Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 IŠ VALSTYBINĖS LIETUVIŲ KALBOS KOMISIJOS VEIKLOS (Opracowano na podstawie sprawozdania Komisji Języka z 2016 r.) PROGRAMY JĘZYKOWE Główne cele i zadania działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego (dalej – Komisja Języka) są realizowane poprzez programy językowe. W ramach programu używania, normalizacji i upowszechniania języka państwowego w 2016 roku realizowano 27 projektów. Rozpoczęto badanie norm ortograficznych i interpunkcyjnych oraz przygotowanie nowej publikacji „Ortografia i interpunkcja języka litewskiego”, a także badanie współczesnego użycia, konkurencji i tendencji gramatycznych form języka litewskiego. Tomy serii słowników nazw geograficznych świata Afryka przygotowane w Centrum Wydawniczym Nauki i Encyklopedii. Antarktyda. Australia. Oceania i Azja. Bazy danych (Afganistan–Zjednoczone Emiraty Arabskie; Kambodża–Wietnam) przeniesiono do podstrony Komisji Językowej „Nazwy geograficzne świata”, utworzono system wyszukiwania. Wspierano nauczanie języka specjalistycznego w szkołach wyższych oraz kursy języka państwowego dla mieszkańców Litwy posługujących się innymi językami. Dla szkół wyższych i bibliotek publicznych zakupiono 56 litewskich publikacji o dwóch tytułach. Zgodnie z programem badań funkcjonowania i zmian współczesnego języka litewskiego, dialektów i innych odmian języka na lata 2011–2020 zrealizowano 15 projektów. Na Uniwersytecie Wileńskim zakończono projekt „Tendencje akcentuacyjne inteligencji średniego pokolenia i ich stosunek do norm współczesnego języka litewskiego”, przedstawiono społeczeństwu jego wyniki (opracowano zalecenia dotyczące akcentowania, wydano publikację elektroniczną Najnowsze tendencje akcentuacyjne języka litewskiego i ich stosunek do skodyfikowanych norm itp.), przeprowadzono badanie „Miejsce języka ogólnego na mentalnej mapie języka litewskiego” oraz przygotowano studium naukowe Zróżnicowanie języka i jego ocena z punktu widzenia dialektologii percepcyjnej: wyobrażenia wariantów i miejsc. Na Litewskim Uniwersytecie Edukologicznym zrealizowano projekt „Badanie funkcjonowania nowych zapożyczeń w języku ogólnym: lata 2014–2016”. W Instytucie Języka Litewskiego zakończono projekt „Badania litewskiej terminologii informatycznej i komputerowej”, a także zakończono przygotowywanie przeznaczonej dla szkół ogólnokształcących serii publikacji „Dialekty języka litewskiego dla szkoły”. W Instytucie Języka Litewskiego i na Uniwersytecie Wileńskim nadal gromadzono i archiwizowano dane dialektalne. JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 2 PRAWNA BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 OCHRONA JĘZYKA PAŃSTWOWEGO Ministerstwo Gospodarki Republiki Litewskiej poinformowano, że w projekcie ustawy zmieniającej ustawę Republiki Litewskiej o reklamie przedstawiono wadliwą definicję szyldu, niezgodną z postanowieniem art. 17 Ustawy o języku państwowym dotyczącym obowiązkowego stosowania języka państwowego na szyldach wszystkich przedsiębiorstw, instytucji i organizacji Republiki Litewskiej. Uwzględniono opinię Komisji Języka. Komitetowi Oświaty, Nauki i Kultury Sejmu Republiki Litewskiej przedstawiono opinię dotyczącą projektu ustawy Nr XIIP-3796 zmieniającej art. 5 ustawy Republiki Litewskiej o dowodzie osobistym i paszporcie. W opinii podtrzymano te same stanowiska, które przedstawiono Sejmowi przy ocenie wcześniejszych projektów ustaw regulujących pisownię imion i nazwisk w dokumentach. Zdaniem Komisji Języka imiona i nazwiska obywateli Republiki Litewskiej w dokumentach tożsamości należy zapisywać literami litewskimi, jednak, uwzględniając potrzeby współczesnego społeczeństwa, migrację itp., możliwe są pewne wyjątki. W celu zapewnienia realizacji postanowień art. 21 Ustawy o języku państwowym zwrócono się do Ministerstwa Oświaty i Nauki Republiki Litewskiej w sprawie niewystarczającego uregulowania wymagań dotyczących poprawności językowej wobec pedagogów w dokumentach wykonawczych do Ustawy o oświacie Republiki Litewskiej oraz nadzoru nad spełnianiem tych wymagań. Zalecono uzupełnienie przepisów dotyczących atestacji nauczycieli i specjalistów ds. pomocy uczniom, aby wszyscy ponownie poddawani atestacji nauczyciele ubiegający się o uzyskanie wyższej kategorii kwalifikacyjnej uaktualnili znajomość języka litewskiego i ukończyli specjalny kurs językowy. DZIAŁALNOŚĆ NORMATYWNA I EKSPERCKA W 2016 roku odbyło się 8 posiedzeń Komisji Językowej i 93 posiedzenia podkomisji ekspertów. Przyjęto 2 uchwały Komisji Językowej oraz 16 uchwał o charakterze rekomendacyjnym, z których 15 miało charakter normatywny i protokolarny. Przygotowano około 260 ekspertyz dotyczących poprawności imion i nazwisk, nazw miejscowości, nazw instytucji, słów i połączeń wyrazowych, wyjaśniania znaczenia słów i zdań itp. Rozpatrzono około 200 kwestii dotyczących specyfiki tworzenia i zmiany nazwisk, nadawania lub zmiany imion, tożsamości imienia lub (i) nazwiska tej samej osoby itp. Oceniono nazwy 18 miejscowości zamieszkanych oraz około 400 nazw ulic, a Rejestr Adresów poinformowano o akcentowaniu nazw 25 nowo zarejestrowanych miejscowości zamieszkanych. Terminologia. Na posiedzeniach Podkomisji Terminologicznej rozpatrzono artykuły terminologiczne 1107 aktów prawnych (głównie projektów), zapytania terminologiczne instytucji Unii Europejskiej przekazane za pośrednictwem systemu jednego okienka JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 3 zapytania BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 terminologiczne (40 terminów), 6 rękopisów słowników terminologicznych, 2 uzupełnienia słowników, standard terminologiczny, litewskie nazwy nomenklatury biologicznej (2212), a także inne kwestie terminologii i zastępowania wyrazów obcych litewskimi odpowiednikami. Na posiedzeniach Komisji Języka pozytywnie oceniono 3 słowniki terminologiczne i standard terminologiczny, zatwierdzono 1121 artykułów terminologicznych (182 zbiory artykułów terminologicznych). Są to terminy z aktów prawnych i innych dokumentów dotyczących dziedzin nadzorowanych przez instytucje państwowe (ochrony środowiska, energetyki, finansów, obronności, kultury, zabezpieczenia społecznego i pracy, transportu, komunikacji, prawa, gospodarki, zdrowia, bezpieczeństwa publicznego, rolnictwa, rybołówstwa i żywności itd.). Uchwałami protokolarnymi Komisji Języka zatwierdzono dwa zalecenia dotyczące litewskich nazw roślin trujących oraz 5 zaleceń dotyczących nazw niektórych płazów i mięczaków. Za pośrednictwem poczty elektronicznej i telefonicznie udzielono około 300 konsultacji w kwestiach terminologii, zastępowania wyrazów obcych oraz znaczeń wyrazów. Konsultowano tłumaczy, redaktorów i terminologów instytucji Unii Europejskiej, a także urzędników państwowych i pracowników instytucji litewskich, pracowników instytucji prywatnych oraz osoby fizyczne. W ciągu roku w Banku Terminologii Republiki Litewskiej (http://terminai.vlkk.lt) opublikowano 1121 zatwierdzonych artykułów terminologicznych (182 zestawy artykułów terminologicznych) dotyczących terminów używanych lub przeznaczonych do stosowania w aktach prawnych i innych dokumentach. Ponadto do Banku Terminologii włączono jako zalecane 1023 litewskie nazwy nomenklatury biologicznej: 623 nazwy roślin, 377 nazwy płazów, 23 nazwy mięczaków. Ogółem pod koniec 2016 r. Bank Terminologii Republiki Litewskiej obejmował 238725 artykułów terminologicznych: 12 966 zatwierdzonych, 224 597 zalecanych, 1162 niezalecanych. Gramatyka. Podkomisja ds. gramatyki, ortografii i interpunkcji rozpatrzyła wyniki badania norm i zaleceń składni języka litewskiego przedstawionych w książce „Porady językowe. Składnia: użycie przypadków” w odniesieniu do współczesnego użycia – część dotyczącą przypadków, a także rozpoczęła rozpatrywanie przyimków. Na posiedzeniach tymczasowej podkomisji „Przewodnika tłumacza” przygotowano dla Działu Tłumaczeń Pisemnych z Języka Litewskiego Parlamentu Europejskiego komentarze dotyczące tworzenia i pisowni litewskich nazw instytucji i organów Organizacji Narodów Zjednoczonych, a także przedstawiono wykaz nazw instytucji i organów Organizacji Narodów Zjednoczonych z uwagami. Grupa robocza powołana przez Komisję Języka przygotowała projekt zasad transkrypcji z języków jidysz i hebrajskiego. JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 4. Imiona i nazwiska BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 oraz nazwy miejscowości. Podkomisja Nazewnictwa rozpatrywała aktualne kwestie dotyczące litewskich nazw miejscowości, normatywności imion obywateli i zmiany nazwisk, a także w porozumieniu ze specjalistami w dziedzinie akcentologii ustalała akcentowanie imion; Komisji Językowej przedłożono Częstotliwościowy wykaz zalecanych imion pochodzenia bałtyckiego (opracowała prof. dr Daiva Sinkevičiūtė). Na wspólnych posiedzeniach podkomisji Nazewnictwa i Gramatyki rozpatrywano zasady dotyczące używania imion i nazwisk pochodzących z innych języków. Przyjęto uchwałę Komisji Językowej „W sprawie zmiany uchwały «W sprawie pisowni i interpunkcji języka litewskiego»”, a także uchwałę protokolarną „W sprawie zalecenia «W sprawie gramatykalizacji autentycznych imion i nazwisk»”. Na prośbę Ministerstwa Spraw Zagranicznych ustalono litewską formę nowej nazwy ukraińskiego miasta Dniepropietrowsk – Dniepr. Na podstawie zmian nazw miejscowości przyjętych przez Radę Najwyższą Ukrainy sporządzono wykaz form ukraińskich i zlituanizowanych (około 1 tys. nazw miejscowości). Leksyka. Uchwałą protokolarną uzupełniono zalecany Wykaz odpowiedników wyrazów obcego pochodzenia. W podkomisji słownikowej rozpatrzono recenzje artykułów na litery b, d, ž oraz same artykuły przygotowywanego w Instytucie Języka Litewskiego Słownika Ogólnego Języka Litewskiego. Omówiono strukturę znaczeń słów, stopnie oceny i zasady przedstawiania znaczeń w rozpoczętej części Porad językowych, a także artykuły na litery b i d. Akcentowanie. Podkomisja wymowy i akcentowania, uwzględniając dane z badań tendencji akcentowania, kontynuowała przegląd zaleceń dotyczących akcentowania, a na wniosek Podkomisji Terminologicznej rozpatrzyła akcentowanie przymiotników złożonych oraz utworzonych z przedrostkiem be-. Przyjęto 6 zaleceń (w formie uchwał protokolarnych Komisji Językowej) dotyczących akcentowania przymiotników złożonych i utworzonych z przedrostkiem be-, iloczasu intonacyjnego dwugłosek rdzeniowych el, er i eu w wyrazach międzynarodowych, gdy są akcentowane, a także zmiany akcentowania niektórych rzeczowników obcego pochodzenia, przymiotników derywowanych przyrostkami i przysłówków. Ocena podręczników. Podkomisja do spraw oceny podręczników rozpatrzyła rękopisy 36 podręczników do przedmiotów kształcenia ogólnego – łącznie 48 książek (niektóre podręczniki składają się z kilku części). Oznaczenie potwierdzające poprawność językową od razu przyznano 19 książkom, 3 książki zwrócono wydawnictwom do poprawy, zgłoszono uwagi dotyczące 26 książek – rękopisów podręczników przeznaczonych do ponownego wydania. Oceniono język rękopisów podręczników 15 szkół wyższych: język 11 podręczników nie spełniał wymogów poprawności, a język 4 podręczników spełniał je częściowo. Spośród 10 już wydanych podręczników przedstawionych do ekspertyzy język 6 podręczników nie spełniał wymogów poprawności, a 4 spełniały je częściowo. JŪRATĖ PALIONYTĖ. Z działalności Państwowej Komisji Języka Litewskiego | 5 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 INNE PRACE W 2016 r. udzielono 38 600 konsultacji językowych, w tym 14 720 przez internet i 23 880 telefonicznie. Centrum Rejestrów za pośrednictwem specjalnego systemu elektronicznego udzieliło 19 281 konsultacji dotyczących zgodności nazw osób prawnych z normami ogólnego języka litewskiego. Baza Banku Konsultacji Językowych została uzupełniona o 416 nowych wpisów (obecnie zawiera ponad 12 500 haseł). Na Uniwersytecie Wileńskim zaktualizowane opisy treści nauczania języka litewskiego jako obcego (państwowego) „Lūžis”, „Pusiaukelė”, „Slenkstis”, „Aukštuma” oraz opracowane nowe opisy poziomów C1 i C2 przekazano Ministerstwu Oświaty i Nauki, odpowiedzialnemu za stworzenie systemu oceny znajomości języka, aby dalej tworzony był odpowiadający standardom europejskim system nauczania, oceniania, testowania i certyfikacji języka litewskiego jako obcego. Komisja Języka Litewskiego kontynuowała rozpoczętą w poprzednich latach ocenę języka litewskiego używanego w szkolnictwie wyższym. Oceniono prace magisterskie i rozprawy doktorskie zgłoszone do konkursu na najlepsze prace naukowe Litewskiej Akademii Nauk. Stwierdzono, że jakość językowa prac zgłoszonych do konkursu nie jest zadowalająca: ponad 80 procent prac oceniono jako niespełniające wymagań poprawności językowej – występuje w nich wiele błędów składniowych, leksykalnych i interpunkcyjnych. Przewodnicząca Komisji Języka Litewskiego Daiva Vaišnienė, przemawiając na konferencji rektorów litewskich uniwersytetów, podkreśliła, że umiejętności pisania akademickiego, tworzenia i stosowania terminów oraz funkcjonalnej biegłości językowej powinien kształtować i utrwalać przedmiot język specjalistyczny, którego nauczanie w szkołach wyższych jest finansowane ze środków programu koordynowanego przez Komisję Języka Litewskiego. Jednak w ostatnich latach przybywa programów studiów, do których przedmiot język specjalistyczny nie jest już włączany. W 2016 r. Komisja Języka Litewskiego zorganizowała w 11 szkołach wyższych 12 seminariów doskonalenia umiejętności posługiwania się ogólnym językiem litewskim dla wykładowców i doktorantów, a także autorów czasopism naukowych, podręczników i innych materiałów. Zorganizowano 2 seminaria dla redaktorów i tłumaczy czasopism naukowych, podręczników i innych materiałów. Podkomisja ds. technologii językowych, uwzględniając zadanie programu rozwoju społeczeństwa informacyjnego na lata 2014–2020 „Cyfrowa agenda Republiki Litewskiej” – „tworzyć i rozwijać publicznie dostępne zasoby i usługi językowe oraz piśmiennicze, wdrażać technologie języka litewskiego i produkty cyfrowe do ICT” – rozpatrzyła pięć propozycji projektowych przedstawionych przez instytucje nauki i studiów oraz zaproponowała Ministerstwu Transportu Republiki Litewskiej włączenie ich do wykazu projektów finansowanych w ramach programu. W Komisji Języka Litewskiego odbyło się rozszerzone posiedzenie Podkomisji ds. technologii językowych, w którym uczestniczyli przedstawiciele Ministerstwa Transportu, stowarzyszenia „Infobalt” oraz wspomniani JŪRATĖ PALIONYTĖ. Iš Valstybinės lietuvių kalbos komisijos veiklos | 6 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204 wnioskodawcy propozycji projektowych. Omówiono projekty priorytetowe, możliwość korzystania przez twórców technologii informacyjnych ze stworzonych narzędzi i zasobów. Stwierdzono, że przy rozwijaniu publicznych usług elektronicznych cele zarówno sektora publicznego, jak i biznesu są zbieżne – narzędzia i zasoby językowe powinny być wysokiej jakości, swobodnie dostępne oraz możliwe do wykorzystania i rozwijania w innych produktach. Komisja Języka Litewskiego jest jednym z partnerów Europejskiego Konsorcjum Zasobów Językowych (ELRC), zainicjowanego przez Komisję Europejską i koordynującego tworzenie wielojęzycznych narzędzi tłumaczeniowych oraz ich wykorzystanie na potrzeby administracji publicznej. 24 lutego Kancelaria Rządu Republiki Litewskiej, ELRC, Komisja Języka Litewskiego i Przedstawicielstwo Komisji Europejskiej zorganizowały seminarium dla przedstawicieli instytucji państwowych Republiki Litewskiej. 3 czerwca odbyła się 6. konferencja Forum Terminologii Litewskiej, którą Komisja Języka Litewskiego zorganizowała wspólnie z Departamentem Języka Litewskiego Dyrekcji Generalnej ds. Tłumaczeń Pisemnych Komisji Europejskiej, Sekcją Języka Litewskiego Dyrekcji ds. Tłumaczeń Pisemnych Sekretariatu Generalnego Rady Unii Europejskiej oraz Kancelarią Sejmu Republiki Litewskiej. W 2016 roku Komisja Języka została członkinią Grupy Roboczej ds. Terminologii Stowarzyszenia Europejskich Służb Tłumaczeniowych (COTSOES). Jednym z działań tej międzynarodowej organizacji jest harmonizacja terminologii między instytucjami państw członkowskich Unii Europejskiej. Z inicjatywy Komisji Języka od 16 lutego do 11 marca zorganizowano pierwsze Dni Języka Litewskiego. W 53 samorządach oraz we wspólnotach Litwinów za granicą odbyło się około 800 wydarzeń poświęconych upowszechnianiu języka litewskiego w kraju i za granicą oraz podnoszeniu prestiżu języka. 19 lutego w sali Akademii Nauk uroczyście wręczono nagrody Komisji Języka za znaczące prace w dziedzinie tworzenia litewskiej terminologii, pielęgnowania języka nauki i edukacji językowej społeczeństwa. Po raz dziewiąty zorganizowano konkurs Dyktanda Narodowego. Konkurs organizuje Instytut Myśli Obywatelskiej, a Komisja Języka jest jednym z jego partnerów. Udzielono pomocy w organizacji 9. ogólnokrajowego konkursu uczniowskiego „Czysty język – czysta głowa”. Wzięło w nim udział ponad 16 tys. uczniów klas 5–10 szkół litewskich i zagranicznych. Otrzymano 28.09.2017 JŪRATĖ PALIONYTĖ Valstybinė lietuvių kalbos komisija al. Giedymina 60, LT-01110 Wilno [email protected]