Rygiškių Jono „Lietuvjų kalbos sintaksės“ pavyzdžiai

V. Labutis. Przykłady składni języka litewskiego Rygiškiego Jonasa 19 VITAS LABUTIS Vilniaus universitetas RYGIŠKIEGO JONASA JĘZYKA LITEWSKIEGO PRZYKŁADY SKŁADNI SŁOWA KLUCZOWE: Jonas Jablonskis, składnia, przykłady, źródła, sposoby przedstawienia. Nie tak dawno minęło 100 lat od ukazania się Składni języka litewskiego Rygiškiego Jonasa (Jonasa Jablonskisa), cz. I (Sejny, 1911)1. Podejmując się omówienia przykładów tej gramatyki – jej szczególnie wyrazistej cechy – powinniśmy nieco powiedzieć o okolicznościach, w których powstawała ta do dziś znacząca dla nauki o składni naszego języka i rozwoju podręczników szkolnych praca2. Systematycznego opisu całej składni języka litewskiego nie przedstawiły ani pierwsze nasze gramatyki z XVII–XVIII w., ani gramatyki naukowe stworzone w drugiej połowie XIX w. (Augusta Schleicherа, 1856 r.; Fryderyka Kurschata, 1876 r.; Kalbamokslis lietuviszkos kalbos Antanasa Baranauskasa, 1896 r.; Gramatyka języka litewskiego Kazimierasa Jauniusa, powielona hektograficznie w 1897 r.) ani inne gramatyki o mniejszym znaczeniu. J. Jablonskis od pierwszych kroków na polu gramatyki języka litewskiego rozumiał, jak twarde, porośnięte chwastami są ugory składni. Już w 1890 r., recenzując Lietuvišką gramatiką ks. Mykolasa Miežinisa, podkreślił, czego przede wszystkim potrzeba, podejmując się takiej pracy: samemu zrozumieć zasady na podstawie „naszych pieśni, zagadek (minklės), powiedzeń, przysłów” (JR IV: 3). Kilka faktów dotyczących składni języka litewskiego J. Jablonskis przeanalizował w artykule „Medega sintaksiui”, opublikowanym w 1893 r. w czasopiśmie Varpas. Zredagowany artykuł trafił również do rozdziału „Keli sintaksio įstatymai” Lietuviškos gramatikos J. Jablonskisa z 1901 r. (JRR I: 158–177). 1 Będziemy ją cytować z bardziej dostępnego dla czytelników I tomu Rinktinių raštų J. Jablonskisa (opracował Jonas Palionis), s. 436–548, a tytuł będziemy skracać do Sintaksė J. Jablonskisa lub po prostu Sintaksė. 2 Okoliczności powstania i opublikowania Sintaksė opisał J. Palionis we wstępie do Rinktinių raštų Jono Jablonskisa „J. Jablonskis i jego podręczniki języka litewskiego”. Wszystko to szczegółowo omówiono zwłaszcza w studium A. Piročkinasa J. Jablonskis – bendrinės lietuvių kalbos puoselėtojas (1978), niektóre kwestie uwypuklono w przygotowanych przez Arnoldasa Piročkinasa listach Jona Jablonskisa (1985) oraz w niejednym jego artykule. Znaczenie przykładów składniowych J. Jablonskiego wspomniano również w pracach podsumowujących historię języka litewskiego (Petro Jonikasa, Jona Palionisa, Algirdasa Sabaliauskasa, Zigmunda Zinkevičiusa i in. ). 20 KAlBOS KUltūRA | 85 pOtrzEBA pODRĘCZNIKÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO – SKŁADNIA J. JABlONSKIEGO Po odzyskaniu prasy litewskiej język litewski zaczął torować sobie drogę do szkół, toteż pojawiła się pilna potrzeba opracowywania programów języka litewskiego i pisania podręczników. W prace te włączył się również J. Jablonskis: opracował program języka litewskiego dla szkół początkowych3 oraz dla przyszłych nauczycieli tego przedmiotu wstępujących do seminarium nauczycielskiego w Poniewieżu, konsultował autorów elementarzy (Povilasa Višinskisa, Ksaverasa Sakalauskasa i in.), uczestniczył w konkursach oceny elementarzy. W elementarzach P. Višinskisa i K. Sakalauskasa próbowano zrealizować głoszone przez J. Jablonskisa idee, że w podręcznikach należy przede wszystkim opierać się na żywym języku i folklorze. jednak odpowiedniego podręcznika języka litewskiego nie było ani dla szkół początkowych, tym bardziej zaś brakowało takich podręczników dla klas wyższych. J. Jablonskis zamierzał przygotować nowe wydanie gramatyki z 1901 r., w którym składnia miała zostać oddzielona od morfologii, a ponadto wiele rzeczy miało być przerobionych (zob. Palionis 1957: 32–33). Mimo to w 1909 r. J. Jablonskis postanowił napisać odrębną Składnię języka litewskiego. wówczas wydawał mu się najbardziej potrzebny systematyczny podręcznik składni. Praktyce językowej również bardzo brakowało usystematyzowanych zasad składni – bez nich trudno było oczekiwać zmniejszenia liczby błędów w tej dziedzinie4. JAK BYŁA PISANA I PUBLIKOWANA SKŁADNIA J. JABLONSKIEGO Od jesieni 1908 r. J. Jablonskis pracował jako nauczyciel języka łacińskiego w gimnazjum w Brześciu. Jemu, obciążonemu pracą pedagogiczną, redagującemu opowiadania Žemaitė i zajmującemu się innymi pracami, niełatwo było znaleźć czas na poświęcenie się składni języka litewskiego. Nie po raz pierwszy J. Jablonskis zdecydował się poświęcić na twórczość wakacje letnie. jednak nadal ciążyły mu trudne problemy związane z wahaniami w ortografii oraz z niejasnym wyborem litewskich terminów gramatycznych. Warto tu wspomnieć, że 3 Program języka litewskiego J. Jablonskisa dla szkół został zatwierdzony i opublikowany w 1909 r. w dodatku „Mokykla” do „Lietuvos ūkininkas” (Buivydienė 2012: 189). 4 Odpowiadając na troski Komisji Podręcznikowej, J. Jablonskis stwierdził brak wielu dobrych podręczników szkolnych i podsumował swoje myśli następująco: „Jak należałoby pisać podręcznik, czego brakuje obecnym – bardzo trudne pytanie. Poważnie mówić o tym, jakie podręczniki są teraz najbardziej potrzebne, będziemy mogli po rozstrzygnięciu, które podręczniki są najbardziej potrzebne” (JR V: 236). V. Labutis. Przykłady składni języka litewskiego Rygiškis Jonasa 21 1 PaV. Fotografia z ilustrowanego litewskiego tygodnika chrześcijańsko-demokratycznego „Šaltinis” z 5 października 1909 r. (nr 39) 22 KAlBOS KUltūRA | 85 terów i do tej pracy postanowił włączyć J. Jablonskisa. Kilkakrotnie księża zwoływali narady – na jedną z nich, na buvo susirasti patarėjų ir talkininkų. tokia proga pasitaikė netikėtai: kai kurie jaunosios kartos kunigai pagaliau susirūpino apvalyti lietuviškų popoczątku 1909 r. w Puńsku, zaprosili także J. Jablonskisa, a po kilku miesiącach w innej naradzie w Wilnie uczestniczyli już nie tylko Jonas Jablonskis, lecz także Kazimieras Būga, Juozas Balčikonis i Jurgis Šlapelis (zob. Piročkinas 1978: 62–63)5. Latem 1909 r. kilku księży z Sejn wraz z językoznawcami J. Jablonskisem, K. Būgą, J. Balčikonisem i J. Šlapelisem zredagowało język modlitw. Językoznawcy zajęli się także pracami nad składnią języka litewskiego (zob. rys. 1). Tutaj J. Jablonskis wraz ze współpracownikami omówił pisownię i podstawowe terminy przewidywanej Składni6. wówczas w Sejnach udało mu się napisać znaczną część swojej Składni. następnie J. Jablonskis tworzył ją jeszcze przez cały rok. Pracował w pośpiechu, nie oszczędzając zdrowia. w liście do Kazimierasa Jokantasa przyznał, jak ciężko pracował, nie odpoczywając (Piročkinas 1985: 160). Większa część Składni została, jak się wydaje, napisana latem 1910 roku w Puziniškach, w majątku Petkevičių. Najprawdopodobniej opracowywał ją jeszcze po powrocie do Brześcia. Tekst Składni J. Jablonskisa został najpierw wydrukowany jesienią 1910 r. w dwóch numerach redagowanego przez J. Laukaitisa miesięcznika dla księży „Vadovas” (Piročkinas 1978: 69)7. Aby była dostępna dla społeczeństwa, Składnia miała zostać opublikowana także jako osobne wydanie. Na początku 1911 r. ukazała się pierwsza połowa tej publikacji, a na początku czerwca tego samego roku w Sejnach spółka Laukaitisa, Dvaranauskasa i Narjauskasa wydała już całą „Rygiškių Jono Lietuvjų kalbos sintaksę” (zob. rys. 2)8. O tym w gazecie „Viltis” poinformował także sam jej autor (JR IV: 64). Tę pracę J. Jablonskis uważał za pierwszą część zamierzonego przez siebie podręcznika Składni i obiecywał wkrótce wydać drugą – naukę o przypadkach i przyimkach. Niestety, ukazała się ona dopiero po 17 latach. 5 Kilka fotografii wykonanych przez komisję językoznawców pracującą w Sejnach. Jedna z nich została opublikowana w 1909 r. w 39. numerze „Šaltinio” (zob. il. 1). Interesująca jest zamieszczona pod tą fotografią informacja, że J. Jablonskis pisał tu zarówno „Sintaksę”, jak i o tym, jak podzielili między siebie pracę uczestniczący tam językoznawcy. Jednym z organizatorów tych prac był ksiądz Juozas Laukaitis. Wcześniej przyszło mu pracować jako główny pomocnik A. Baranauskasa, a następnie wykładać język litewski w seminarium duchownym w Sejnach. Ponadto zakładał on i redagował katolickie wydawnictwa „Vadovas” i „Šaltinis”. J. Laukaitis wiedział o pracach J. Jablonskisa nad językiem i darzył go sympatią. 6 Na końcu przedmowy autor dziękuje swoim pomocnikom, szczególnie K. Būdze: „gdyby nie K. Būga, nie jego pracowitość, nie jego poświęcenie sprawie nauki [...] – praca byłaby jeszcze słabsza” . 7 Szerzej biografia ks. J. Laukaičio została opisana w niedawno wydanej książce Lietuvybės kovų verpetuose (oprac. Kairiūkštytė, Gudonytė 2009: 164–168). 8 Po trzech latach, nie zapomniawszy, jak sejneńczycy szybko drukowali Składnię i jeszcze ją chwalili, J. Jablonskis z żalem zarzucił: „Pisarze sejneńscy uczą się tej składni najmniej, tak przynajmniej należałoby sądzić na podstawie obecnego języka „Šaltinio” i „Vadovo”” (JR III: 54). V. Labutis. Przykłady składni języka litewskiego Jana z Rygiškiai 23 2 PaV. Składnia języka litewskiego Jana z Rygiškiai 24 KAlBOS KUltūRA | 85 Atsivertęs J. Jablonskio Sintaksę, apimančią 110 puslapių, skaitytojas turi perskaityti gana informatyvią 4 puslapių „Prakalbą“. Čia autorius labai kuksami swoje wydawnictwo nazywają „pracą w pośpiechu i głodzie”: „nie wszystkie cząstki tej części zostały opracowane jednakowo, [...] nie wszystkie zostały napisane równie zrozumiale”. A wspominając o innym zadaniu tej Składni, autor obrazowo mówi, że będzie ona dla języka pisanego tylko „klinikiem”, który nie przyniesie mu wiele pożytku9. ŹRÓDŁA PRZYKŁADÓW SKŁADNI J. JABŁOŃSKIEGO Około trzech czwartych wspomnianej „Przedmowy” poświęcono omówieniu przykładów Składni i ich źródeł. Autor uważał, że są to kwestie niezwykle ważne. Czytamy tu: „Materiał (później doprecyzował – „przykłady” (zob. rys. 3)) zbierałem niemal cały („wszystkie”) z języka ludu”. (JRR I: 437). Ogólnie „językiem ludu” nazywa się nie tylko wybraną tradycyjną mowę wiejskiej ludności, lecz także folklor – nie tylko zasłyszany przez autora, ale również zaczerpnięty ze zbiorów wiarygodnych zbieraczy. Próbuje się lokalizować te grupy źródeł języka ludu według granic administracyjnych ówczesnych ziem litewskojęzycznych. Autor musiał się tu zmierzyć ze znacznymi trudnościami, aby uzgodnić gubernie i powiaty z czasów carskich z dialektami. W Składni wykorzystano dość wiele źródeł: wskazano ich 51, ponumerowanych, jednak za wieloma skrótami kryją się po dwie lub kilka miejscowości, np. : Kp. (22) obejmuje gwary okolic Kupiškis, Šimonys i Skapiškis, a ponadto dołącza się jeszcze Kp.d., tj. Pieśni z Kupiškis. a zatem źródeł przykładów można, jak się wydaje, dopatrywać się w liczbie dwukrotnie większej lub jeszcze większej. Źródła dzielą się na dwie główne grupy: pierwsza – wybrane przykłady mowy potocznej ludzi i folkloru, druga – języka pisanego. Nie są one ściśle rozgraniczone, ponieważ dla J. Jablonskisa ważniejsza była tutaj jakość i wiarygodność przykładów, a nie to, do której grupy coś należy. Znaczenie ma również kolejność, w jakiej opisano źródła – według niej są one numerowane. Czytelnik, opierając się na tym numerze, ma ustalić, co oznacza skrót w zamieszczonym poniżej alfabetycznym wykazie źródeł, ponieważ w tekście przykłady miały jedynie skrót i numer. Otóż w alfabetycznym spisie znajdujemy nr 19 – jest to wieś Nerekonys, znajdująca się, jak podano, między Śwobiszkis a Janiszkis, w opisie miejscowości guberni kowieńskiej10. 9 Mimo to J. Jablonskis niejednokrotnie zalecał ludziom pióra uważne przeczytanie tej składni (zob. dalej). 10 J. Jablonskis przy przykładach, a czasem także w niektórych artykułach, podaje te same skróty źródeł. V. Labutis. Przykłady składni języka litewskiego Jona Rygiškisa 25 Źródła przykładów w Składni zaczynają być omawiane od Prus Litwy. a więc pierwsze źródło – Pr.11. Obejmuje ono dość wiele i różnorodnych przykładów: z mowy potocznej tego regionu, pieśni, zagadek, przysłów; ponadto zalicza się tu również to, co zaczerpnięto ze słownika i gramatyki Fryderycha Kurszata, a także z gramatyki i chrestomatii Augusta Schleichera12. Osobno podaje się tytuł źródła przykładu w Vilkyškiai 11 Sintaksė kursywą – podobnie jak jego skrót. 12 Ta ostatnia to druga część książki A. Schleichera Handbuch der litauischen Sprache (Praga, 1857), zatytułowana Litauisches Lesebuch und Glossar. RYC. 3. „Przedmowa” do dzieła Jonasa Jablonskisa Lietuvjų kalbos sintaksė (poprawiona przez autora). (wydanie przechowywane w bibliotece Instytutu Literatury Litewskiej i Folkloru w kolekcji J. Jablonskisa). 26 KAlBOS KUltūRA | 85 pieśni (Vlk. 2), zapisane przez Augustasa Leskynasa. Tutaj dodaje się również pisma Kristijonasa Donelaitisa (Dn. 3). Wskazano cztery źródła przykładów języka suvalkijskiego: wieś Rygiškiai w powiecie Naumiestis, powiaty mariampolski i wyłkowyski (po prostu Sv.), pieśni z Liudvinavas (Ld.d.)13, baśnie i pieśni z Garliavy (Grl.d., Grl.p.), niegdyś zebrane przez prof. Karla Brugmanna14. między nimi wstawiono źródło z językiem dzukijskim z Sejn. W ten sposób wśród Suvalkijczyków w szerokim znaczeniu (według guberni suwalskiej) znalazło się również źródło Suvalkijczyków w wąskim znaczeniu (według dialektu) oraz wtręt z językiem dzukijskim z Sejn. Najwięcej źródeł przykładów pochodzi z byłej guberni kowieńskiej, obejmującej większą część Żmudzi, Litwy Środkowej i Wschodniej – ówczesnych powiatów kowieńskiego, rosieńskiego, telszewskiego, poniewieskiego, szawelskiego, wiłkomierskiego oraz okolic zakątka zarasajskiego. Tutaj w odrębnych odsyłaczach podano aż 17 źródeł. Z tych miejsc pochodzi ogromna liczba przykładów zebranych przez samego J. Jablonskisa, niemało z nich otrzymano również od innych językoznawców lub osób, z którymi autor miał sposobność utrzymywać kontakty: Juozasa Balčikonisa, Kazimierasa Būgę, Kazimierasa Jauniusa, Jurgisa Šlapelisa, Petrasa Avižonisa, Jonasa Šliūpasa i in. Z Grudzi (obecnie Gruzdžiai) i Żagare podwójnym źródłem (Sln., Sln.d.) oznaczono przykłady mowy potocznej i opublikowanych pieśni podane przez Matasa Slančiauskasa. Z przykładów z guberni wileńskiej było zaledwie „maławo” – tylko z powiatów święciańskiego i trockiego, jednak to drugie źródło obejmuje aż pięć daleko od siebie rozproszonych okolic: Żyżmory, Onikszty, Punie, Jezno, Olkieniki. Podano również przykłady z należących do Litwy Lazunów (pow. oszmiański) i Zyteli (obecnie Zdziecioł) (pow. słonimski). Niekiedy konkretnych miejsc J. Jablonskis nienurodo, o vartoja apibendrintus šaltinių pavadinimus: Žemaičių (Žm., Žm.d. 35), Rytų Lietuvos (Rt. 36)15. Na przykładach języka pisanego opierano się bardzo ostrożnie. Tutaj oddziela źródła XIX-wieczne i pisma „dawnych czasów”. Spośród pierwszych, oprócz wspomnianych już pism K. Donelaitisa, wymienia pisma Motiejusa Valančiusa, Simona Daukantasa, Žemaitė, Anykščių Šilelis, Šiaulėniškis Senelis, Lietuvių pasakas, Visuomenės įnamius, Antano 13 to pieśni ludowe litewskie zapisane w 1871 r. w okolicach Liudwinowa (wówczas w powiecie kalwaryjskim) przez Filipa Fortunatowa i Wsiewołoda Millera, wydrukowane cyrylicą w Moskwie (w 1872 i 1873 r.). 14 Opublikowane w wydanym przez niego wraz z A. leskynem zbiorze Lietuvių liaudies dainos ir pasakos iš Prūsų ir Rusijos Lietuvos (w języku niemieckim, w 1882 r.). 15 W Sintaksėje J. Jablonskisa mniej lub więcej przykładów zaczerpnięto z każdego większego dialektu; niemal nie było ich tylko od zachodnich Dzuków (z obecnych okolic Olity, Druskiennik, Łoździejów itp. okolic). V. Labutis. Rygiškių Jonasa Lietuvjų kalbos sintaksės pavyzdžiai 27 Juškos Dainas (tts.) i Žodyną oraz in. Czasami źródło pisane oznaczono po prostu jako R. 45. Z „dawnych” pism wymienia się dzieła Mikołaja Daukšy, Konstantinasa Sirvydasa oraz niektórych innych pisarzy. Używa się także skrótu źródła Rr. 51 (z treści przykładów można sądzić, że są to po prostu pisma religijne). taka dość różnorodna, a nawet pstra, nie wszędzie ściśle zróżnicowana i określona lista źródeł pozwala sądzić, że J. Jablonskis zbierał przykłady już od czasów studiów i miał jakiegoś rodzaju ich kartotekę. prawdą jest, że w jednym z listów J. Jablonskisa do K. Būgasa skromnie wspomina się tylko o własnym zbiorze przykładów „miszmaszu” (Piročkinas 1985: 89). Obfitość przykładów W Sintaksė J. Jablonskisa obfitość przykładów od razu rzuca się czytelnikowi w oczy. Jeden z pierwszych krytyków tej pracy, młody poeta Kleopas Jurgelionis, mieszkając w Ameryce, już po pół roku pospiesznie naliczył w Sintaksė około 2300 przykładów. Policzył je i oburzył się: jakoby podano ich tu tak wiele „tylko po to, by zamydlić oczy pisarzom”, a przykłady te miały pochodzić głównie z Suwalszczyzny lub z prac zredagowanych przez samego J. Jablonskisa. Temu porywczemu krytykowi mało zależało na tym, komu te przykłady są przeznaczone i jak zostały przedstawione. Wspomniana „Przedmowa”, zawierająca wiele różnorodnych źródeł, również najwyraźniej nie została przeczytana zbyt uważnie. Zarażeni niezbyt sensowną arytmetyką przykładów, także i my coś tam policzyliśmy. Nie pomijając również zdań wymyślonych i komentowanych przez J. Jablonskisa, znaleźliśmy około 2900 przykładów. jednak konkretne liczby są chyba mniej interesujące16 niż pewne rodzaje przykładów, ich porównanie i proporcje. Skorygowane typy przykładów z „Składni” J. Jablonskisa dzielimy na trzy główne ich grupy: 1) przykłady języka mówionego, 2) folkloru, 3) języka pisanego (piśmiennictwa). Przykłady języka mówionego (gwar) stanowią około jednej trzeciej wszystkich analizowanych faktów składniowych. Do tej grupy zaliczamy nie tylko przykłady mające bezpośrednie wskazanie na pochodzenie od tak zwanych suwalczan (kapsów i zanawyków), lecz także około 100 przykładów zapisanych przez samego J. Jablonskisa w okolicach Rygiškiai, podanych bez żadnego wskazania. Niemniej jednak w Sintaksė znajdujemy niemało faktów zebranych zarówno na Żmudzi (z Alsėdžiai, Kvėdarna i innych miejsc), jak i w środkowej Litwie (z okolic Šiauliai, Panevėžys, Pasvalys i Žagarė). Po zsumowaniu w jedno skry16 konkretnych liczb rozsianych również przez K. Jurgelionisa; zostały one skomentowane i uzupełnione przez A. Piročkinasa (zob. Piročkinas 1978: 86). 34 KAlBOS KUltūRA | 85 Sintaksė J. Jablonskisa wspierała normalizację naszej gramatyki zarówno samym systematycznym opisem zjawisk składniowych języka litewskiego, którego kierunek metodologiczny można określić jako „od funkcji do ich wyrażania”. Autor zdawał sobie sprawę, że ustalone przez niego prawidłowości po pewnym czasie mogą zostać zapomniane, jednak wskazujące na nie przykłady dobrej mowy, wyryte w pamięci niczym drogowskazy, pokazują, gdzie w danym przypadku nasi przodkowie potrafili pięknie wyrażać swoje myśli po litewsku. System składni J. Jablonskisa, choć korygowana i uzupełniana, umacniała nasz język przez wiele innych podręczników i różnego rodzaju opisów gramatyki. I tak w 1985 r. na emigracji Juozas Masilionis wydał dla Litwinów w USA nowy podręcznik Lietuvių kalbos sintaksė. Również tutaj uznaje się tradycje Sintaksės J. Jablonskisa, rozpowszechniane za pośrednictwem podręczników Petra Kl imasa, Zigmasa Kuzmickisa, Leonarda Dambriūnasa, Pranasa Gailiūnasa z Juozasem Žiugždą i in. Ponownie podkreśla się, że Sintaksė J. Jablonskisa zawsze była niewyczerpanym skarbcem przykładów (Masilionis 1985: 5). W istocie samo przysłowie „Czarny chleb – to nie głód”, przywołane przez J. Jablonskisa chyba czterokrotnie, zapewne znaleźlibyśmy w każdym choć nieco obszerniejszym opisie naszej składni. WNIOSKI 1. J. Jablonskis pisał składnię języka litewskiego przede wszystkim, mając na uwadze lukę w podręcznikach tego przedmiotu dla klas wyższych szkoły – to częściowo zadecydowało również o obfitości przykładów i ich układzie. Przykłady do Sintaksė zbierał już od czasów studiów w Moskwie – przez około 30 lat. 2. Składnię zaczął pisać, będąc nauczycielem w Brześciu; w 1909 r., wraz ze współpracownikami K. Būgą, J. Balčikониsem i J. Šlapelisem, znalazł schronienie w Sejnach. Pracę tę kontynuował także latem 1910 r. w Puziniškiai, w majątku Petkevičiai. Jako osobne wydanie Lietuvjų kalbos sintaksė autorstwa Rygiškių Jonasa ukazała się w czerwcu 1911 r. Większość źródeł przykładów podano w niej wraz z konkretnymi odsyłaczami. 3. Według przybliżonych obliczeń przykładów jest około 2900. Według źródeł zasoby przykładów rozłożyły się mniej więcej następująco: około jedna trzecia pochodzi z języka mówionego, nieco więcej z folkloru, a mniej niż jedna trzecia – z piśmiennictwa. 4. Przykłady przedstawiono według planu składni tradycyjnej: zdanie i jego części, typy zdań, zdania złożone podrzędnie i współrzędnie, tak zwane zdania podrzędne skrócone oraz zdania współrzędne, a na końcu – użycie znaków interpunkcyjnych. J. Jablonskis uzasadnionymi argumentami bronił mowy zależnej V. Labutis. W książce Rygiškių Jonasa „Przykłady składni języka litewskiego” na s. 35 przedstawiono i stosowano kilka metod: indukcyjną, dedukcyjną i (dalyvinę) kalbą. Ne kartą Sintaksėje primenama, kad sunkesniais atvejais tą patį sakinį galima interpretuoti ir nagrinėti keliais būdais. Pavyzdžiams parozumową. 5. Poprawne, piękne przykłady języka litewskiego, zwłaszcza folkloru, zebrane przez J. Jablonskisa, nierzadko były niczym spichlerz dla innych naszych gramatyk. Ze „Składni” J. Jablonskisa, jako modelu systematycznego opisu składni języka litewskiego, w większym lub mniejszym stopniu korzystało wielu autorów litewskich podręczników do nauki języka litewskiego XX wieku, a także badacze nauki o składni. Ustalone przez niego zasady i tendencje użycia przyczyniły się do utrwalenia wielu norm gramatyki języka litewskiego. lItERAtūRA Buivydienė V. 2012: lietuvių kalbos mokymas XX a. pradžioje: pirmosios lietuvių kalbos programos ir to laikotarpio vadovėliai. – Naujausi kalbų ir kultūrų tyrimai. Sudarė V. Meiliūnaitė, N. Morozova. Vilnius: Petro ofsetas. Jonikas P. 1987: Lietuvių tauta ir kalba amžių būvyje, Chicago: lituanistikos instituto leidykla. JR I–V: Jablonskio raštai 1–5. Sudarė J. Balčikonis. Kaunas: Švietimo ministerijos leidinys, 1932–1936. JRR I–II: J. Jablonskis. Rinktiniai raštai 1–2. Sudarė J. Palionis. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1957–1959. Kairiūkštytė N., Gudonytė A. (sud.) 2009: Lietuvybės kovų verpetuose. Vilniaus ir Seinų kraštai XIX a. pabaigoje–XX a. pradžioje, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų institutas. Masilionis J. 1985: Lietuvių kalbos sintaksė, Chicago: lB švietimo taryba. Palionis J. 1955: Įžymus lietuvių kalbininkas Jonas Jablonskis, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Palionis J. 1957: J. Jablonskis ir jo lietuvių kalbos vadovėliai. – J. Jablonskis. Rinktiniai raštai 1. Sudarė J. Palionis. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Piročkinas A. 1978: J. Jablonskis – bendrinės lietuvių kalbos puoselėtojas, Vilnius: Mokslas. Piročkinas A. 1980: J. Jablonskis, Kaunas: Šviesa. Piročkinas A. 1985: Jono Jablonskio laiškai, Vilnius: Mokslas. Rygiškių Jonas. 1911: Lietuvjų kalbos sintaksė, Seinai. Sabaliauskas A. 1979: Lietuvių kalbos tyrinėjimų istorija 1, Vilnius: Mokslas. Zinkevičius Z. 1992: Lietuvių kalbos istorija 5: Bendrinės kalbos iškilimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Otrzymano 2012 12 20 36 KAlBOS KUltūRA | 85 PRZYKŁADY W SKŁADNI JĘZYKA LIETUWSKIEGO (SKŁADNIA JĘZYKA LITEWSKIEGO) BY RYGIŠKIŲ JONAS Streszczenie Pierwszy całościowy i systemowy opis składni języka litewskiego Lietuvjų kalbos sintaksė (Składnia języka litewskiego) został przedstawiony przez Jonasa Jablonskisa pod pseudonimem Rygiškių Jonas jako podręcznik niezwykle ważnej wówczas części języka, w czasie gdy po zniesieniu zakazu publikowania prasy litewskiej język litewski torował sobie drogę do szkół. Jablonskis napisał Lietuvjų kalbos sintaksė w ciągu roku. Kazimieras Būga, Juozas Balčikonis i Jurgis Šlapelis pomogli mu rozstrzygnąć kwestie związane z ortografią i terminologią. Lietuvjų kalbos sintaksė Jablonskisa została opublikowana w Sejnach z inicjatywy księdza Juozasa Laukaitisa jesienią 1910 roku w ukazującym się co miesiąc czasopiśmie o profilu religijnym Vadovas. Jako osobna książka została wydana w 1911 roku również w Sejnach. W przedmowie do publikacji Jablonskis wskazał, jak ważne dla tej pracy były przykłady (2900) oraz przedstawił ich źródła. Jedna trzecia z nich to przykłady z języka mówionego pochodzące z różnych wsi, przykłady z folkloru stanowią ponad jedną trzecią (ponad 900), a przykłady najlepszego języka zaczerpnięte z piśmiennictwa XIX wieku (utwory Kristijonasa Donelaitisa, Žemaitė, Motiejusa Valančiusa, Simonasa Daukantasa i innych) stanowią mniej niż jedną trzecią. Przykłady w Lietuvjų kalbos sintaksė są ułożone według tradycyjnego planu podręczników tego przedmiotu – zdanie, części zdania, rodzaje zdań, zdania złożone i ich rodzaje. Po raz pierwszy w gramatykach litewskich podano znaki interpunkcyjne wraz z zasadami ich stosowania i zdaniami ilustrującymi. badana publikacja pomogła wyodrębnić i uzasadnić normy gramatyki: przede wszystkim widać to w zasadach dotyczących różnych zagadnień składni, opartych na przekonujących przykładach; ponadto wskazano różne błędy utrwalone w konstrukcji składniowej. Większość podręczników tego przedmiotu z XX wieku kontynuowała tradycje Lietuvjų kalbos sintaksė Jablonskisa. Niektóre przykłady (zwłaszcza z folkloru) były szeroko wykorzystywane przez autorów podręczników, a także prac naukowych. SŁOWA KLUCZOWE: Jonas Jablonskis, składnia, przykłady, źródła, metody prezentacji. Vitas Labutis Vilniaus universitetas ul. Universiteto 5, LT-01513 Wilno