Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaitijos abiturientų rašiniuose

BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 SOLVITA LABANAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas NAJBARDZIEJ CHARAKTERYSTYCZNE BŁĘDY SKŁADNIOWE PIETŲ AUKŠTAITIJOS ABITURIENTŲ RAŠINIUOSE ESMINIAI ŽODŽIAI: sintaksės klaidos, linksniai, prielinksniai, polinksniai, dalyviai, imiesłowy, półimiesłowy, łączenie zdań. WSTĘP Grupa Szkolnej Lituanistyki Instytutu Języka Litewskiego bada język uczniów litewskich. Za zgodą Narodowego Centrum Egzaminacyjnego analizie poddano dwa tysiące prac napisanych w 2014 roku na państwowy egzamin z języka i literatury litewskiej. Błędy składniowe są najgroźniejsze, ponieważ podważają sam system języka. Żadne pojedyncze niewłaściwe słowo nie wyrządza językowi tyle szkody, co błędna konstrukcja składniowa, w którą zazwyczaj wchodzą kolejne słowa (Šukys 2001: 101). Dlatego właśnie ten rodzaj błędów wybrano do badania. Zostały one zebrane na podstawie 104 wypracowań południowych mieszkańców Auksztoty (powiatu olickiego) z państwowego egzaminu z języka i literatury litewskiej w 2014 r., a dalsze badania danych z innych powiatów powinny wykazać, czy występują jakiekolwiek regionalne różnice w użyciu tych zjawisk. Celem artykułu jest ustalenie najbardziej charakterystycznych błędów składniowych w wypracowaniach 1 abiturientów Południowej Auksztoty z państwowego egzaminu z języka i literatury litewskiej w 2014 r. Przy ustalaniu poprawności zjawisk składniowych w wypracowaniach oparto się na ocenie wariantów zróżnicowanych zjawisk składniowych przedstawionej w poradnikach językowych: za błędy językowe uznano warianty, których należy unikać i które są niezalecane. Głównym przedmiotem składni jest zdanie jako całość wzajemnych związków i relacji znaczeniowych między wyrazami (DLKG 2006: 476). Do składni należy nie tylko zdanie i tekst, lecz także jednostka pośrednia – połączenie wyrazowe (Sirtautas, Grenda 1988: 9). Nauka ta obejmuje przypadki, przyimki i postpozycje, imiesłowy, gerundia oraz imiesłowy przysłówkowe, a także zagadnienia łączenia zdań. W artykule przy klasyfikowaniu błędów składniowych oparto się na przyjętej klasyfikacji zjawisk składniowych, przedstawianej w różnych publikacjach normatywnych. 1. BŁĘDY W UŻYCIU PRZYPADKÓW Spośród błędów składniowych w zbadanych pracach maturzystów najczęstsze są błędy w użyciu przypadków. 11 Zob. także artykuł Aurelii Tamulionienė „Najbardziej charakterystyczne błędy ortograficzne w wypracowaniach uczniów i blogach” w niniejszym tomie „Języka ogólnego”. SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaitijos abiturientų rašiniuose BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 1.1. Viena iš didesnių vardininko vartojimo klaidų mokinių rašiniuose – netinkamai reiškiamas – neapibrėžtas daiktų kiekis ar daikto dalis (vietoj dalies dopełniacza) z czasownikiem być: Zawsze były wojny, starcia (= wojen, starć) z powodu różnic w bogactwie, posiadaniu ziemi i poglądach religijnych (A 9). 2 3 1.2. Od czasu do czasu w wypracowaniach pojawia się niepoprawnie używany celownik rzeczowników odczasownikowych w znaczeniu celu, przeznaczenia. Takie rzeczowniki odczasownikowe należy zastępować bezokolicznikiem (z celownikiem): Właśnie odczuwana do niej miłość czyni go lepszym, łagodniejszym człowiekiem, kształtuje szlachetny charakter Mykoliuka, <...> a nawet skłania do wyrzeczenia się siebie, poświęcenia własnego ducha i siły fizycznej upiększaniu przyszłości brata (= aby upiększyć przyszłość) (A 44). 1.3. Uczniowie błędnie używają biernika do wyrażenia nieokreślonej ilości rzeczy lub części rzeczy (zamiast dopełniacza cząstkowego), np. : Kochając drugiego człowieka, można zrobić najróżniejsze rzeczy (= najróżniejszych rzeczy), nawet takie (= takich), które mogą wydawać się zbyt odważne, a nawet głupie, ale to czyni człowieka szlachetną i wyjątkową osobowością (A 38). Ten ostatni miał niezwykle dobre zdolności dyplomatyczne (= dobrych zdolności dyplomatycznych), które wykorzystując, próbował powstrzymać napady zakonu krzyżackiego <...> (A 23). Dość często w wypracowaniach zdarzają się przypadki, gdy biernik jest używany z przechodnim czasownikiem suteikti, chociaż należałoby użyć dopełniacza 4 cząstkowego, zwłaszcza gdy mowa o rzeczach o znaczeniu abstrakcyjnym, np. : A zatem miłość nie zawsze jest właściwym sposobem nadania szlachetności (= szlachetności) <...> (A 12). Ta cecha daje człowiekowi nie tylko poczucie szczęścia i radości (= poczuć szczęścia i radości), lecz także szacunek, wewnętrzną duchowość i prawość (A 28). 1.4. Używając narzędnika, maturzyści czasami popełniają błędy, niepotrzebnie wybierając ten przypadek do wyrażenia obiektu przy czasownikach oznaczających napełnianie, mających przedrostek pri-: Czy rzeczywiście miłość wypełnia codzienność człowieka szlachetnością (= szlachetności) (A 20)? Zdarzają się wypracowania, w których narzędnik jest błędnie używany z przymiotnikami oznaczającymi obfitość, np. : W poemacie opisuje się przeszłość litewskich lasów, która była bogata w kwitnące lasy, czyste i uporządkowane rzeki <...> (= gdy było pod dostatkiem kwitnących lasów, czystych i uporządkowanych rzek, dużych łąk) (A 20). 2 Pavyzdžiuose rašinių rašybos ir skyrybos klaidos yra ištaisytos. 3 Wskazano powiat olicki i kod wypracowania. 4 Jonas Šukys zalicza takie przypadki do trudniejszych do ustalenia (Šukys 1998: 199). SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaitijos abiturientų rašiniuose BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 To prawda, że ponieważ przymiotnik turtingas nie rządzi wyraźnie przypadkiem, lepiej, gdzie to możliwe, stosować inne środki wyrazu. W niektórych przypadkach w wypracowaniach narzędnik rzeczownika jest używany z czasownikiem būti, którego należy unikać do wyrażania stanu trwałego. W takim przypadku należy go zastąpić mianownikiem, np. : Rodzice Liudasa pragnęli, aby ich syn został księdzem (– ksiądz) (A 10). Będąc człowiekiem o wysokiej moralności (– człowiek), Vaižgantas napisał utwór, w którym ukazana historia miłosna jest prawdziwym dowodem szlachetności (A 56). Znaleziono zdanie, w którym uczeń używa narzędnika w znaczeniu przebywania w jakimś niezmiennym stanie. W takim przypadku jest on niewskazany (KP S1: 77): Taigi, nors žmogus buvo įskaudintas mylimo žmogaus, privalo išlikti garbinga ir kilnia asmenybe (– garbinga ir kilni asmenybė) (A 68). 1.5. W wypracowaniach dość często pojawiają się błędy w użyciu miejscownika. Znajdują się tu nawet niewłaściwe i niewskazane kalki, takie jak: a) eigoje: Meilė artimam, aplinkinių palaikymas ir užjautimas, tobulėjimo ar kūrinijos vertinimas, gyvenimo eigoje (– gyvenant) turi teikti pilnatvę (A 41). Kūrinio eigoje (– Kūrinyje) jis įsimyli ir apakintas meilės pamiršta viską, kas buvo gera ir tyra. Agnės meilė Tiliui – tyra, jos negali niekas sugriauti, tačiau kūrinio eigoje (– kūrinyje) Tilius palieka Agnę <...> (A 91); b) zasadniczo: Prawdopodobnie zasadniczo (= głównie) mówi się i pisze o miłości (A 5); c) w następstwie: Moim zdaniem złą stroną miłości jest namiętność, w następstwie której (= z powodu której) pojawia się niewierność (A 4). <...> miłość nie nadaje codzienności człowieka szlachetności i zdarza się to najczęściej w takich przypadkach, gdy w następstwie miłości (= z powodu miłości) człowiek jest poniżany <...> (A 41); d) inne przypadki: W dawniejszych czasach (– W dawniejszych czasach), gdy wszyscy żyjący 5 rodacy musieli być pracowitymi, wytrwałymi ludźmi (A 26). Miłość może istnieć w różnych postaciach (= pod różnymi postaciami), w tym przypadku: wobec człowieka, rodziny, ojczyzny (A 66). Ponadto w wypracowaniach często nadużywa się miejscownika meilė į žmogaus kasdieninį gyvenimą įneša kilnumo, tačiau reikia suprasti, jog ši vertybė gali egzistuoti daugybėje įvairiausių formų (= gali turėti daug formų) (A 67). wewnętrznego w słowie vardan. Niektórzy językoznawcy zaliczają go do nowych przyimków (zob. Klimavičius 1993: 20– 21). W poradnikach językowych wskazuje się, że vardan nie powinno się używać do oznaczania celu, przyczyny lub czynności 5 W swobodnych stylach języka czas może być określany miejscownikiem liczby mnogiej, natomiast w stylach oficjalnych – częstszy jest narzędnik czasu (zob. Šukys 1998: 296). SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaitijos abiturientų rašiniuose BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 do wyrażania podstawy (KP S1: 124). Jest to książkowa kalka międzynarodowa, por. ros. vo imia, ang. in the name (of). Konstrukcja z vardan jest uzasadniona tylko w dwóch przypadkach – w formule pożegnalnej (Vardan Dievo tėvo) i w hymnie (Vardan tos Lietuvos). We wszystkich innych przypadkach należy ją zastąpić przez dėl, dėlei, kieno nors labui, np. : Skłania człowieka do czucia się lepszym (= do bycia lepszym), wyrzeczenia się wad, poświęcenia czegoś w imię (= dla) wybranej osoby lub czynienia zła sobie dla szczęścia innego (A 1). W dzisiejszych czasach mężczyźni, aby zrezygnować (= zamiast zrezygnować) z jednej (kobiety – S. L.), pozostawiają sobie jednak dwie. Niektórzy są zmuszeni zrezygnować z wolności w imię (= dla) dobra innych (A 10). W „Cieniu ołtarzy” rezygnuje się z fałszywego powołania w imię (= dla) wolności twórczej (A 10). Putin poświęcił swoją wolność w imię (= z powodu) pragnienia rodziców, lecz później wybrał wolność, rezygnując z tego, co nie było mu miłe (A 10). Zakochani poświęcają swoje życie lub życie w imię (= z powodu) szlachetnej miłości (A 56). Miłość do członków własnej rodziny i bliskich skłania nas do poświęcania się w imię (= z powodu) ich dobra (A 96). 1.6. Należy osobno wspomnieć o najczęściej popełnianym przez uczniów błędzie w użyciu przypadków, który poprawiał również Jonas Jablonskis (Jablonskis 1957: 551–672) – chodzi o używanie nie litewskiego (słowiańskiego) narzędnika stanu zamiast podwójnych przypadków. Podwójnymi przypadkami nazywa się konstrukcje, które tworzy przymiotnik pasakytu ar numanomu sakinio daiktavardžiu ar daiktavardiškuoju žodžiu. Kaip nurodo Antanas Rasimavičius, būdvardiškųjų kalbos dalių lietuvių kalboje veiksmažodis nevaldo, lub słowo używane jako przymiotnik, uzgodnione z czasownikami, które poprzez swoje wymagania składniowe nie mogłyby wymagać narzędnika przymiotnikowej części mowy (zob. Rasimavičius 1972: 4). We współczesnym języku litewskim normy użycia tych konstrukcji nie są ustalone. Aby wyjaśnić, jakich zmian w użyciu można oczekiwać w niedalekiej przyszłości, przeanalizowano użycie takich konstrukcji, normy wyrażania stanu w poszczególnych modelach oraz to, z którymi czasownikami wydają się one najsłabsze, mając na uwadze również fakt, że współcześni uczniowie, z wyjątkiem osób posługujących się innymi językami, nie doświadczają już bezpośredniego wpływu ani języka rosyjskiego, ani tym bardziej polskiego. Najwięcej znaleziono przypadków, gdy narzędnik przymiotników i słów używanych jako przymiotniki jest stosowany do wyrażania stanu zamiast: a) mianownika; b) celownika i c) biernika. 1.6.1. Jeśli chodzi o przypadek mianownika, w analizowanych wypracowaniach zastosowano następujące błędne modele wyrażania stanu: a) (może, stara się, musi...) być + jakim: Obaj pisarze twierdzą, że ojczyzna dla człowieka musi być najważniejsza (= sama najważniejsza), wszyscy powinni ją kochać i chronić (A 20). Przez cały czas człowiek starał się być prawym, szlachetnym (= prawy, szlachetny) (A 36). <...> dlatego potrzebuje wsparcia i zrozumienia, bo jeśli tego nie będzie miał, człowiek po prostu przestanie starać się nim (= SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaitijos abiturientų rašiniuose BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 (A 41). Są ludzie, którzy (= którzy) dla szczęścia innych potrafią poświęcić się i być szlachetnymi i wyrozumiałymi (= szlachetni i wyrozumiali) (A 57). Pracując w windzie, musisz rozmawiać z obcymi ludźmi, uśmiechać się do nich, być pokornym (= pokorny) (A 84); b) jaučiasi + jakim: Dlatego szlachetny (= szlachetny) może czuć się tylko człowiek mający w sobie miłość do ojczyzny. W Stutthofie nikt nie czuł się (= nie czuł się) i nawet nie mógł czuć się wolnym (= wolny) (A 70). Tylko wracając wspomnieniami do młodości, z powrotem do swojej rodzinnej krainy, czuł się wolnym i szczęśliwym (= wolny i szczęśliwy) (A 70); c) išlieka + jakim: Przede wszystkim chciałbym napisać, że niezależnie od tego, jak wiele wspomnień żyje we wnętrzu człowieka, najważniejszymi (= najważniejsze) zawsze pozostaną te, które wywołują uśmiech od ucha do ucha <...> (A 74). taki) być d) (nie)staje się + jakim: Ten czyn pokazuje, że nawet najwięksi uwodziciele, zakochawszy się, mogą stać się szlachetni i godni szacunku (= szlachetni i godni szacunku) (A 103). Dane pokazują, że rzadziej maturzyści popełniają błędy, dobierając orzecznikowy człon imienny w postaci narzędnika przymiotnikowego, gdy obok czasownika być wyrażonego bezokolicznikiem występują czasowniki gali, stengiasi, turi. Częściej popełnia się błędy, gdy łącznikiem orzeczenia są (a) czasowniki oznaczające stawanie się, (b) częściowo zbliżony do nich czasownik išlikti lub c) różne czasowniki oznaczające odczuwanie, np. : a) Dlatego codzienne zajęcia wydają się całkiem niewymagające, a wręcz łatwe, ponieważ dzięki miłości stajesz się szlachetny (= szlachetnym) i oddajesz codziennym zajęciom całego siebie <...> (A 28). Ten, choć bardzo to przeżywa i cierpi, jednak nie staje się mściwy ani okrutny (= mściwym, okrutnym) (A 42). Szlachetność – to słowo używane coraz rzadziej i spotykana (= wyraźna) cecha charakteru, a miłość – główna, wciąż mająca wielką wartość przyczyna, dla której ludzie chcą stawać się lepszymi i szlachetniejszymi (= lepsi, szlachetniejsi) <...> (A 44). <...> możemy nie tylko zmienić się, stać się innymi (= inni) niż byliśmy wcześniej, lecz także wyznaczać sobie i osiągać nowe cele (A 45). Nierzadko ludzie stają się zupełnie nie do poznania (= nie do poznania), przecież pragnienie przypodobania się i spodobania się drugiemu człowiekowi może zdziałać wiele wspaniałych rzeczy (A 55). Dlatego człowiek, który dzięki miłości (= człowiek zakochany) wydawał się swoim (= swój), staje się szlachetniejszy (= szlachetniejszy), niż był dotąd (A 67). Człowieka przytłaczały i będą przytłaczać pewne nieprzyjemności, lecz pokonawszy je, stanie się tylko silniejszy (= silniejszy) (A 85). Przede wszystkim miłość wpływa na ludzi pozytywnie – stają się szlachetniejsi, łagodniejsi i szczęśliwsi (= szlachetniejsi, łagodniejsi, szczęśliwsi) (A 85). A zatem osoba, która opuściła ojczyznę, dąży do uwolnienia się od cierpień duszy, do stania się wolną (= wolna) w obcym kraju, odcinając się (= odcinając się) od wciąż żywych wspomnień zachowanych w pamięci (A 88). A zatem osoba, która opuściła ojczyznę, dąży do uwolnienia się od cierpień duszy, do stania się wolną (= wolna) w obcym kraju (A 88); SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaitijos abiturientų rašiniuose BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 b) Kad ir kiek begalė prisiminimų gyvuoja žmogaus viduje, svarbiausiais (= najważniejsi) zawsze pozostaną ci, którzy wywołują uśmiech od ucha do ucha (A 74). praeitose gyvenimo akimirkose, sugebėjo išsaugoti savo tautiškumą, vertybės, išlikti atspariu (= atsparus) (A 84); Nieustannie pogrążony c) Szlachetny (= Szlachetny) może czuć się tylko osoba, która nosi w sobie miłość do ojczyzny (A 67). W Sztutowie nikt nie czuł się i nawet nie mógł czuć się wolnym (= wolny) (A 70). Ustalono, że nienormatywne przypadki, gdy narzędnik przymiotników lub wyrazów używanych przymiotnikowo w funkcji orzecznika jest stosowany zamiast mianownika, stanowią w analizowanych wypracowaniach około 33 proc. wszystkich błędów w użyciu podwójnych przypadków. 1.6.2. Inny przypadek, gdy uczniowie używają słowiańskiego narzędnika orzecznikowego zamiast celownika. Znaleziono następujące błędnie używane konstrukcje: a) być + jakim: Ten światły człowiek narodu swoimi dobrymi czynami okazał swoją miłość ojczyźnie, która dała mu możliwość bycia szlachetnym (= szlachetnemu) w codziennym życiu (A 12). <...> miłość nie tylko nie pozwala kobiecie być szczęśliwą (= szczęśliwej), lecz także zamienia życie w chaos (A 12). W takiej sytuacji szlachetność dana przez miłość ukryją kpiny, a później nawet pragnienie, by takim (= takiemu) być (A 41). Zatem miłość uwydatnia dobre cechy człowieka i pomaga człowiekowi być lepszym (= lepszemu) (A 47). Być szlachetnym (= szlachetnym) oznacza bezwarunkowo poświęcać siebie i dobrobyt, nie tylko swój (A 86); b) ((pozwalać (nie pozwalać)) czuć się + kim/czym: Czas spędzony razem dodaje odwagi, by iść naprzód, pozwala czuć się wzniosłym (= wzniosłym) (A1). Tak więc Mykoliukas czuje się gorszy, do niczego, a przede wszystkim – przez nikogo niekochany, co po części nie pozwala mu samemu czuć się szlachetnym (= szlachetnym) (A 37). To pozwala czuć się szlachetniejszym (= szlachetniejszym) od tych, którzy nic nie czują do swojego narodu, dla których naród jest nic niewart (A 50); c) pozostać + kim/czym: Potęga tego uczucia jest nieogarniona, ponieważ daje siłę, by przetrwać i pozostać szlachetnym (= szlachetnym) (A 18). Nawet jednostronna miłość pomaga człowiekowi pozostać prawym (= prawym) i szlachetnej duszy (A 47). Świadomość, że popełniwszy (= popełniwszy) być może niesłuszny czyn, lecz nie ze złej woli, zostaniesz zrozumiany przez ukochaną osobę, pozwala człowiekowi pozostać silnym (= silnym) (A 56); d) stać się + kim/czym: Właśnie takie zachowanie pomoże nam rozważnie wybrać obiekt miłości, ponieważ tylko dokonawszy właściwego wyboru, można ujawnić wszystkie pozytywne cechy i w końcu – stać się szlachetnym (= szlachetnym) (A 44). Zatem mogę wyciągnąć wniosek, że poświęcenie dla bliskich osób i miłość do nich pomagają stać się szlachetnym (= szlachetnemu) (A 51). W takich zdaniach przymiotnik lub słowo używane przymiotnikowo pod względem rodzaju, liczby i przypadka turi būti derinamas su papildiniu einančiu naudininku, tačiau dažnai tas papildinys būna tik numanomas. SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaitijos abiturientų rašiniuose BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 Prawdopodobnie najwięcej znaleziono zdań, w których nieprawidłowo używany jest narzędnik obok czasownika jaustis, np. : To pozwala czuć się szlachetniejszym (= szlachetniejszemu) od tych, którzy nic nie czują do swojego narodu (A 31). Uczucie, które zrodziło się w jej sercu, pozwala czuć się szczęśliwym (= szczęśliwemu) nie tylko samemu, lecz także czynić szczęśliwymi (= szczęśliwych) innych (A 39). Jednakże oddanie i szacunek są tym, co pozwala czuć się prawym i odpowiednim (= prawym i odpowiednim) (A 104). Nienormatywne przypadki podwójnych przypadków w wypracowaniach maturzystów, gdy narzędnik przymiotników lub słów używanych przymiotnikowo do wyrażenia stanu stosuje się zamiast celownika, stanowią około 27 proc. 1.6.3. Podwójny biernik tworzą bierniki orzecznika imiennej części orzeczenia złożonego oraz dopełnienia. Dopełnienia w bierniku wymaga łącznik orzeczenia – czasownik przechodni (Tolutienė 1967: 48). Podwójny biernik w języku litewskim od dawna jest żywą konstrukcją, jednak, jak pokazują dane z badań, uczniom nie udaje się uzgodnić z dopełnieniem przymiotnika, którym wyrażona jest imienna część orzeczenia. Podstawowy model składniowy błędnie używanego w wypracowaniach podwójnego biernika to: (pa)daryti + kokiu, np. : Dlatego nie jest nazywany samolubnym łajdakiem, który, będąc nieszczęśliwy, czyni nieszczęśliwym (= nieszczęśliwego) także drugiego (A 1). Miłość czyni codzienne życie człowieka szlachetniejszym (= szlachetniejsze). Miłość czyni nas lepszymi (= lepszych), sprawia, że czujemy się wyjątkowo (A 2). To uczucie sprawia, że człowiek cieszy się lub smuci, czyni życie pięknym i jasnym (= piękne i jasne) (A 7). Poza wszystkim rozjaśnia nasze życie, czyni człowieka szczęśliwszym i lepszym (= szczęśliwszego i lepszego) (A 13). A zatem miłość czyni człowieka lepszym i szlachetniejszym (= lepszego i szlachetniejszego) (A 28). <...> Wielu pisarzy uczy, że miłość zasadniczo zmienia życie człowieka, czyni go szczęśliwszym (= szczęśliwszego) i uczy go szlachetnego postępowania <...> (A 28). Miłość do tych dzieci oraz miłość do Severii czyniły go szczęśliwym, szlachetnym, dobrym (= szczęśliwego, szlachetnego, dobrego) (A 33). A zatem miłość nadaje codzienności człowieka szlachetności, ponieważ miłość czyni człowieka lepszym i bardziej troskliwym (= lepszego i bardziej troskliwego), a szlachetność właśnie z tych rzeczy się składa (A 33). Miłość, moim zdaniem, może uczynić życie człowieka szlachetnym, wyjątkowym, pełnowartościowym (= szlachetne, wyjątkowe, pełnowartościowe) (A 38). Miłość do Severii nadała życiu Mykoliuka sens, uczyniła je piękniejszym (= piękniejsze) (A 38). A zatem, podsumowując, można stwierdzić, że miłość czyni codzienne życie człowieka i jego samego szlachetniejszym (= szlachetniejszego) oraz nadaje mu szlachetności (A 54). Czyni człowieka szlachetniejszym i uczciwszym (= szlachetniejszego i SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaitijos abiturientų rašiniuose BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 uczciwszego) (A 59). Z tego można wnioskować, że poświęcanie się dla bliskich czyni nas bardziej ludzkimi i szlachetniejszymi (= bardziej ludzkich i szlachetniejszych) (A 67). Miłość jednak nadaje codzienności człowieka szlachetności, niezależnie od tego, kogo by kochał, ale moralność czyni zwyczajną codzienność szlachetniejszą (= szlachetniejszą) (A 92). Według Pranasa Kniūkšty jednak zdarzają się przypadki, gdy również biernik nie zawsze ir naudininkas netinka, o įnagininkas – klaida (žr. Kniūkšta 1983: 37). Tokiais atvejais geriausia rinktis kitos raiškos priemonę (šalutinis sakinys, išplėstine aplinkybė ir pan.). pasuje, Książkowe i martwe zdania tworzy się z czasownikami a) uczyć, b) zachęcać, c) zmuszać, np. : a) Zatem miłość nie zawsze bywa szczęśliwa, jednak uczy człowieka, jak być lepszym <...> (= lepszego / uczy dobroci). Zatem czasami miłość, choć nieszczęśliwa, jednak uczy człowieka, jak być silnym, wyrozumiałym (= siły, wyrozumiałości), godzić się ze stratami, nie tracić szlachetnych wartości <...> (A 42). Miłość do rodziny uczy być pełnym szacunku, tolerancyjnym (= pełnego szacunku, tolerancyjnego / szacunku, tolerancji), pozwala zrozumieć, że harmonijna rodzina jest jedną z największych wartości (A 68); b) Taka praca, poświęcenie dla dobra rodzinnego kraju skłaniały partyzantów do walki, zachowania godności (= godnych / zachowywania się godnie), niepoddawania się (A 90). Uczucia i przeżycia człowieka mogą wykształcić wiele pozytywnych i negatywnych cech charakteru, na przykład szczęście i radość skłaniają do szczerości (= bycia szczerym), a gniew czy zazdrość zmuszają do hipokryzji (A c) 90); Czysta miłość, trwająca zaledwie tydzień, opanowuje myśli głównego bohatera, zmusza go, by stał się inny (= zmusza go do zmiany) <...> (A 1). 1.6.4. Bardzo rzadko zdarzają się przypadki, gdy uczniowie nie potrafią użyć dopełniacza podwójnego (zwykle z czasownikiem przeczącym): Większość tych, którzy kochają szczerze, nie stara się zniszczyć osobistego szczęścia człowieka, nie czyni ich nieszczęśliwymi (= nieszczęśliwych), nie ucieka się do zemsty (A 68). W wypracowaniach uczniów około 27 proc. stanowiły przypadki niezgodnych z normą podwójnych przypadków, gdy narzędnik przymiotników lub słów używanych przymiotnikowo, wyrażający stan, błędnie stosuje się zamiast biernika, a zamiast dopełniacza – 2 proc. 1.6.5. Zdarzają się przypadki (hipernormalizmy), gdy uczniowie przesadzają, niepotrzebnie używając podwójnego przypadku, np. z czasownikiem o znaczeniu przemiany virsti i jego derywatami: Z drugiej strony spoglądanie w przeszłość czyni życie łatwiejszym (= czyni życie łatwiejszym), jakim człowiekiem należy być (A 8). Właśnie te cechy przez cały czas pomagają człowiekowi ukazać swoją lepszą stronę, swój talent lub pomagają zrozumieć SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaitijos abiturientų rašiniuose BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 najważniejsze rzeczy, czynią życie ciekawszym (= ciekawszym) (A 25). Poświęcając się, dusza osobowości staje się szlachetniejsza i wznioślejsza (= szlachetniejszą i wznioślejszą) (A 63). Że uczniowie nie do końca rozumieją wyrażanie orzecznika, wynika z przedstawionych w tym samym wypracowaniu poprawnych i niepoprawnych wariantów, np.: <...> tylko miłość, której on doświadcza codziennie, pozwala mu pozostać szlachetnym, przyzwoitym, starającym się i pragnącym sprawiać radość innym. <...> Podsumowując, pasakyti, kad šis pasaulis be meilės būtų niūrus ir liūdnas, juk būtent jos dėka (= dėl jos) žmogus randa jėgų keistis, nuveikti kažką gero ir, žinoma, tapti geresniu (= geresnis) (A 34). mogłabym Sądzę, że bardzo ważne jest, aby wobec siebie i innych pozostać godnym szacunku, wzorowym i szlachetnym. <...>. Ta więź skłania ludzi do stawania się choć odrobinę lepszymi, bardziej humanitarnymi i bardziej troskliwymi (= lepszymi, bardziej humanitarnymi i bardziej troskliwymi) (A 36). Tak więc także przykłady języka uczniów wyraźnie pokazują, że orzecznik w narzędniku wkracza w konstrukcje dawnych podwójnych przypadków (zob. rys. 1). 33% 2% 27% 38% Błędy podwójnego mianownika Błędy podwójnego dopełniacza Błędy podwójnego celownika Błędy podwójnego biernika RYC. 1. Częstotliwość błędów w użyciu podwójnych przypadków (w procentach) 1.6.6. Według Vytautasa Ambrazasa podwójne przypadki są jedną z najbardziej wyrazistych cech starożytnych zdania, którą język litewski zachował do czasów historycznych, a w niektórych przypadkach – do czasów współczesnych (zob. Ambrazas 2006: 280). W języku łotewskim również do dziś zachowały się takie konstrukcje wyrażające stan. Natomiast w językach słowiańskich używa się wyłącznie narzędnika (zob. tabelę 1). Co prawda łotewski językoznawca Janis Endzelynas (Jānis Endzelīns) uważał, że narzędnik orzecznika jest zjawiskiem języków bałtyckich i słowiańskich (zob. Endzelīns III 2: 456). SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaitijos abiturientų rašiniuose BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 Šukys J. 1998: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos, Kaunas: Šviesa. Šukys J. 2001: Lietuvių kalba 11 klasei, Kaunas: Šviesa. Tolutienė B. 1967: Podwójny biernik. – „Kalbos kultūra” 13, 48–50. Otrzymano 2015 11 09 Przyjęto 2016 01 22 CZĘSTE BŁĘDY SKŁADNIOWE W ESEJACH ABSOLWENTÓW MIESZKAŃCÓW POŁUDNIOWYCH WYŻYN Streszczenie Artykuł omawia typowe błędy składniowe występujące w wypracowaniach napisanych przez absolwentów podczas egzaminu z języka i literatury litewskiej w 2014 roku. Dane uzyskano ze 104 wypracowań mieszkańców Dzukii Południowej (okręg olicki), a dalsze badania powinny wykazać, czy w użyciu tych zjawisk występują różnice regionalne. Błędy składniowe przeważające w wypracowaniach absolwentów to błędy w użyciu przypadków (około 60 %). Częstym błędem, opisywanym od czasów Jonasa Jablonskisa, jest użycie [formy] wyłącznie pod of not Lithuanian (Slavic) state instrumental case instead of double declension. In modern Lithuanian, use of these structures are not sound. Perhaps they appeared not wpływem języków słowiańskich, lecz także na zasadzie analogii do rzeczowników. Najbardziej problematyczne czasowniki, którym najczęściej towarzyszyła pewna liczba nienormatywnych przypadków wyrażających stan, to būti, išlikti, jaustis, laikyti, (pa)daryti, tapti (być, pozostawać, czuć się, utrzymywać, robić i stawać się). Dlatego konieczne jest poszukiwanie przyczyn takiego użycia, a także skutecznych metod obserwowania norm. Inną kategorią istotnych błędów jest użycie form czasownikowych, takich jak imiesłowy (około 18 %). Być może najpoważniejsze błędy składniowe są popełniane przy użyciu imiesłowów, gdy jeden wykonawca pełni zarówno główną, jak i poboczną rolę w zdaniach osobowych. Trzecia grupa błędów składniowych obejmuje użycie przyimków i postpozycji (około 11 %). Najczęściej używane niepoprawnie przyimki to pas, prieš, virš (o, przy, przed, nad). Najczęstsze są przypadki niepoprawnego użycia postpozycji dėka, (su) pagalba (dzięki, (z) pomocą). Podczas pisania esejów popełnia się mniej błędów przy łączeniu zdań lub zdań składowych (około 9 %). SOLVITA LABANAUSKIENĖ. Būdingiausios sintaksės klaidos Pietų Aukštaitijos abiturientų rašiniuose BENDRINĖ KALBA 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSSN 2351-7204 KEYWORDS: syntax mistakes, cases, prepositions, postpositions, participants, verbal przysłówki, imiesłowy, łączenie zdań. SOLVITA LABANAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]