Bendrinės kalbos normų pateikimas „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“

BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego PRZEDSTAWIENIE NORM JĘZYKA OGÓLNEGO W SŁOWNIKU LITEWSKIEGO JĘZYKA OGÓLNEGO SŁOWA KLUCZOWE: słownik, język ogólny, normalizacja. WSTĘP Zadania Słownika litewskiego języka ogólnego1 (dalej – BŽ), opracowywanego przez leksykografów Instytutu Języka Litewskiego i już udostępnianego w Internecie, są różnorodne. Najważniejszym, podobnie jak w przypadku wielu słowników, jest objaśnianie słów. Jednakże, jak wskazuje sama nazwa, jest to słownik języka ogólnego, a zatem nie powinno w nim być elementów nienormatywnych. Rozstrzygając, jakie słowa włączyć do słownika i jakimi zdaniami lub połączeniami je zilustrować, autorzy słownika stykają się z wariantami użycia na wszystkich poziomach języka. Obecnie zwykle wyróżnia się cztery stopnie oceny wariantywnych zjawisk językowych: podstawowy wariant normy, poboczny wariant normy, wariant zalecany do unikania oraz wariant niedopuszczalny. Do BŽ włączane są tylko te słowa lub ich znaczenia, które są oceniane jako podstawowy albo poboczny wariant normy. W słowniku nie ma niedopuszczalnych ani zalecanych do unikania zjawisk językowych – mówiąc ściślej, dąży się do tego, aby ich nie było. Mowa o tym także w przedmowie do BŽ: „Jest to publikacja normatywna, odzwierciedlająca rzeczywiście funkcjonujące słownictwo języka oraz poprawne użycie słów języka ogólnego. Nie ma w nim słów nienormatywnych, niedopuszczalnych ani zalecanych do unikania. W słowniku obok leksyki podstawowej normy, wariantów słowotwórczych, akcentuacyjnych itp. podawane są także warianty pobocznej normy. Należy podkreślić, że używanie wariantu pobocznego normy nie jest uznawane za błąd językowy.”2 To ostatnie zdanie ma dla autorów słownika bardzo duże znaczenie. Wydawałoby się nieco dziwne o tym pisać, przecież norma – główna czy poboczna – właśnie jest normą. Jednak niestety nierzadko nazbyt gorliwi językoznawcy uznają poboczny wariant normy za niewłaściwy i automatycznie, nie uwzględniając stylu ani kontekstu, zastępują go głównym. W rozumieniu autorów słownika jest to zubożenie języka. Przecież język ogólny obejmuje wiele dziedzin życia społecznego, dlatego w słowniku rozumiany jest nie tylko jako oficjalny, zredagowany język pisany – obejmuje również język mówiony, leksykę obrazową, synonimy. Bez wątpienia pojawiają się problemy, gdy trzeba rozstrzygnąć, czy dane słowo należy uznać za element języka mówionego, czy za żargon. Ogólnie rzecz biorąc, pytanie, czy dane zjawisko językowe jest normatywne, czy nienormatywne, pojawia się już przy doborze słów; pytanie to nieustannie powraca przy rozróżnianiu znaczeń słów, akcentowaniu, doborze 1 W internecie są obecnie zamieszczone w całości ukończone teksty jedenastu liter. Litery te oznaczono kolorem niebieskim. Zaczęto już publikować teksty czteroliterowe, litery te są czerwone. Dostęp do słownika w internecie: http://bkz.lki.lt/. Ponadto w internecie zamieszczono odrębną część BŽ – Antraštynas. Dostęp online: http://bkz.lki.lt/antrastynas/. 2 Dostęp online: http://bkz.lki.lt/?pg=bendros_zinios. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Przedstawianie norm języka ogólnego w Słowniku ogólnego języka litewskiego | 2 przykłady ilustracyjne, a nawet kwestie pisowni. Redaktorzy słownika nie zawsze mogą sami podejmować decyzje w tych kwestiach, dlatego opierają się na różnych kt.), konsultacijų ir kitokiomis bazėmis (LVvGDB, ND, NSDB, VLKK KB), lietuvių kalbos opracowaniach z zakresu kultury języka (KKP, KP i słownikach (LKŽe, DŽ, LNKŽ, MLKŽ, LKVJŽ, PVE, PVA, PVAAAO, PVAz itp.), gramatykach i innych opracowaniach (DLKG, DLKSS, FLKG, LKE, LKG), Banku Terminów Republiki Litewskiej (TB)3. Już napisane i zredagowane teksty BŽ oceniają recenzenci wyznaczeni przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (dalej – VLKK) (prof. dr Albinas Drukteinis, doc. dr Lina Murinienė, redaktor naczelna czasopisma Gimtoji kalba Rita Urnėžiūtė). Zgłaszają oni uwagi, a następnie uwagi te i teksty BŽ są omawiane w Podkomisji Słownika VLKK. Czyni się tak dlatego, że BŽ zamierza się zatwierdzić jako słownik normatywny. 1. ORTOGRAFIA 1.1. Uwagi ogólne Na początku opracowywania Słownika przy niektórych wyrazach podawano kilka wariantów pisowni, jednak później zdecydowano się podawać tylko jeden, uznawany za podstawowy. A zatem w słowniku nie ma wariantów pisowni. Taka sytuacja, gdy możliwe są dwa warianty pisowni (mowa o wyrazach wymienionych poniżej), jest oceniana jako swoisty okres przejściowy, ponieważ z czasem i tak kodyfikowany jest jeden wariant (wystarczy przypomnieć przypadki biaurus / bjaurus, spiauti / spjauti itp.). Na przykład w BŽ podaje się: Dniẽpras rzecz. lp. (2) rzeka w Rosji, Białorusi i Ukrainie, uchodząca do Morza Czarnego: W XVIII wieku Dnieprem spławiano drewno i inne towary z Litwy oraz Ukrainy. Hiroszima rzecz. r.ż. l.poj. (2) miasto w południowej Japonii: Nad Hiroszimą zrzucono pierwszą na świecie bombę atomową. Hiroszima dawniej nazywała się „Hirosima“. fjord rzecz. r.ż. (1) wąska, głęboka i długa zatoka morska o wysokich, stromych brzegach: Krajobraz Norwegii jest poprzecinany fiordami. Rejs fiordami pozostawia silne wrażenie. forsycja rzecz. (1) ozdobny krzew kwitnący wczesną wiosną żółtymi kwiatami (Forsythia): Już żółkną forsycje. Na razie przyjęte jest zapisywanie tych słów nieco inaczej: Dniepr, Hiroszima, fiord, forsycja. Należy podkreślić, że przy przedstawianiu normy ortograficznej opiera się ona na zaleceniach VLKK mających prawo aprobaty, a kwestie ortograficzne są rozpatrywane w podkomisji Gramatyki, ortografii i interpunkcji VLKK. Ponadto autorzy słownika opierają się także na innych nowszych słownikach, leksykonach i encyklopediach. Dlatego też zdecydowano, że wspomniane cztery słowa będą zapisywane właśnie w ten sposób4. Do BŽ włączono także niektóre słowa zapisywane inaczej niż w innych źródłach: bachata rzecz. (2) romantyczny taniec w parach pochodzenia dominikańskiego: Tańczyć bachatę. | jego muzyka: Melodia samby batucady. ciacia rzecz. nieodm. szybki taneczny taniec towarzyski, wywodzący się z Ameryki Południowej: 3 Oczywiście, Jiẽ mókosi šókti čia čia čià. | jo muzika: Skaba čia čia čià. wymieniono tu bynajmniej nie wszystkie dzieła ani źródła, na których opierają się autorzy BŽ. 4 W sprawie Dniepras jako wariantu głównego por. VLKK KB i PVE: 105; w sprawie Hiroszimy – PVAz: 156 (VLE VII, 586 wariantem głównym jest Hirosima, jednak PVAz jest nowszym źródłem); w sprawie fiordu por. VLKK KB; dėl forsytia – TB. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Pateikimas norm bendrinės kalbos Bendrosios lietuvių kalbos žodyne | 3 čakra dkt. (2) pagal Tibeto ir Indijos mediciną – bet kuris iš žmogaus kūne esančių (paprastai septynių) energijos centrų: Čakros yra stuburo pabaigoje, lytinių organų srityje, bamboje, širdyje, gerklose, tarp antakių, virš galvos. Ar įmanoma atverti čakras? čianachas dkt. (2) kaukazietiškas mėsos ir daržovių troškinys, gaminamas čianachinėje: Tikri čianachai – tik iš avienos. Czy zjesz čianãchą z cielęciną czy z wieprzowiną? Te słowa były zapisywane bez znaku miękkości: bačata, ča ča ča, čakra, čanachas itp. Jednakże w wykazie odpowiedników wyrazów obcych VLKK5 podawane są dwa warianty – ze znakiem miękkości i bez niego (bačata, bačiata; ča ča ča, čia čia čia). Po uzyskaniu aprobaty podkomisji ds. słownika VLKK postanowiono włączyć do BŽ te słowa, zapisywane tak, jak są wymawiane. Zatem norma ich pisowni jest już stopniowo zmieniana. 1.2. Pisownia wielkich i małych liter W BŽ znajdują się również rzeczowniki własne, które zapisuje się wielką literą. Jednak zdarzają się takie słowa, których jedno znaczenie może być wyrażane rzeczownikiem własnym (zapisywanym wielką literą), a inne – rzeczownikiem pospolitym (zapisywanym małą literą). Jednak zdarzają się również przypadki, gdy wielką literę pisze się z szacunku, ze względu na pewne ustalenia itp. Takie przypadki są uwidoczniane w słowniku. 1.2.1. Gdy wyraz w określonym znaczeniu zapisuje się inną literą niż wyróżniony wyraz hasłowy (zwykle wielką), przy tym znaczeniu dodaje się uwagę i podaje przykłady ilustracyjne: bakchanãlija dkt. (1) 1. (pisane wielką literą) dgs. rzymskie święto ku czci boga wina i winiarstwa Bachusa: Senãtas ùždraudė Bakchanãlijų šventmą. 2. bezładna, niepohamowana biesiada; syn. orgia: Põ toki bakchanãlijų rytais galvõs nuõ bčių spiẽčiaus ne at skrdavau. Dopóki nie rozpoczęły się publiczne bachanalia, patrzyłem na nie jeszcze tolerancyjnie. bramin, braminka rzecz. (2) 1. człowiek należący do najwyższej kasty w Indiach, często duchowny: Bramin bezpośrednio otrzymuje ukrytą wiedzę, która przychodzi do jego serca. Urodził się w rodzinie braminów. 2. (pisane wielką literą) rodz. męski, lp. bezosobowa zasada duchowa, najwyższa rzeczywistość obiektywna, istniejąca niezależnie od przestrzeni i czasu: Brahman istniał na długo wcześniej, zanim narodziły się rozum i intelekt, dlatego Brahmana nie można zrozumieć rozumem i intelektem. cerber rzecz. (1) 1. (pisane wielką literą) lp. starożytne greckie stworzenie mitologiczne – trzygłowy pies, który strzegł wejścia do podziemnego królestwa Hadesu: Zwykli śmiertelnicy kamienielidavo na widok Cèr berį. 2. posp. bardzo czujny i zły strażnik:  do akademika wieczorem tù nie wejdzieszsi – siedzidi teñ tóks [tokià] cerberis i wszystkich vãro lak. dalià rzecz. ż. (4) 1. los (2 r.), przeznaczenie (2 r.): Taki jest mój los: słuchać wszystkich zwierzeń przyjaciół. Czasami chce się przeklinać swój los. • por. niedalia. 2. (pisane wielką literą) lp. starożytna litewska istota mitologiczna uosabiająca ludzkie szczęście: Niektórzy mitolodzy łączyli Dalię z boginią Laimą. 1.2.2. Gdy dane słowo w którymś znaczeniu może być zapisywane zarówno wielką, jak i małą literą (zależy to od kontekstu), pokazuje się to tylko za pomocą przykładów ilustracyjnych: ãktas rzecz. (2) <...> 2. dokument urzędowy, pismo, protokół: Akt normatywny. Akt sprawdzenia. Akt Niepodległości Litwy inaczej nazywany aktem z 16 lutego. 5 Dostęp online: http://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/svetimzodziu-atitikmenys/svetimzodziu-atitikmenu-sarasas-su-paaiskinimais. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Przedstawienie norm języka ogólnego w Słowniku ogólnego języka litewskiego | 4 bánkas rzecz. (1) 1. instytucja wykonująca różne operacje pieniężne (przyjmująca pieniądze na przechowanie, pożyczająca, wymieniająca pieniądze): Europejski Bank Centralny. Usługi bankowe. Co spowodowało kryzys banków? W sprawie pożyczki zwróćcie się do banku. Trzymać pieniądze w banku. Wyjąłem pieniądze z banku <...> 2. AKCENTOWANIE W BŽ akcentuje się nie tylko hasło, lecz także całe zdanie ilustracyjne lub związek wyrazowy. Jeśli to możliwe, stara się pokazać trudniejszy przypadek akcentowania, tj. wybrać formę hasła, w której najczęściej popełnia się błędy (np. narzędnik liczby pojedynczej, miejscownik, biernik liczby mnogiej): babilończycy rzecz. lm. (2) lud zamieszkujący Babilonię, posługujący się jednym z języków semickich: <...> Królowie Asyrii starali się naśladować Babilończyków, których kultura była znacznie starsza. babitt rzecz. lp. (2) stop zmniejszający tarcie, będący stopem cyny lub ołowiu z innymi metalami: <...> Tarcza rozdzielcza obraca się w łożyskach, których wewnętrzna powierzchnia jest wylana babitem. Badmakiai rzecz. lm. (3b) wieś w rejonie telszańskim: Po drodze zajrzymy do Badmakiai. Bardzo mało mieszkańców. dugnnė rzecz. (2) 1. wędka do łowienia ryb przy dnie: <...> Wędkarz łowił przy dnie. hipodròmas rzecz. (2) miejsce zawodów jeździeckich i wyścigów, prób koni – duży, zazwyczaj owalny plac: Na hipodromie trenowane są konie, organizowane są zawody. Jeśli hasło ma dwa warianty akcentowania, są one podawane, lecz w zdaniu podaje się tylko pierwszy (główny) wariant6: cùkrinis, cùkrinė przym. (1), cukrnis, cukrnė (2) zawierający cukier, o słodkim smaku: Cukrowe jabłka. skóra, rzeczownik (1), skórę (4) 1. zewnętrzna warstwa ciała człowieka lub zwierzęcia: Szorowanie skóry. Dziecka skóra jest miękka, gładka. W miarę starzenia się organizmu skóra marszczy się. Kupił krem do suchej skóry. <...> Bez żadnych wątpliwości także drugi (poboczny) wariant akcentowania nie może być uznany za błąd. Warianty akcentowania ustala się zgodnie z najnowszymi uchwałami VLKK. Dlatego w BŽ niektóre wyrazy akcentuje się inaczej niż w DŽ: dárgana (1), darganà (3a) (w DŽ było dárgana); Jninės (1), Jonnės (2) (w DŽ było Jonnės (2), Jninės (1)); Vėlinės (1), Vėlnės (2) (w DŽ było Vėlnės (2),Vėlinės (1)); Žlinė (1), Žolnė (2) (w DŽ było Žolnė (2), Žlinė (1)); baũdžiava (1), baudžiavà (3b) (w DŽ było baũdžiava (1)). Należy powiedzieć, że VLKK stale rozpatruje normy akcentuacyjne, a redaktorzy BŽ nie zawsze zdążają szybko uwzględnić zmiany. Sytuacja jest jednak monitorowana, a warianty akcentuacyjne są precyzowane. Jest to możliwe, ponieważ słownik jest internetowy. 6 Twórcom BŻ proponowano również wskazanie w nawiasach w przykładzie ilustracyjnym drugiego wariantu akcentowania. Jednak w tym słowniku nawiasy kilku rodzajów są czasami używane do innych celów, a mnogość nawiasów utrudniłaby zdanie ilustracyjne; ponadto byłaby to informacja nadmiarowa. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Przedstawianie norm języka ogólnego w Słowniku ogólnego języka litewskiego | 5 3. SŁOWA I ICH ZNACZENIA 3.1. Jak już wspomniano, w BŻ nie ma słów niezalecanych ani niewskazanych. Twórcy słownika otrzymali już pytania, dlaczego do słownika włączono słowa balius, bintas, čiarteris, domkratas, kaladė, kaladėlė, samovaras. Rzeczywiście przez pewien czas w niektórych źródłach językowych uznawano je za niewskazane lub wręcz niezalecane. Teraz ich ocena normatywna się zmieniła, dlatego jako wyrazy normatywne trafiły również do BŽ. KP42 podaje słowo bintas jako główny wariant normy, a jako poboczne warianty normy – balius, domkratas, kaladė, kaladėlė. Słowo samovaras uważa się za etnografizm i można go używać. Jeśli zaś chodzi o słowo čiarteris – samo słowo nie jest niezalecane, tylko jedno jego znaczenie jest niezalecane7. čiárteris rzecz. (1) umowa najmu transportu morskiego lub lotniczego: Terminúotasis [keliõnės] čiárteris. bntas rzecz. (1) bandaż z bardzo rzadkiej tkaniny bawełnianej do opatrywania ran: Sterilùs bntas. Owiń zgiętą nogę. Odłam kawałek. bal, rzecz. męski (2) pot. przyjęcie, uczta: bal weneckich gondolierów. Zaprosić na bal. Urządzać [lub organizować] bale. | przyjęcie: Pokój studencki po balu wyglądał strasznie. podnośnik, rzecz. męski (2) [tech.] podnośnik 1: Samochód podniesiono podnośnikiem. Małymi wielkimi literami oznacza się główny wariant normy, innymi słowy, w ten sposób poboczny wariant normy odsyła się do głównego. Do wariantu preferowanego może być odsyłane także jedno lub drugie znaczenie wyrazu: faktor rzecz. (1) 1. czynnik 1: Czynnik ryzyka. Analiza czynników społecznych. Działanie czynników. 2. w matematyce – mnożna, czynnik: Wielkość, przez którą mnoży się inną wielkość, nazywa się faktorem albo czynnikiem. • por. czynnik Rh. Należy zauważyć, że pomniejszonymi wielkimi literami oznacza się również częstszy synonim lub wariant podstawowy rzadziej używanego słowa, z punktu widzenia terminologii będącego wariantem pobocznym, stylistycznie nacechowanego lub gwarowego8: diplòminis2 rzecz. (1) pot. praca dyplomowa: Kadà parašýsi diplòminį? begemòtas rzecz. (2) hipopotam: Mãtėme žirafàs, begemotùs, zebrùs i daugýbę kit savãnos gyvūnų. Naukowa nazwa hipopotama brzmi didỹsis hipopotãmas. balso stygà fałda głosowa: Ilga kabant baso stỹgos pérvargsta. Nepértempk baso stỹgų. 3.2. Do BŽ włączono ponad 9000 nowych słów9 i niemało nowych znaczeń, których nie było w DŽ – zarówno od dawna znanych, już rozpowszechnionych w języku ogólnym terminów, jak i wcześniej nienotowanych w słownikach neologizmów, np.: botanika – aktindija, arãchis, araukãrija, cuknija, fnikas, forstija, frèzija, gardènija, kardamònas itd. ; medycyna – analgetyk, artroza, miażdżyca, cellulit, zapalenie mózgu, euforia, jaskra, cewnik, zapalenie krtani, mięśniak; zoologia – basset, bokser, 7 Por. KP42, 21: czarter obcy. ntk. = lot rejsowy na zamówienie. 8 Zob. szerzej na ten temat: Liutkevičienė D. 2014: Objaśnianie słów odsyłaczowych w Słowniku ogólnego języka litewskiego. – Leksykografia i leksykologia 4, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 219–229. 9 W odniesieniu do niektórych wymienionych tu słów (atmintukas, failas, lazanija, rinkmena, spausdintuvas itd.) mniej uważny czytelnik może mieć pytania – przecież są one już uwzględnione w siódmym wydaniu DŽ (2012). Jednak te słowa zostały zaczerpnięte do DŽ właśnie z opracowywanego BŽ, a nie odwrotnie. Kiedy opracowywano siódme wydanie DŽ, autorów BŽ poproszono o nieznaczne zaktualizowanie leksyki DŽ. Tak też zrobiono, ale słowa te nie zostały włączone do ogólnego tekstu DŽ; podano je w osobnym dodatku, pod którym napisano: „Opracowano na podstawie opracowywanego „Słownika ogólnego języka litewskiego“. Ponadto w przedmowie do DŽ (s. VIII) znajduje się następujące zdanie: „ <...> zamieszczono inaczej opracowany niewielki (liczący prawie dwieście pięćdziesiąt) dodatek słów nieobecnych w DŽ, zaczerpnięty z opracowywanego „Słownika ogólnego języka litewskiego“. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Prezentacja norm języka ogólnego w Słowniku ogólnego języka litewskiego | 6 dygliãtriušis, echidnà, èmu, koalà, kòlis, opòsumas, rotveleris, sèteris; religia – abãtas, egzor czmas, mandalà, mišiõlas, mántra, monsinjòras, reformãtas, reinkarnãcija; kulinaria – adžikà, br, charčiò, edãmas, kapučnas, kãris, lazãnija, tekilà, tònikas, ùžtepas; informatyka – pamiętniczek, plik, Facebook, hipertekst, modem, plik, Skype, drukarka, strona internetowa, Twitter, wirus, sieć informacyjna. Zatem w niektórych przypadkach norma dotycząca słowa lub jego znaczenia będzie już skodyfikowana. 4. NORMALIZACJA ZA POMOCĄ PRZYKŁADÓW ILUSTRACYJNYCH W BŽ przykładów ilustracyjnych jest znacznie więcej niż w DŽ. Mają one nie tylko poszerzyć definicję hasła, dostarczyć więcej informacji o tym słowie, ukazać otoczenie semantyczne danego słowa, lecz także zwrócić uwagę na to, jakie użycie jest poprawne. Dlatego stara się zamieszczać takie konstrukcje, w których mogą być popełniane błędy językowe. Takich przykładów szuka się w korpusach tekstów (DLKT, LMKT), dziełach z zakresu kultury języka, bazach konsultacyjnych itp. Czasami w nawiasach kwadratowych podaje się jeszcze jeden, dodatkowy wariant użycia – inny przypadek, przyimek lub inny element tego rodzaju. Taki sposób prezentacji oznacza, że oba (lub kilka) podanych wariantów są równoważne i możliwe do użycia: batsiuvỹs, batsiuvė rzecz. (3b) szewc lub osoba naprawiająca obuwie: <...> W młodości mój ojciec był zarówno kowalem, jak i szewcem [zarówno kowal, jak i szewc]. <...> być, jest (bywa, bywał, być), był czas. <...> 8. łącznik orzeczenia złożonego: <...> Musiałeś być nauczycielem [nauczycielowi]. Nieładnie być taką kłamczuchą [takiej kłamczudze]. Być wiernym nie jest łatwo. <...> dras, dorà przym. (4) 1. przestrzegający norm moralnych, niekłamiący, nieoszukujący; sin. moralny: <...> Wychowuje dzieci na prawych ludzi [prawi ludzie]. Sna wychował na prawego dõrego.<...> drżeć, drẽży, drżał czasownik. 1. (od czego, z czego, czym) być wstrząsanym, drżonym pod wpływem sił wewnętrznych lub zewnętrznych; syn. drżeć, trząść się: <...> Ona drżała z zimna [od zimna]. Jõ wargi drżały z gniewu [gniewem]. 5. OZNACZANIE ŁĄCZLIWOŚCI SKŁADNIOWEJ W BŽ przy czasownikach, a w trudniejszych przypadkach także przy przymiotnikach lub rzeczownikach, oznacza się łączliwość składniową (walencję). Łączliwość w BŽ oznacza się przypadkami zaimka pytajnego kas (bez przyimka lub z przyimkiem)10. W ten sposób czytelnik słownika otrzymuje dodatkową informację, czy z hasłem można użyć takiego lub innego przypadka albo konstrukcji przyimkowej. Zresztą łączliwość składniowa jest ukazywana również za pomocą przykładów ilustracyjnych. Na przykład: atstováuti, atstováuja, atstovãvo vksm. (komu) być przedstawicielem: Deputãtai atstováuja rinkjams, j interèsams. Konfereñcijoje js atstovas msų šãliai. balsúoti, balsúoja, balsãvo vksm. (z jakiego powodu, przeciwko czemu, za czym, co) podczas wyborów lub po prostu telefonicznie bądź w inny sposób, dzwoniąc zbiorowo: viai sprendžiant atiduoti balsą, reikšti nuomonę biuleteniu (balsu), pakeliant ranką, Deputãtai balsãvo dl sutartiẽs ratifikãvimo. Dù žmónės 10 O tym szerzej zob. Liutkevičienė D., Naktinienė G., Vosylytė K. 2010: Czasowniki i ich abstrakta w Słowniku ogólnego języka litewskiego. – Leksykografia i leksykologia 2, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 235–251. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Podawanie norm języka ogólnego w Słowniku ogólnego języka litewskiego | 7 balsãvo priẽš jõ pasilymą. Kàs balsúoja ùž ta, kàd leidinỹs btų patvrtintas spáusdinti? Šiañdien balsúosime nutarimo projèktą. bodėtis, bõdisi, bodėjosi czas. zwrotny (czego, czym) odczuwać niechęć, nie lubić, nienawidzić, unikać: Ne veta šáltą rudeñs diẽną bodėtis dulksnà i ūkanomis. Vaikas bõdisi mókslu. Manęs vis bõdisi. Nesibodėk svečių. atitikts, atitiktiẽs rzecz. rodz. żeński (3b) (czego, czemu) zgodność produktu, wyrobu, procesu lub usługi z określonymi lub stawianymi wymaganiami: Zgodność z wymaganiami dyrektywy. Rozpatrywana jest zgodność artykułu ustawy z Konstytucją. nešinas, nešina przym. (3b) (czym) niosąc (co): Mężczyźni, niosąc bukiety kwiatów. Kobiety niosące niemowlęta. Idą do domu, niosąc kosz. Gromadka emerytów niosących flagi. UWAGI PODSUMOWUJĄCE Słownik ogólnego języka litewskiego, oprócz innych swoich zadań, prowadzi również działalność normalizacyjną. Normy językowe w BŽ są przedstawiane w kilku ujęciach. 1. Pisownia. Autorzy słowników stale śledzą zmiany norm pisowni i włączają do słownika tylko jeden, najnowszy wariant, chociaż być może obecnie w użyciu bardziej rozpowszechniony jest również drugi. Ponadto w tekstach słownika systematycznie – za pomocą określonych odsyłaczy i przykładów – ukazuje się przypadki, gdy wyrazy pospolite pisze się wielkimi literami albo, przeciwnie, wyrazy własne stają się wyrazami pospolitymi i pisze się je małymi literami. 2. Akcentowanie. W słowniku akcentowany jest nie tylko wyraz hasłowy, lecz także wszystkie wyrazy przykładu ilustracyjnego. Jeśli wyraz może być akcentowany dwojako, jako hasłowe podaje się oba warianty akcentowania. 3. Wyrazy i ich znaczenia. W BŽ nie ma słów niestosownych ani słów, których należy unikać; wszystkie słowa lub znaczenia zawarte w tym słowniku są godne użycia. Do BŽ włączono ponad 9000 nowych słów oraz niemało nowych znaczeń, których nie było w DŽ. 4. Normowanie za pomocą przykładów ilustracyjnych. Przykłady w BŽ mają nie tylko rozszerzać definicję hasła, dostarczać więcej informacji o danym słowie i ukazywać otoczenie semantyczne danego słowa, lecz także zwracać uwagę na to, jakie użycie jest poprawne. 5. Oznaczanie łączliwości składniowej. W BŽ przy czasownikach, a w trudniejszych przypadkach także przy przymiotnikach lub rzeczownikach, oznaczana jest łączliwość składniowa. W ten sposób dostarcza się dodatkowych informacji o tym, czy z hasłem można używać takiego czy innego przypadku lub konstrukcji przyimkowej. 6. Możliwe, że w przyszłości słownik ten stanie się jednym ze źródeł skodyfikowanych norm. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Przedstawienie norm języka ogólnego w Słowniku ogólnego języka litewskiego | 8 ŹRÓDŁA BŽ – Słownik ogólnego języka litewskiego (w opracowaniu). Dostęp online: http://bkz.lki.lt. BŽ Antraštynas – Wykaz haseł Słownika ogólnego języka litewskiego. Dostęp online: http://bkz.lki.lt/ antrastynas/. DLKT – Korpus współczesnego języka litewskiego. Dostęp online: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas. DŽ 2011– Słownik współczesnego języka litewskiego, 6. poprawione i uzupełnione wydanie, wersja internetowa, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: http://dz.lki.lt. DŽ 2012 – Słownik współczesnego języka litewskiego, 7. poprawione i uzupełnione wydanie, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LMKT – Korpus litewskiego języka naukowego. Dostęp online: http://coralit.lt/. Zasoby tekstów internetowych przeszukane za pomocą wyszukiwarki Google (https://www.google.lt). LITERATŪRA DLKG 1996 – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Red. V. Ambrazas. 2 leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. DLKSS 1998 – E. Valiulytė. Dabartinės lietuvių kalbos sintaksiniai sinonimai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. FLKG 1998 – A. Valeckienė. Funkcinė lietuvių kalbos gramatika, Vilnius, Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. KB – Valstybinės lietuvių kalbos komisijos konsultacijų bankas. KKP – Kanceliarinės kalbos patarimai. Sud. P. Kniūkšta. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, internetinis leidimas. Prieiga internete: http://kanceliariniaipatarimai.lki.lt/. KP – Kalbos patarimai.1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2004; 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2003; 3, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2003; 4 (pirmas leidimas), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2005; 4 (antras leidimas), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2013. Liutkevičienė D. 2014: Nuorodinis žodžių aiškinimas Bendrinės lietuvių kalbos žodyne. – Leksikografija ir leksikologija 4, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 219–229. Liutkevičienė D., Naktinienė G., Vosylytė K. 2010: Veiksmažodžiai ir jų abstraktai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne. – Leksikografija ir leksikologija 2, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 235–251. LKE 1999 – V. Ambrazas, A. Girdenis, K. Morkūnas, A. Sabaliauskas, V. Urbutis, A. Valeckienė, A. Vanagas. Lietuvių kalbos enciklopedija. Parengė K. Morkūnas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. LKG – Lietuvių kalbos gramatika 1, Vilnius: Mintis, 1965; 2, Vilnius: Mintis, 1971; 3, Vilnius: Mokslas, 1976. LKVJŽ – N. Sližienė. Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas. 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų lei dykla, 1994; 2(1), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų lei dykla, 1998; 3, Vilnius, Lietuvių kalbos institutas, 2004. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, elektroninis variantas. Red. kolegija: G. Naktinienė (vyr. red.), J. Paulauskas, R. Petrokienė, V. Vitkauskas, J. Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005. – Atnaujinta versija 2008. Prieiga internete: www.lkz.lt. LNKŽ 2001 – E. Jakaitienė E., S. Berg-Olsen. Lietuviųnorvegų kalbų žodynas = Litauisknorsk ordbok, Vilnius: Baltos lankos. LVvGDB – Lietuvos vietovardžių geoinformacinė duomenų bazė. Prieiga internete: http://lvvgdb.lki.lt. MLKŽ 2000 – M. Norkaitienė, R. Šepetytė, Z. Šimėnaitė. Mokomasis lietuvių kalbos žodynas, Vilnius: Baltos lankos. BENDRINĖ KALBA | 88 (2015) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Bendrinės kalbos normų pateikimas Bendrinės lietuvių kalbos žodyne | 9 ND – Naujažodžių duomenynas. Prieiga internete: http://naujazodziai.lki.lt. NSDB – Naujųjų skolinių duomenų bazė. Prieiga internete: http://nsdb.sociolingvistika.lt. PVA 2008 – Pasaulio vietovardžiai. Amerika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. PVAAAO 2010 – Pasaulio vietovardžiai. Afrika. Antarktida. Australija. Okeanija, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. PVAz – Pasaulio vietovardžiai. Azija. 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2012; 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2014. PVE 2006 – Pasaulio vietovardžiai. Europa, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. TB – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga internete: http://www.lrs.lt/pls/tb/tb.search. VLE VII – Visuotinė lietuvių enciklopedija 7, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2005. VLKK konsultacijų bankas. Prieiga internete: http://www3.lrs.lt/pls/inter3/dokpaieska.showdoc_l?p_ id=385140&p_query=&p_tr2=. Otrzymano 2015 11 02 Przyjęto 2015 12 28