Antraštinių žodžių reikšmių pateikimas „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“

 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas PRZEDSTAWIANIE ZNACZEŃ HASEŁ W SŁOWNIKU OGÓLNYM JĘZYKA LITEWSKIEGO SŁOWA KLUCZOWE: słownik, język ogólny, normalizacja, Słownik ogólnego języka litewskiego, znaczenie, definicja. UWAGI WSTĘPNE W Instytucie Języka Litewskiego od dawna opracowywany jest Słownik ogólnego języka litewskiego (dalej – BŽ), więcej na ten temat zob. Liutkevičienė 2014b: 15–19. Obecnie w 1 internecie opublikowano 70 arkuszy autorskich, na które składają się artykuły słownikowe haseł lub połączeń wyrazowych rozpoczynających się literami b, c, č, d, e, ę, ė, f, h, j, o, z. 2 Rozpoczęto również zamieszczanie w internecie tekstów dotyczących innych liter (a, g, k, l, m, r, š, t, ž). Może powstać pytanie, dlaczego artykuły słownikowe są zamieszczane nie po 3 kolei, nie według alfabetu. Dzieje się tak dlatego, że najpierw opracowuje się i redaguje czasowniki bezprzedrostkowe, a dopiero potem przedrostkowe, ponieważ trudno byłoby zredagować na przykład artykuły haseł aplenkti, nulenkti, sulenkti, užlenkti, dopóki nie zostałby zredagowany artykuł wyrazu podstawowego lenkti, i tym podobne. Wspomniane 70 arkuszy autorskich nie obejmuje odrębnej części słownikowej BŽ Antraštynas, która w internecie liczy 82 arkusze autorskie. Antraštynas został umieszczony w internecie 4 dlatego, że BŽ nie jest jeszcze ukończony; a zatem, jeśli użytkownicy nie znajdują jakiegoś słowa w słowniku, mogą sprawdzić, czy jest ono opatrzone akcentem, wskazana jest jego część mowy i najczęściej dodany jest jeden przykład użycia. Antraštyne – jei jis ten yra, vadinasi, yra arba turės atsirasti ir žodyne. Antraštyne žodis yra Np.: i šnaša dkt. Zwykle  i šnaša jest składana innym krojem, drobniejszą czcionką. pabélsti czas. Pabélsk stipriaũ, gal kas nrs išgirs. skaniai  przysł. Lubię smacznie  zjeść. 1 Dostęp online http://bkz.lki.lt/. 2 Šios raidės BŽ interneto puslapyje žymimos mėlynai, tai reiškia, kad įkelti jau visi tomis raidėmis rozpoczynające się artykuły słownikowe. 3 Te litery w internetowej witrynie BŽ są oznaczone na czerwono, co oznacza, że zamieszczono tylko część artykułów słownikowych. Litery oznaczone na czarno nie zaczęły być jeszcze w ogóle zamieszczane w internecie. 4 Dostęp online http://bkz.lki.lt/antrastynas/. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Podawanie znaczeń haseł w „Słowniku ogólnego języka litewskiego” |2 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Należy wspomnieć, że słowa znajdujące się w „Antraštynas”, podobnie jak w innych źródłach leksykograficznych, są również znajdowane przez wyszukiwarkę Google. „Antraštynas”, podobnie jak BŽ, nie jest produktem ukończonym – jego informacje są stale aktualizowane. Jeśli coś zmienia się w słowniku, zmienia się również w „Antraštynas”. Zmiany te najczęściej dotyczą akcentowania (zmiany norm akcentowania), poprawiania zauważonych nieścisłości lub błędów korektorskich. Daty aktualizacji słownika są oznaczane na pierwszej stronie BŽ oraz w rubryce Nowości. Celem tego artykułu jest pokazanie, w jaki sposób w BŽ przedstawiane są znaczenia słów i czym to przedstawienie różni się od prezentowania znaczeń w innych słownikach. 1. REDAGOWANIE TEKSTU BŽ WEDŁUG LEKSYKALNYCH GRUP SEMANTYCZNYCH Zadań BŽ jest kilka – uwzględniać słowa nienotowane w innych słownikach (terminy, wyrazy międzynarodowe, leksemy oznaczające nowe realia oraz już dobrze znane), podawać poprawne akcentowanie, kodyfikować kilka poziomów norm języka ogólnego, ukazywać łączliwość składniową, niektóre kwestie morfologiczne itp. Jednakże najważniejszym zadaniem, podobnie jak w przypadku wielu słowników, jest objaśnianie słów i ujawnianie leksykalnego systemu semantycznego. Dlatego w słowniku szczególnie dużo uwagi poświęca (reikšmėms). Dėl šios priežasties dalis žodyno teksto buvo rašoma ir redaguojama ne pagal się znaczeniu hasła lub połączenia wyrazowego alfabetycznie, lecz według leksykalnych grup semantycznych, na ten temat zob. także Lazauskaitė, Liutkevičienė 1998: 205–217; Liutkevičienė 2006: 9–18; Murmulaitytė 2006: 34–54; Naktinienė 2006: 19–31; Naktinienė 2011: 150–164; Sakalauskienė 2003: 106–113; Zaikauskas, Jasionytė 2006: 149–169. Pierwotnym źródłem BŽ był 5 Słownik współczesnego języka litewskiego (dalej – DŽ), dlatego warto porównać, jak te same słowa są charakteryzowane w obu słownikach. Por.: mocny napój ciemny napój DŽ BŽ balzãmas (2) <...> tam tikras alkoholowy, zawierający naturalne balzãmas dkt. vns. (2) <...> stiprus balzamų, įvairių augalų ekstraktų <...> 5 Przy opracowywaniu początkowego Antraštynas BŽ słowa wybierano z trzeciego wydania DŽ, jednak w artykule BŽ porównywany jest z siódmym (internetowym) wydaniem DŽ. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Podawanie znaczeń haseł w Słowniku ogólnego języka litewskiego |3 rmas BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 (2) mocny odurzający rmas6 rzecz. lp. (2) mocny als (4) odurzający napój, als rzecz. lp. (4) słaby orzeźwiający napój lemoniada rzecz. (1) napój orzeźwiający, z sokiem cytrynowym (lub sokami z kwas (4) lekko kwaśny orzeźwiający kwasownik lp. (4) napój orzeźwiający, napój, alkoholowy napój innych owoców) albo sporządzany z soków owocowych lub jagodowych oraz esencji, esencja wody i wytwarzany z soku z trzciny cukrowej, wytwarzany z trzciny cukrowej, robiony zazwyczaj z cukru <...> orzeźwiający (4) <...> taki napój orzeźwiający orzeźwiający rzecz. lp. (4) <...> jęczmiennego słodu oraz napój alkoholowy, zazw. napój z jęczmienia <...> wytwarzany przez orzeźwiający fermentowanie suszonego chleba, soku lub melasy <...> chmielu<...> słodu i chmielu <...> napój (zwykle z owoców) <...> napój, zwykle wytwarzany z owoców <...> suszone owoce itp. <...> lemoniada (2) W obu słownikach napoje definiuje się jako odurzające (alkoholowe) i orzeźwiające. Jednakże w definicji słowa balsam w DŽ tej semy (odurzający lub orzeźwiający) nie ma, można ją jedynie wyczuć na podstawie słowa mocny. W DŽ występują zarówno formy określone, jak i nieokreślone: svaigusis (romas), svaigus (alus), gaivusis (gaiva, gira), gaivus (limonadas). W definicjach BŽ starano się trzymać formuły „napój robiony z”, od której odstępuje się w przypadkach, gdy uważa się, że ważniejsze są inne kwestie (w przypadku balsamu). W DŽ napoje definiuje się swobodniej, stosuje się co najmniej kilka formuł: „pewien napój” (balsam), „(określenia) napój” (kwas), „napój zrobiony z” (rum), „napój robiony z” (piwo), „napój z” (lemoniada). Takie niejednolitości są jedynie drobiazgami, jednak podczas pisania i redagowania haseł słownikowych grupami tematycznymi znacznie łatwiej ich uniknąć. Przyjrzyjmy się, jak definiuje się słowa należące do zupełnie innych leksykalnych grup semantycznych – terminy zoologiczne, przy których podaje się również nazwę łacińską: DŽ BŽ bala‖dis (2) 1. taki ptak, baladis rzecz. (2) 1. ptak żyjący swobodnie w miastach, o szarych, niebieskawych, Słowa romas, alus, limonadas, gaiva, gira są już zapisane, ale jeszcze nie trafiły do internetowego BŽ, dlatego zredagowane hasła słownikowe mogą się jeszcze karvelis (Columba) <...> zmienić. 6 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Podawanie znaczeń haseł w Słowniku ogólnego języka litewskiego |4 białych BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 i in. piórach, z małą głową i zakrzywionym dziobem, krótkimi nogami; syn. gołąb domowy <...> europaea) <...> žąs‖i s, ~is m. zool. (4) duży dziki i domowy ptak wodny (Anser) <...> žąsi s, žąsis rzecz. ż. (4) 1. duży, dobrze pływający dziki lub domowy ptak wodny o długiej szyi i szerokim dziobie (zwykle prawdziwy ptak wspinający się po pniach rzędu wróblowych wspinający się po pniach (Sitta europaea) kowalik rzecz. (2) wielkości wróbla ptak drzewny ćwíỹlis zool. (2) ptak z rodziny łuszczakowatych, wijący gniazda w ogrodach i żywopłotach (Acanthis cannabina) (Sitta gęś, Anser) <...> kowalik zool. (2) ptak z ćvỹlis rzecz. (2) niewielki ptak o szarych i brązowych piórach, wijący gniazda w ogrodach i żywopłotach (zwykle dzwońca zwyczajna, Acanthis cannabina, Carduelis cannabina) <...> Jak widać na przykładach, również tutaj definicje w BŽ są bardziej ujednolicone. W DŽ wszystkie cztery definicje różnią się: gęś jest opisana bardzo podobnie jak w BŽ, w definicji kowalika podaje się rząd, w definicji ćvỹlisa – rodzinę, natomiast gołąb jest takim (podkreślenie autorki hasła) ptakiem albo tym samym co synogarlica. Należy powiedzieć, że synogarlica w DŽ jest definiowana szczegółowo, por. „ptak o szarych, niebieskawych, białych itp. piórach, z dużym wolem, gołąb (Columba)”. W BŽ w takich przypadkach szczegółową definicję powtarza się przy obu synonimach. Obecnie za synonim gołębia uważa się nie każdego synogarlicę, lecz gołębia domowego, dlatego w BŽ tę informację doprecyzowano. Gołąb domowy jest terminem głównym, dlatego łacińska nazwa w tym słowniku zostanie pavadinimas irgi bus patikslintas. Beje, tikslų lietuvišką mokslinį ir lotynišką šio paukščio dodana do jego definicji (a nie do definicji gołębia). Nie jest tak łatwo podać nazwę łacińską. W Visuotinėje lietuvių enciklopedijoje (dalej – VLE) napisano: „W miastach często występuje zdziczały gołąb domowy, czyli gołąb skalny (C. livia), pochodzący od gołębia skalnego“ (VLE IX: 515). Zatem gołąb domowy i gołąb są synonimami, gołąb domowy – terminem głównym. Jednakże w dwóch źródłach znajdujących się w Banku Terminów Republiki Litewskiej (dalej – TB) znajduje się następująca informacja: „uol nis karvẽlis <...> Columba livia <...> synonim – naminis karvelis <...>” (PAT 2002) oraz „uol nis karvẽlis <...> Columba livia <...>” (PPŽ 2009). Zatem, według TB, głównym terminem nie jest już gołąb domowy, lecz gołąb skalny, a to, że są one synonimami, wskazuje tylko jedno z tych źródeł. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Podanie znaczeń haseł w Słowniku ogólnego języka litewskiego |5 W Wikipedii BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 informacje przedstawiają się następująco: „Gołąb skalny (łac. Columba livia) – ptak z rodziny 7 gołębiowatych (Columbidae). Wyróżnia się około 15 podgatunków. W naszym kraju występuje wyłącznie forma udomowiona Columba livia f. domestica, którą zwykle nazywa się gołębiem domowym.” Informacja jest bardzo podobna do tej w VLE, ale pojawia się jeszcze jedna nazwa łacińska. Po wyszukaniu w Internecie za pomocą wyszukiwarki Google okazuje się, że ta łacińska nazwa jest odnotowywana także w wielu innych źródłach. A więc – czym jest balandis? Gołębiem domowym czy gołębiem skalnym? Columba livia czy Columba livia f. domestica? Czy gołąb domowy i gołąb skalny to to samo, czy nie? Zatem obecnie autorzy BŽ uważają bąka i gołębia domowego za synonimy, jednak gdy będzie redagowane hasło słownikowe gołąb domowy, ponownie ocenią dostępne informacje i poszukają nowych. Wróćmy do dudka i czyżyka. Jeśli chodzi o wybór rodziny lub stada w definicjach DŽ – zapewne autorzy tego słownika wybierali jedno lub drugie słowo (rodzina albo stado) nie bez powodu, kierowali się określonymi przesłankami, ale dla zwykłego czytelnika słownika taka niejednolitość wydaje się nieco dziwna. Być może mogą pojawić się pytania dotyczące łacińskich nazw wpisanych w nawiasach w definicji czyżyka w BŽ. Czasami jeden (litewski) termin zoologiczny lub botaniczny może mieć dwie lub więcej łacińskich nazw (synonimów). Zatem w BŽ podaje się je obie (lub jeszcze więcej). Warto wspomnieć jeszcze o jednej rzeczy – w hasłach słownikowych gęsi i czyżyka w nawiasach przed łacińską nazwą podaje się ppr. gęś właściwa, ppr. czajka eurazjatycka. Oznacza to, że terminologiczna (naukowa) nazwa tych ptaków to ta wpisana w nawiasie, a obok niej dopisuje się również nazwę łacińską. Kiedy przed nazwą naukową dopisuje się ppr. (zwykle), oznacza to, że mówiąc gęś, zwykle mamy na myśli właśnie tę prawdziwą gęś (ponieważ jest na Litwie najczęstsza, najlepiej znana itp.), ale mogą istnieć także „inne gęsi”. Zatem gęś to nie Anser, czajka nie jest Acanthis cannabina (jak podaje DŽ). Por. z TB: gęsi łac. Anserinae, terminy węższe: kaczki leśne, kaczki pstrokate, gęsi kurze; gęsi łac. Anderini, węższe terminy: bernikle, łabędzie, koskoroby, prawdziwe gęsi. Por. także czeczotki łac. Carduelinae, węższe terminy: dziwonie, amerykańskie dziwonie, czyże złotawe, dziwonie złotoskrzydłe, dziwonie z wysp Bonin, czeczotki; czeczotki łac. Carduelis, węższe terminy: amerykański olszyniec, andyjski olszyniec, antylski olszyniec, olszyniec brodaty, olszyniec eurazjatycki, czeczotka eurazjatycka. Ta terminologia prawdopodobnie tylko wprawiłaby niespecjalistę w zakłopotanie i zapewne byłaby dla niego zupełnie niepotrzebna. Dlatego w BŽ starano się przedstawić nie pełną, lecz istotną dla czytelnika i łatwo zrozumiałą informację. Podawane są 7 również nie tylko informacje zoologiczne, lecz także Wydawcy tej internetowej encyklopedii BŽ korzystają z niej jako ze źródła dodatkowego i opierają się na zamieszczonych w niej informacjach tylko w przypadku, gdy potwierdzają je również inne źródła. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Podawanie znaczeń haseł w Słowniku ogólnego języka litewskiego |6 vaisius BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 botanikos terminai, plg.: blvė daržų augalas šakotu stiebu, vedantis tokius gumbus (ppr. valgomoji bulvė, Solanum tuberosum); baklažãnas šiltųjų kraštų augalas, vedantis tokius (ppr. paprastasis baklažanas, Solanum melongena); juozãžolė pachnący leczniczy, przyprawowy miododajny półkrzew z gronami niebieskich kwiatów (ppr. vaistinė juozažolė, Hyssopus officinalis). Można zobaczyć, jakie podstawowe semy oba słowniki wybierają do scharakteryzowania niektórych zwierząt, por. : DŽ BŽ żubr jeż małpa zwierzę ssak hipopotzwierzę ssak am koń zwierzę zwierzę daniel hodowlane jeleń jak zwierzę zwierzę bawół hodowlane zwierzę roślinożerne bizon zwierzę przeżuwsarna acz zwierzę żyrafa przeżuwacz antylopa zwierzę byk zwierzę zwierzę zwierzę zwierzę rogate zwierzę zwierzę roślinożerne zebra zwierzę dzikorożne zwierzę krowa zwierzę hodowlane zwierzę dzikorożne zwierzę BŽ jako główną semę wybrał słowo zwierzę. Semy DŽ, jak widać, znacznie się różnią, a ich wybór już budzi pytania. Dlaczego tylko małpa lub hipopotam są wskazane jako ssaki, skoro są nimi także pozostałe omawiane zwierzęta. Podstawowe znaczenie słowa gyvulys to na mini s žinduolis, dlatego w artykule słownikowym dotyczącym danielia nie należałoby zapisywać tej semy. Przeżuwaczami są nie tylko jeleń i jak, lecz także (z analizowanej listy) daniel, krowa, bizon, sarna, żyrafa, antylopa, żubr. Jako rogatą zwierzynę definiuje się bizona, ale rogi mają również daniel, krowa, jeleń, jak, bawół, sarna, antylopa, żubr. Roślinożercami są nie tylko sarna i żyrafa, lecz także zdecydowana większość zwierząt z tej listy. Zwierzętami o rozdwojonych kopytach, oprócz tak zdefiniowanych antylopy i żubra, są również krowa, bawół, bizon. Rozpatrując każde słowo z osobna, wskazano przy nim DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Podanie znaczeń haseł w Słowniku ogólnego języka litewskiego |7 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 informacja jest poprawne, jednak realia należące do jednego rodzaju trzeba definiować w ten sam sposób. Nie da się zawrzeć wszystkich wymienionych tu semów w definicji, dlatego trzeba 8 wybrać jeden lub dwa i zastosować je do wszystkich podobnych wyrazów. Za pomocą leksykalnych grup semantycznych w BŽ były pisane i redagowane także artykuły słownikowe dotyczące wyrazów należących do niektórych części mowy – onomatopei, zaimków, wykrzykników, partykuł, liczebników, poszczególnych przymiotników, czasowników i in. Por. : DŽ BŽ (przy toczeniu się, spadaniu) <...> dla przedstawienia wrażenia burdinkšt išt. keberiokšt hałaśliwego zawalenia się cib, ci ba burdinkšt išt. vartojamas netikėto jst. odgłos wołania kozy cib jst., uis (przy zaganianiu świń) jkš jst. określenia głosu, do naśladowania čérkšt wykrz. tarkšt čérkšt wykrz., gruchania (zwykle gołębia) <...> čerkšt używane do określenia dźwięku skrzypnięcia, zgrzytnięcia pamėgdžioti; sin. tarkšt <...> W BŽ do definiowania wykrzykników dźwiękonaśladowczych najczęściej stosuje się formuły „<...> do naśladowania dźwięku” albo „<...> do przedstawienia wrażenia”. Ta druga definicja oznacza, że czynność oznaczana wykrzyknikiem dźwiękonaśladowczym jest nie tylko słyszalna, lecz także widoczna. Wykrzykniki dźwiękonaśladowcze w DŽ, jak widać na przykładach, definiuje się różnorodnie – synonimem (čerkšt), synonimem z dodatkowym objaśnieniem (burdinkšt) oraz opisowo (burkū). To samo można powiedzieć o opisie wykrzykników: w BŽ podawane są formuły definicji, a definicje w DŽ są zróżnicowane: mówi się przy pędzeniu świni <...> burkū burkū wykrz. gruchanie powtarzając ci ba mówi się kc jst. <...> powtarzając, woła się na kota9 kc wołając gołębia burkū wykrz., burkū powtarzane jest używane do jst. powtarzając, mówi się przy wołaniu <...> DŽ BŽ jkš pot. jst. ukš, kozę <...> kota <...> 8 Por. jak wyglądałoby słowo zdefiniowane za pomocą wszystkich (w istocie właściwych mu) semów: żubr – zwierzę, ssak, roślinożerca, przeżuwacz, rogacz, parzystokopytny. 9 Ta definicja jest zasadniczo dwuznaczna – jeśli słowo šaukiama zrozumiemy jako przydawkę, głównym słowem definicji będzie katė i wtedy definicja będzie rzeczownikowa. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Podawanie znaczeń haseł w Słowniku ogólnego języka litewskiego |8 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 2. ROZGRANICZENIE ZNACZENIA I ODCIENIA ZNACZENIOWEGO Znaczenia w BŽ oznacza się numerami, podobnie jak w innych słownikach. Odcienie znaczeniowe oznacza się znakiem |. Np.: balsúotojas, balsúotoja rzecz. (1) człowiek, który ma prawo głosować w wyborach, referendum itp. : Spis wyborców. Podczas tych wyborów samorządowych było wyjątkowo mało wyborców. • por. wyborca. | człowiek, który głosuje: Zapraszamy wszystkich głosujących do Białogłów. W zagrodzie nocą przywiązany Sarutis dalyváuti ir kituosè mūsų svetai nės konkrsuose. baltagalvis, baltagalv ė bdv. (2) kurio balta galva: Baltagalvis karvlis [erlis]. szelestem porusza białogłowe kwiaty. | siwowłosy, siwy: Portret siwowłosego Vydūnasa. Miło patrzeć na śpiewające siwowłose babcie. Znakiem | oddziela się nie tylko odcień znaczeniowy, lecz także niektóre inne rzeczy – znak ten stawia się przed skrótami aukšt. (aukštesnysis laipsnis), aukšč. (aukščiausiasis forma), laipsnis), įvr. (įvardžiuotinė forma), neig. (veiksmažodis su neiginiu 10 ), sngr. (sangrąžinė beasm. (beasmenė vartosena), prk. (perkeltinė vartosena)). Np.: ėdrs, ėdr bdv. (4) 1. dużo jedzący; syn. rajus: <...> | stopień wyższy : Gdy  stygnie ras, kãtinas staje się żarłoczniejszy. | stopień najwyższy : szunikas jest najbardziej żarłoczny ze wszystkich czterech. optymistycznie przysł. → optymistyczny 1: <...> | stopień wyższy : Jõ dárbą należałoby ocenić optymistyczniej. <...>. ekstremalnie przysł. ryzykując, przekraczając zwykłe granice: <...> | najwyż. Gáuti ekstremaliausiai važiãvusio lenktỹnininko pri zą. szczegóły, przym. (4) ze wszystkimi szczegółami: Koki detal atãskaita! | wzgl. : Szczegółowy plan misto. dwudziesty, dwudziest liczebnik porządkowy. skrót. (4) następujący po dziewiętnastym: <...> | liczebnik porządkowy : Dwudziesty wiek. hiperbolizować, hiperbolizuje, hiperbolizował czas. (co) celowo przesadzać, opisując coś: <...> | neg. (czego): Nie przesadzaj z pomaganiem – nie jest to wcale tak źle. świecić, świeci, świecił czas. 1. (co) zapalać (światło), rozpalać (ogień): <...> | zwr. (w czym): Tylko potem będą świecić lampy.<...> 10 Pozostałe części mowy z przeczeniem są wyodrębniane w osobnych artykułach słownikowych. W przyszłości tak samo należałoby postępować także z czasownikami przeczącymi, a także zwrotnymi czasownikami i zwrotnymi rzeczownikami. Więcej na ten temat zob. Murmulaitytė 2012: 71–91. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Podawanie znaczeń haseł w Słowniku ogólnego języka litewskiego |9 dulkti, BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 dulkia, dulkė czas. mżyć drobnymi kroplami; sin. mżyć: V są rýtą dulkė smlkus liet s. | bezosob. W polu mży, weź parasol. Należy powiedzieć, że znak | przed skrótami aukšt., aukšč., įvr., sngr. pisze się tylko w tych przypadkach, gdy oznaczane nimi wyrazy mają również formy neutralne – stopień nierówny, formę niezaimkową, formę niezwrotną. Gdy ich nie ma, różni się również sposób podawania skrótów, por.: bardziej skomplikowany: Najwyższy Sąd uchylił orzeczenie sądu niższej instancji. Orzeczenia sądu najniższej instancji mogą być zaskarżane zarówno do Sądu Okręgowego, jak i do Sądu Najwyższego. <...> žẽmas, žem bdv. (4) <...> 7. ppr. aukšt., aukšč. einantis prieš aukštesnį, 8. piętro skr. prostszy, mniej rozwinięty, wykształcony: Niższe e organizmy [gýviai]. Niższe e rośliny . <...> dwusetny, dwieście  liczebnik porządkowy skr. skr. zaim. (4) następujący po sto dziewięćdziesiątym dziewiątym: Dwieście pierwszy odwiedzający. Dwieście drugie części. juõktis, juõkiasi, juõkėsi czas. zwrotn. 1. wyrażać wesołość, radość itp. głosem i wyrazem twarzy. : Śmiać się jest zdrowo. Dzieci wesoło [głośno] się śmiały. Z czego się śmiejesz? Śmieje się, gdy znalazł żelazko (flk.). Skrót zaprz. przy czasownikach zaprzeczonych oznacza się tylko w tych przypadkach, gdy różni się składnia czasownika prostego i zaprzeczonego (erzinti ką / neerzinti ko). Gdy łączliwość się nie różni, skrótu się nie oznacza, np.: bliáuti, bliáuna, blivė vksm. <...> 4. (ant ko) pot. mówić głośno, podniesionym 11 tonem; syn. krzyczeć, wrzeszczeć: Przełożony znów będzie wrzeszczał i powie, że jesteśmy leniami. Nie wrzeszcz na mnie, sam jesteś winien. Põnia, nie płáćcie, gdy p zabijają, pozwólcie i mnie powiedzieć. Osobno warto wspomnieć o oznaczaniu użycia przenośnego. Oznacza się je po tym samym znaku | i skrócie prk. Np.: jungtvės rzecz. lm. (2) ślub, wesele: Obrzędy ślubne Jungtvių. | prk. : Dojrzewają śluby tych dwóch partii. jaũkas rzecz. m. (4) artykuł spożywczy do wabienia zwierząt, ptaków, ryb; syn. przynęta: Paberti jaũko. | przen. : Vagių pirkėjams. džiūti, džiūsta (džiūna, džiūva), džiūvo czas. 4. (od czego, przy czym) pot. chudnąć, mizernieć, słabnąć: Ji s džiūsta nuõ rūpesčių. | skrót. : Kõ vi są lai ką džiūsti pri knỹgų? ! 11 Może pojawić się pytanie, dlaczego skróty aukšt., aukšč. i įvr. są oznaczane we wszystkich przypadkach (gdy takie formy występują w tekście), a nieig. – ne. Dzieje się tak dlatego, że w pierwszych trzech przypadkach często różni się akcentowanie (od tego, które podano przy haśle). Natomiast w przypadku czasownika przeczącego różni się tylko forma (która i tak jest widoczna), a także może różnić się łączliwość składniowa; zatem gdy się różni, jest to również wskazywane. Jednak, jak wspomniano wcześniej, w przyszłości planuje się tworzyć dla takich czasowników odrębne artykuły. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Podawanie znaczeń haseł w Słowniku ogólnego języka litewskiego |16 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 blizgėti, bli zga, blizgėjo czas. <...> 3. (czym) pot. robić dobre wrażenie, świetnie wyglądać, prezentować się; syn. błyszczeć: Priš rinkims pártijos vėl nri blizgėti ži nomais veidai s. Ji s nuõ vaikýstės blizgėjo išskirti niais muziki niais gabmais. | neg. (kuo): W tym semestrze wiedza drugoroczniaków naprawdę nie błyszczy. Gwiazda świata rozrywki naprawdę nie grzeszy rozumem. UWAGI PODSUMOWUJĄCE 1. Część tekstu BŽ była pisana i redagowana nie alfabetycznie, lecz według leksykalnych grup semantycznych. Pozwoliło to bardziej systematycznie i konsekwentnie definiować podobne słowa lub ich znaczenia. 2. Znakiem | w BŽ pokazuje się odcień znaczeniowy, użycie przenośne i zwrotne, a także forma – tai vienokiu ar kitokiu būdu daroma ir kituose žodynuose. Tačiau BŽ šitaip oddziela się takie rzeczy, których w DŽ najczęściej w żaden sposób się nie pokazuje – stopień wyższy i najwyższy przymiotników i przysłówków, formę zaimkową, użycie bezosobowe, czasowniki z przedrostkiem ne-. Mając na uwadze, że w wielu wymienionych przypadkach różnią się nawet formy hasła i słowa podawanego po znaku | (ėdrus, -i | ėdresnis, -ė | ėdriausias, -a; detalus, -i | detalusis, -ioji; hiperbolizuoti | nehiperbolizuoti), zdaniem autorów BŽ konieczne jest pokazanie tego. 3. Wszystkie słowa używane w definicjach znaczeń, z wyjątkiem nazw osobowych, są w słowniku wyodrębnione i objaśniane jako hasła. Tym BŽ różni się od DŽ i wielu innych słowników. Jeśli czytelnik słownika nie będzie znał nie tylko hasła, lecz także któregoś ze słów występujących w definicji, wyjaśnienie tego słowa znajdzie w słowniku. 4. Przy formułowaniu definicji w BŽ szczególną uwagę poświęca się dokładności i jasności, starając się uniknąć dwuznaczności oraz wadliwych definicji opartych na błędnym kole logicznym, spotykanych w niektórych innych słownikach. 5. W BŽ zrezygnowano z gniazdowego sposobu prezentacji wyrazów. Własne artykuły słownikowe z objaśnieniem znaczeń, informacją gramatyczną i ilustracyjnymi przykładami użycia mają również abstrakta odczasownikowe i odprzymiotnikowe, przysłówki oraz zdrobnienia. Uwidacznia się ogólna tendencja, zgodnie z którą w BŽ zostanie wyodrębnionych i opisanych znacznie więcej znaczeń niż w DŽ. 6. Ocena normatywna niektórych słów, które wcześniej uznawano za nienormatywne lub niewskazane, uległa zmianie; obecnie uważa się je za normatywne, dlatego włączono je do BŽ. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Podawanie znaczeń haseł w Słowniku ogólnego języka litewskiego |17 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 ŠALTINIAI BŽ Antraštynas – Bendrinės lietuvių kalb os žodyno Antraštynas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt/antrastynas. BŽ – Słownik ogólnego języka litewskiego (w opracowaniu). Dostęp online: http://bkz.lki.lt. DŽ – Słownik współczesnego języka litewskiego / redaktor naczelny Stasys Keinys. – wyd. 7., poprawione i uzup. wyd. – Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2012, XXVI, 969 s.; wersja elektroniczna, 2015. Dostęp online: http://lkiis.lki.lt. Zasoby tekstów internetowych przeszukiwane za pomocą wyszukiwarki Google (https://www.google.lt). LITERATŪRA Lazauskaitė V., Liutkevičienė D. 1998: Valgių ir gėrimų pavadinimai „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“. – Lietuvių kalbotyros klausimai 40, 205–217. Liutkevičienė D. 2006: Bendrinės lietuvių kalbos žodynas. Siekiamybė ir realybė. – Leksikografija ir leksikologija 1: Aiškinamųjų bendrinės kalbos žodynų aktualijos, Vilnius: LKI, 9–18. Liutkevičienė D., Naktinienė G., Vosylytė K. 2010: Veiksmažodžiai ir jų abstraktai Bendrinės lietuvių kalbos žodyne. – Leksikografija ir leksikologija 2, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 235–251. Liutkevičienė D. 2014: Nuorodinis žodžių aiškinimas Bendrinės lietuvių kalbos žodyne. – Leksikografija ir leksikologija 4, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 219–229. Liutkevičienė D. GK 2014: „Bendrinės lietuvių kalbos žodynas“ žengia į internetą, Gimtoji kalba 9, 15–19. Liutkevičienė D. 2015: Bendrinės kalbos normų pateikimas Bendrinės lietuvių kalbos žodyne. – Bendrinė kalba 88, 1–8. Mikulskas R. 2006: Judėjimo reikšmės kelio predikatai. Leksikografinis aspektas. – Leksikografija ir leksikologija 1: Aiškinamųjų bendrinės kalbos žodynų aktualijos, Vilnius: LKI, 146–147. Murmulaitytė D. 2006: Kai kurių daiktavardžių apibrėžimas „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“. – Leksikografija ir leksikologija 1: Ai škinamųjų bendrinės kal bos žodynų aktualijos, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 34–54. Murmulaitytė D. 2012: Vedinių pateikimo sistemiškumas Bendrinės lietuvių kalbos žodyne. – Kalb os kultūra 85, 71–91. DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Antraštinių žodžių reikšmių pateikimas Bendrinės lietuvių kalbos žodyne |18 BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 Naktinienė G. 2006: Svarbesnieji „Bendrinės lietuvių kalbos žodyno“ semantikos aspektai. – Leksikografija ir leksikologija 1: Aiškinamųjų bendrinės kalbos žodynų aktualijos, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 19–31. Naktinienė G. 2011: Parūpinamieji veiksmažodžiai „Bendrinės lietuvių kalbos žodyne“. – Kalbos kultūra 84, 150–164. PAT 2002: Paukščių anatomijos terminai = Nomina anatomica avium / L. Daugnora, R. R. Budrys, R. Trainienė; Lietuvos veterinarijos akademija. Anatomijos ir histologijos katedra, Vilniaus universitetas. Zoologijos katedra. – [Kaunas]: Naujasis lankas: Lietuvos veterinarijos akademija. PPŽ 2009: Paukščių pavadinimų žodynas = Vocabularium nominum avium = Dictionary of bird names = Vogelnamenverzeichnis = Dictionnaire des oiseaux = Словарь назва ний птиц : lotynų, lietuvių, anglų, vokiečių, prancūzų ir rusų kalbomis / Vilniaus universiteto Ekologijos institutas; sudarė Mečislovas Žalakevičius, Irena Žalakevičienė. – Vilnius: Vilniaus universiteto Ekologijos institutas. Sakalauskienė V. 2003: Leksikos tyrimo semantiniais laukais vaidmuo leksikografijoje. – Leksikografijos ir leksikologijos problemos, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 106–113. Sakalauskienė V. 2005: Veiksmažodžių abstraktų pateikimas dabartinės lietuvių kalbos žodynuose. – Kalbos kultūra 78, 153–161. TB – Lietuvos Respublikos terminų bankas. Prieiga internete: http://www.lrs.lt/pls/tb/tb.search. Vikipedija – laisvoji enciklopedija Vikipedija. Prieiga internete: https://lt.wikipedia.org/wiki/Vikipedija. VLE II – Visuotinė lietuvių enciklopedija 2, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2002. VLE IX – Visuotinė lietuvių enciklopedija 9, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2006. Valstybinės lietuvių kalbos komisijos Konsultacijų bankas. Prieiga internete: http://konsultacijos.vlkk.lt/lit/konsultacijos/paieska.html. Nadesłano 2016 12 28 Przyjęto 2017 01 20 DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno [email protected]