywać gospodarkę konkretnego kraju, lecz częściej są to pojęcia obejmujące gospodarki więcej niż jednego kraju, np. : Zwiększając efektywność monitorowania, w 2011 r. MFW po raz pierwszy przygotował dotyczącą systemowego wpływu pięciu największych gospodarek świata (strefy euro, USA, Zjednoczonego Królestwa, Chin i Japonii) na inne kraje oraz skonsolidowaną wielostronną obserwację ata9 Ekonomikos mokslo reikšme anglų kalboje vartojamas daugiskaitinis daiktavardis economics. 208 Kalbos Kultūra | 85 skaitas (lbMa 2012: 68); Niemniej jednak na te małe i otwarte gospodarki silniej oddziałuje środowisko międzynarodowe (lEa 2012 08); Zmiany popytu wewnętrznego systemowo ważnych i dużych gospodarek światowych, takich jak UE, Chiny czy USA, poprzez kanały bezpośrednie i pośrednie determinują zmiany popytu na litewski eksport (Fsa 2012: 26); Wzrost gospodarek rozwiniętych nadal był dość niewielki. Jednocześnie na globalne ożywienie wpływały gospodarki wschodzące, zwłaszcza azjatyckie, a nawet budziły one obawy związane z presją, która w niektórych krajach mogła doprowadzić do przegrzania (Ma 2011: 23); Zgodnie z tendencjami światowego wzrostu nadal różniły się nie tylko gospodarki rozwinięte i wschodzące, lecz także jedna gospodarka rozwinięta od drugiej (Ma 2011: 20). Bardziej konkretne znaczeniowo rzeczownikiem ūkis (ūkiai), którym można by tłumaczyć angielskie economy (economies), w takich połączeniach mających znaczenie terminologiczne się nie posługujemy, i jest to całkowicie uzasadnione. Użycie tych połączeń w tekstach angielskich pokazuje, że nazywają one nie gospodarki konkretnych krajów, lecz gospodarkę jako system charakteryzujący się określonymi cechami strukturalnymi. takie znaczenie słowa ekonomika wskazuje się również w słownikach wyrazów międzynarodowych (tŽŽ 2003: 192; Vaitkevičiūtė 2007: 278). system może być także nie jeden; wskazując ich grupę, używano by liczby mnogiej sistemos. Zatem także grupa gospodarek może być określana jako gospodarki, a systemy dzielone na podstawie określonego kryterium mogą być nazywane pojęciami rodzajowymi (gospodarki rozwijające się, gospodarki wschodzące itd.). Na to, że liczba mnoga powstająca z podobnych pobudek nie jest już pojedynczymi przypadkami użycia, zwróciła uwagę również R. Vladarskienė (2008: 126). Stwierdziła ona następującą zmianę: wcześniej zaznaczano, że mowa jest o określonych rodzajach lub dziedzinach, obecnie zaś liczba mnoga rzeczownika abstrakcyjnego bywa używana nawet obok słowa rodzaje, np. : W konkurencyjnym świecie biznesu istnieje wiele ryzyk. Rodzaje ryzyk (= ryzyka) i ich klasyfikacja w dużej mierze zależą od charakteru działalności. Tak użyta liczba mnoga jest uznawana za nieuzasadnioną, jednak ogólnie skłania się do aprobaty liczby mnogiej rzeczy dzielonych na rodzaje: ogólna i netto rentowność sprzedaży przedsiębiorstwa; Taki sposób oceny zanieczyszczeń nie spełnia wymogów rozporządzenia UE, ponieważ w rozporządzeniu tym wskazano, że należy rejestrować również produkcje, podczas których uwalnia się nawet niewielka ilość 25 rodzajów zanieczyszczeń; Turystyka wiejska – jedna z najpopularniejszych działalności alternatywnych. Łączy się ją z przypadkami liczenia rzeczy abstrakcyjnych (Psychika człowieka, jak się wydaje, nie jest zdolna jednocześnie odczuwać dwóch zagrożeń, dwóch niebezpieczeństw. W tym miejscu należałoby rozróżnić kilka wpływów i tendencji), a normatywność tych ostatnich uważa się za najmniej wątpliwą. Mimo to ciąg przyczynowy tych przypadków jest najprawdopodobniej odwrotny: zjawiska r. VasKElaItė. użycie liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych w języku ekonomii i norma 209 (procesy, właściwości itd.) są najpierw klasyfikowane, a dopiero potem zaczyna się liczyć jednostki klasyfikacji (rodzaje, grupy itd.). sekwencja oceny przypadków, jak się wydaje, również powinna być odwrotna: ponieważ klasyfikowanie zjawisk, procesów i właściwości jest rzeczą oczywistą, a jego rezultat – rzeczowniki o bardziej konkretnym znaczeniu – uznaje norma skodyfikowana, mało prawdopodobne jest, aby mogła być uznana również liczba mnoga ogólnie nazywająca wyodrębnione jednostki klasyfikacji. bardziej zasadne jest rozważenie, w jakim stopniu można by uznać kolejny krok – liczenie wyodrębnionych rodzajów. W uzusie zdarzają się przypadki bezpośredniego liczenia uporządkowanych według rodzajów rzeczy, np. : Uwzględniając rozwój makroekonomiczny Litwy i innych państw oraz pojawiające się wyzwania, określono trzy główne rodzaje ryzyka, które mogą zagrażać sektorowi finansowemu naszego kraju: a) konsolidacja fiskalna najważniejszych partnerów handlowych Litwy, b) wzrost premii za ryzyko i c) zmniejszona płynność banków macierzystych ze Skandynawii (Pranešimas 2011 05: 54). jednak znacznie częstszy jest balans nieuszeregowanych obiektów, nazywanych rzeczownikami balans, bankructwo, budżet, reforma, dług, obliczanie, np. : Znacząco zwiększona liczba bankructw oraz narastające problemy przedsiębiorstw z wypłacalnością zwiększyły udział kredytów zagrożonych w portfelu kredytowym MIF i zmniejszyły możliwość zaciągania kredytów (lbMa 2010: 31); Unia fiskalna najprawdopodobniej zostałaby wdrożona równocześnie z unią polityczną i pozwoliłaby instytucjom na szczeblu europejskim wpływać na ustalanie budżetów państw członkowskich strefy euro oraz przeprowadzanie reform gospodarczych, a także połączyłaby długi sektora instytucji rządowych i samorządowych tych państw oraz nadała tym zobowiązaniom charakter solidarnościowy (lEa 2012 08: 5); Szczególnie wielkie zagrożenie zarówno dla gospodarki europejskiej, jak i całej gospodarki światowej stanowi rozpowszechniony i pogłębiający się kryzys zadłużenia sektora publicznego strefy euro (Pranešimas 2011 12: 7). skodyfikowana norma języka ogólnego, nie czyniąc wyjątku nawet dla specjalnych dziedzin jego użycia, nie jest skłonna uznawać odmiany przez liczbę rzeczowników o znaczeniu abstrakcyjnym, przynajmniej takich jak: zakres, otoczenie, wpływ, zdolność, oddziaływanie, remont, a zatem również liczenia oznaczanych przez nie obiektów (zob. Šukys 2003: 105; Paulauskienė 2004a: 152; KP1 2002: 20). Pod tym względem wydaje się ona całkowicie zgodna z przedstawianą w pracach morfologicznych teorią liczby rzeczowników, która rozróżnia rzeczowniki oznaczające rzeczy policzalne oraz rzeczowniki oznaczające rzeczy niepoliczalne, odpowiednio – rzeczowniki odmieniające się przez liczby i nieodmieniające się przez liczby. Rzeczowniki abstrakcyjne zalicza się do grupy rzeczowników nieodmiennych przez liczby. Liczba mnoga rzeczowników z tej grupy jest uważana nie za inną formę liczby, lecz za wyznacznik innego znaczenia leksykalnego (Paulauskienė 1983: 171; 1989: 165; 1994: 147– 148; 2004: 149–151). ta sama forma w jednym przypadku jest uważana za formę 210 Kalbos Kultūra | 85 innych – afiksów słowotwórczych: „rzeczowniki nieodmieniające się przez liczby mogą mieć zarówno formy liczby mnogiej, jak i pojedynczej. między tymi formami może istnieć również pewien związek korelacyjny. jednak zawsze między członami korelacji występuje różnica znaczenia leksykalnego. W tym przypadku wyrazów o wspólnym rdzeniu, mających różną formę liczby, nie można uważać za formy tego samego wyrazu, ponieważ człony korelacji łączy nie stosunek fleksyjny, lecz słowotwórczy. Forma gramatyczna liczby jest tu używana jako wykładnik innego znaczenia” (Paulauskienė 1989: 165). jednak w analizowanym użyciu norma nie zostaje naruszona, ponieważ te rzeczowniki o znaczeniu abstrakcyjnym ulegają znacznemu konkretyzowaniu. Na przykład budżet, który w lKŽ jest definiowany jako 1) zestawienie dochodów i wydatków państwa, instytucji lub osoby oraz 2) jako planowane obliczenie wydatków na określony czas (lKŽ 2012), a także dług, bilans są zwykle wiązane z określoną sumą środków, natomiast bankructwo, reforma – ze specjalistyczną procedurą. a zatem liczbę mnogą tych rzeczowników należy raczej wyjaśniać jako rezultat rekategoryzacji – przejście byłych rzeczowników nieodmieniających się przez liczby do kategorii rzeczowników odmieniających się (zob. roduner, ČižikProkaševa 2006). WNIOSKI język omówionych przeglądów gospodarczych ujawnia, że użycie form liczby mnogiej rzeczowników uważanych za abstrakcyjne singularia jest uwarunkowane znaczną liczbą czynników. fleksyjną, na podstawie przeanalizowanego użycia można wyróżnić pewne prototypowe czynniki, tzn. takie, które sprzyjają tworzeniu liczby mnogiej określonych rzeczowników. Użycie liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych z przyrostkami -imas (-ymas), -umas jest motywowane potrzebą rozróżnienia znaczeń leksykalnych, tzn. znaczenia obiektu działania lub rezultatu od rzeczowników nazywających działanie (w języku ekonomii – określoną operację), proces lub zjawisko. Rzeczowniki oznaczające te ostatnie również występują w liczbie mnogiej, jednak przede wszystkim skłania do tego potrzeba podkreślenia powtarzalności. Rozpowszechnianiu się rzeczowników oznaczających obiekt działania lub rezultat, mających formę liczby mnogiej, sprzyja także uzyskiwanie przez część z nich statusu terminu oraz usankcjonowanie tego statusu w słownikach ekonomicznych. jest to przesłanka do tworzenia również większej liczby analogicznych terminów. Zasada analogii sprzyja użyciu liczby mnogiej także do wskazywania powtarzalności. Użycie liczby mnogiej rzeczowników oznaczających miary w przeglądach gospodarczych w największym stopniu determinuje częste łączenie tych słów z konkretnymi liczbami – r. VasKElaItė. użycie liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych w języku ekonomicznym a norma 211 wskaźnikami ekonomicznymi. w ten sposób znaczenie zostaje skonkretyzowane, a rzeczownik zaczyna być odmieniany przez liczby. Kolejną przesłanką konkretyzacji znaczenia jest charakterystyczny dla tekstów analiz ekonomicznych podział i specjalizacja pojęć, wynikające ze skłonności do klasyfikowania zjawisk, procesów i obiektów. Ta skłonność wpływa również na sposób nazywania uogólniającego jednostki klasyfikacji. Przeanalizowane użycie pokazuje, że jako taki sposób coraz częściej wybiera się formę liczby mnogiej. W pracach normatywnych proponowane warianty ogólnego nazywania rodzajów nie są dogodne dla dziedziny użycia języka, szczególnie przestrzegającej zasady ekonomii, a często wręcz nie sposób się nimi posługiwać. Przy klasyfikowaniu zjawisk, obiektów i cech pojawia się również kwestia liczenia wyróżnianych jednostek klasyfikacji. W języku ekonomii istnieją przykłady takiego liczenia, jednak z punktu widzenia normy zjawisko to nie jest oceniane. Ogólnie rzecz biorąc, w pracach normatywnych liczba mnoga rzeczowników występujących wyłącznie w liczbie pojedynczej jest uznawana za niewłaściwą w tekstach oficjalnego stylu urzędowego, z wyjątkiem przypadków konkretyzacji rzeczownika. Pod tym względem norma jest całkowicie zgodna z teorią liczby nazw rzeczownikowych przedstawianą w pracach dotyczących morfologii języka litewskiego. W pracach teoretycznych rzeczowniki abstrakcyjne określa się jako podgrupę rzeczowników występujących wyłącznie w liczbie pojedynczej, natomiast w pracach normatywnych używanie ich w liczbie mnogiej uznaje się za niewłaściwe. Obecna skodyfikowana norma wyraźnie uznaje tylko jedną możliwość użycia w liczbie mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych występujących wyłącznie w liczbie pojedynczej – konkretyzację rzeczownika. Jednak konkretyzacja może mieć różny stopień, czego w pracach normatywnych się nie uwzględnia. Wyznaczają one jedynie granice: użycie abstrakcyjnego rzeczownika występującego w liczbie pojedynczej w liczbie mnogiej uważa się za błąd, natomiast użycie rzeczownika, który się skonkretyzował – za normę. Niedostateczna określoność normy również jest czynnikiem sprzyjającym używaniu liczby mnogiej tak zwanych rzeczowników występujących w liczbie pojedynczej. Funkcjonujący w takich warunkach język używany, a konkretnie – język ekonomii, ujawnia, że w większości przypadków liczba mnoga abstrakcyjnego rzeczownika występującego w liczbie pojedynczej wiąże się z konkretyzacją znaczenia. Mimo to głównym bodźcem do jej używania nie jest konkretyzacja znaczenia, lecz inne czynniki. W pracach normatywnych nie zostały one dostatecznie uwzględnione. Niniejszy artykuł jest właśnie próbą omówienia takich czynników. Na pytanie, czy omówione czynniki i prawidłowości użycia są charakterystyczne nie tylko dla języka ekonomii, można byłoby odpowiedzieć bardziej wiarygodnie po zbadaniu tendencji dotyczących używania liczby w innych dziedzinach użycia języka ogólnego, zwłaszcza wyspecjalizowanych. Mamy więc nadzieję, że w rozważania nad tym zagadnieniem włączą się również badacze, twórcy i użytkownicy języka z innych dziedzin. 212 Kultura Języka | 85 ŹRÓDŁA Fsa 2011: Bank Litwy. Przegląd stabilności finansowej, 2011. Fsa 2012: Bank Litwy. Przegląd stabilności finansowej, 2012. lEa 2011: Bank Litwy. Przegląd gospodarki litewskiej, 2011, listopad. lEa 2012: Bank Litwy. Przegląd gospodarki litewskiej, 2012, maj. lEa 2012: Bank Litwy. Przegląd gospodarki Litwy, 2012, sierpień. lbMa 2008: Raport roczny Banku Litwy, 2007. lbMa 2010: Raport roczny Banku Litwy, 2009. lbMa 2011: Raport roczny Banku Litwy, 2010. lbMa 2012: Raport roczny Banku Litwy, 2011. Ma 2008: Europejski Bank Centralny. Raport roczny, 2007. Ma 2010: Europejski Bank Centralny. Raport roczny, 2009. Ma 2011: Europejski Bank Centralny. Raport roczny, 2010. Ma 2012: Europejski Bank Centralny. Raport roczny, 2011. Raport 2011: Bank Litwy. Raport dotyczący realizacji głównego celu, wykonywania funkcji i sytuacji systemu bankowego, maj 2011 r. Raport 2011: Bank Litwy. Raport dotyczący realizacji głównego celu, wykonywania funkcji i sytuacji systemu bankowego, grudzień 2011 r. Raport 2012: Bank Litwy. Sprawozdanie na temat realizacji głównego celu, wykonywania funkcji i stanu systemu bankowego, maj 2012 r. lItEratūra aEtŽ 2006: Objaśniający słownik ekonomiczny angielsko-litewski. opracował W. Pearce. Wilno: tEV. babickienė Z. 2012: Zmiany semantyczne abstraktów czasownikowych. – Santalka: Filologia, Edukologia 20 (1), 18–25. DlKG 1997: Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. DlKŽ 2012: Słownik współczesnego języka litewskiego. Dostęp przez internet: <www. dlkz.lt> (dostęp 2012 r.). Jakaitienė E., laigonaitė a., Paulauskienė a. 1976: Morfologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Kasperavičienė r. 2006: Użycie i norma form liczby. – Kultura języka 79, 217–223. KP1 2002: Porady językowe 1: Formy gramatyczne i ich użycie, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. KPIb 1995–2005: Biuletyn informacyjny porad językowych 1–20, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. r. VasKElaItė. użycie liczby mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych w języku ekonomii i norma 213 lKŽ 2012: Słownik języka litewskiego. Dostęp przez Internet: <www.lkz.lt> (dostęp 2012 r.). lKŽin 1998: Leksykon języka litewskiego. opracował P. Kniūkšta. Kowno: Šviesa. lrtb 2012: Bank terminów Republiki Litewskiej. Dostęp przez Internet: <http:// terminai.vlkk.lt> (dostęp 2012 r.). Miliūnaitė r. 2002: Warianty norm gramatycznych i specyfika ich oceny. – Kultura języka 75, 35–47. Miliūnaitė r. 2003a: Stopnie oceny zjawisk językowych. – Acta Linguistica Lithuanica 48, 97–103. Miliūnaitė r. 2003b: Podstawy normalizacji gramatyki języka litewskiego, Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Miliūnaitė r. 2003c: Nienormatywne zjawiska gramatyczne i specyfika ich oceny. – Kultura języka 76, 17–29. Miliūnaitė r. 2004: Tendencje w użyciu wyrazów odprzymiotnikowych w wyrażaniu stanu. – Kalbos kultūra 77, 26–39. Miliūnaitė r. 2006a: Relacje między kodyfikacją a użyciem we współczesnym języku litewskim. – Lituanistica 3 (67), 50–59. Miliūnaitė r. 2006b: Model relacji między kodyfikacją a użyciem. – Kalbos kultūra 79, 9–28. Miliūnaitė r. 2007: Zmiana skodyfikowanych norm: za i przeciw. – Kalbos kultūra 80, 7–23. oginskienė E. 1994: O użyciu rzeczowników odczasownikowych w języku kancelaryjnym. – Kultura języka 66, 52–58. Pakerys J. 2006: Konstrukcja nazwy czynności w gramatyce języka litewskiego. – Badania nad grupą nominalną, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Paulauskienė A. 1983: Zarys 5–149. morfologii języka litewskiego, Kowno: Šviesa. Paulauskienė A. 1989: Gramatyczne kategorie rzeczowników i przymiotników języka litewskiego, Wilno: Mokslas. Paulauskienė A. 1994: Morfologia języka litewskiego: wykłady dla lituanistów, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Paulauskienė A. 2004a: Kultura języka litewskiego, Kowno: Technologija. Paulauskienė A. 2004b: Język prawników i normy ogólne, Wilno: Justitia. Paulauskienė A. 2006: Podstawy morfologii języka litewskiego, Kowno: Technologija. Paulauskienė A., Tarvydaitė D. 1986: Normy gramatyczne i współczesne użycie, Kowno: Šviesa. 214 Kultura Języka | 85 Roduner M., Čižik-Prokaševa V. 2006: Kategoria liczby. – Badania litewskiej grupy nominalnej, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 3–100. Šukys J. 2003: Kultura języka dla wszystkich, Kowno: Šviesa. TŽŽ 2003: Słownik wyrazów międzynarodowych. Drugie poprawione wydanie, Wilno: Alma littera. Vainienė R. 2005: Słownik terminów ekonomicznych, Wilno: Tyto alba. Vaitkevičiūtė V. 2007: Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno: Žodynas. Vladarskienė R. 2008: Problemy użycia form liczby we współczesnym języku litewskim. – Język specjalistyczny: terminologia i studia, Wilno: Uniwersytet im. Mykolasa Romerisa, 124–127. Otrzymano 2012 11 06 UŻYCIE RZECZOWNIKÓW ABSTRAKCYJNYCH W LICZBIE MNOGIEJ W JĘZYKU EKONOMII I NORMA Streszczenie Artykuł dotyczy aktualnego zagadnienia używania w liczbie mnogiej rzeczowników abstrakcyjnych w jednej konkretnej dziedzinie współczesnego języka litewskiego – w języku ekonomii. Omówiono czynniki determinujące i wspierające takie użycie. Jednym z czynników może być niewystarczająca precyzja skodyfikowanej normy: publikacje kodyfikujące język wspominają jedynie o wyjątku, gdy znaczenie staje się bardziej konkretne, choć konkretność może mieć różny stopień. Gdy wskazuje się jedynie przeciwstawne granice normy i błędu (użycie rzeczownika konkretnego uznaje się za poprawne, a abstrakcyjnego – za niepoprawne), użytkownicy są uprawnieni do podjęcia decyzji w każdym przypadku granicznym. Analiza poszczególnych grup rzeczowników ujawnia inne czynniki wspierające użycie rzeczowników abstrakcyjnych w liczbie mnogiej. Okazuje się, że liczba mnoga najbardziej typowych przedstawicieli rzeczowników abstrakcyjnych – derywatów z przyrostkiem -imas (-ymas) – nie jest jedynie oznaką zmiany znaczenia. Niemało takich derywatów używa się w liczbie mnogiej w tekstach ekonomicznych jako terminów, a niektóre z nich uwzględniono w słownikach ekonomicznych; sprzyja to tworzeniu i używaniu nowych terminów w liczbie mnogiej na zasadzie analogii do istniejących terminów. inna grupa abstraktów w liczbie mnogiej podnosi znaczenie takiego czynnika jak unikanie wieloznaczności – rzeczownik w liczbie pojedynczej mógłby być wieloznaczny w określonym kontekście. czynnik ten należy powiązać z wcześniej wspomnianymi czynnikami konkretności znaczenia i konieczności wyrażenia opozycji „jeden – wiele”. skodyfikowana norma dopuszcza wyjątek dla jednej grupy rzeczowników w liczbie pojedynczej – nazw materiałów – które mogą być używane w liczbie mnogiej w celu wyrażenia różnorodności