Daiktavardiškasis ir polinksniškasis „labui“ dabartinėje lietuvių (rašto) kalboje

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 LORETA VAIČIULYT-SEMNIEN Lie u ių kalbos ins i u as DAIKTAVARDIŠKASIS IR POLINKSNIŠKASIS LABUI REALITANDE LIETUVI (RAŠTO) LIBRO ESMINIAI VOODŽIAI: daik a a džio naudininkas, deseman ização, polinksnis. ANOTACIJA Nes e a igo, com base Daba inės lie u ių kalbos eks yno (DLKT) ma e ial, ala-se sob e daik a a diškai e polinksniškai a ojamą labui. Com base nas hie a quias, a pesquisa e elou que o daik a a džio labas naudininkas ge almen e ai ao obje o ou ao edo nesses casos, quando o seu go e nio pasakomas pessoa um e e inčiu daik a a džio (į a džio) kilmininku (bū inas socie y labui; c iou an o pa a si mesmo, como de ou as nações labui). Toks daik a a diškasis labui ak ualizuoja bene icien ą, ambém ele a liepia ini y ą, pa ien ą, kon en y ą, pasako būdą. Polinksnio labui com kilmininku cons ução ca ac e is icíssima é o obje i o signi icado. Típico obje o indoanço polinksnio em bene ício kilmininko go e ndinys abs ac us daik a a dis (bū ina pa a bene ício comum), en o noybe indoanço lexicamen e não es i ado. ĮVADAS G andeja Li uânia língua dicódine (LKŽe) dis inguidos ês i iškosios giminės ienaskai inio 1 daik a a džio labas signi icações: (1) ge o ė, nauda (ž . 13 sakinius), (2) u as, lobis, gė ybė (ž . 45 sakinius) e (3) s eikinimas (ž . 6 sakinį). Daba inės lie u ių kalbos žodyne (DŽe) e Bend inės lie u ių 2 kalbos žodyne (BŽe) o necidas duas p imei as ge o ė, nauda (ž . 78 sakinius), u as, lobis, 3 iš eklius (ž . 910 sakinius) signi icanças. 1) Jum não 4 gos a, e lhe não bons S . 1 An asis Lie u ių kalbos žodyno omas (CF), cujo edi o -che e Jonas K uopas, expulso 1969 anos em Vilniuje. 2 Plg. DŽe: ge ė bom, abas ecido ida: Ma e ialinė ge o ėje i e udo o que em. 3 Plg. DŽe: u il 1. o que ú il, alioso, luc a ninga: Da shi o abalho se á g ande ecompensa. 2. ge o ė, labas: Di bkime odos ė ynės nudai. 3. posi i o, a o a el esul ado: Rung ynės e mina am a nossa equipe nudai. 4. iquezas: Tan o u ils ainda nunca i emos. 5. ja ai, g údai: Es eieme bem za de ėjo u ils. 4 Ab e iimai como LKŽe. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) kalboje | 2 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 2) Visa ge iausia <...> mes panaudojame liaudies labui sp. 3) Os pais abalha a po labo kádikias seu A1885,6. 5) Mas, achando gi ios labą 4) Pilį sug io ė i isą jų labą pasiėmė A1884,335. desc e e , explica explica é p eciso, o que e e lá expe imen a š. 6) Po labą do que pala a, ale come y nepeši P LXVII26. 7) Toda a ida abalhei das pessoas [ ė ynės] bem. BŽe 8) A Adminis ação de e ia guia -se pelo labo comum. BŽe 9) To labo bas a á de oda a ida. BŽe 10) Aqui odos os nossos bens. BŽe 11) Mais a de eu pe cebi que ele ep abou a jêga de Se o, incomensu á el galedo ia d'céu, e usa a ela ha monia, e não caoso em bene ício. DLKT 12) Quando pouco depois esis inhasse se ab iu o quin o o , g adg ou ai decidiu que, endo em men e pe igingo empo s ygių, necessalo labui com os es an es canonie iis pálbios mesmos. DLKT 2 e 7 sen inhas é usado pa a bem do p opósi o p óximo daik a a džio ge o ė usuá io (plg.: Tudo melho nós u ilizamos liaudies ge o ei; Visą gy enimą di bau žmonių ge o ei). O ou o é 11 5 12 sen inhei os, onde labui subs i ui sinonímico ge o ei azosi keblu (plg.:?Jėgą usou ha monias, e não chaoso ge o ei;?Reikalo ge o ei com os es an es canonie es pasikalbės mesmos). Pode se que labui daik a a diškumas signi icm s ge o ė, nauda cla idade elacionada com o que, se o seu pe enomuoju dėmeniu indo do daik a a džio (į a džio) kilmininkas denia gy ą ou abs ak ų daik ą. Labui com kilmininku, usados 2, 11 e 7, 12 sen inhei os, di e encia segundo bū inumą sen inyje: os p imei os com kilmininku usados seman iicamen e se dis ingui an es labui são alen iniai açõesmažodžio (pa-)naudo i ak an ai, os segundos não. Nebū inoji labui com kilmininku kons ukcija 6 7, 12 sen ências pode se je inama com ikslo p ielinksnine po kons ukcija 3 sen ença (plg. Balke ičius 1963: 226). Tikslas eiškiamas daik a a džio labas naudininku 7 sen inyje (plg. 2 sakinį), p elinksnio po kons ukcija 3 sen inyje e secundá io p elinksnio, mais p ecisamen e alando, polinksnio labui com kilmininku 7 5 Plg. exemplo de Daba inės lie u ių kalbos eks yno (DLKT): [Pliusnys] con inua abalho ųsi Kū ėjo žmonių ge o ei. 6 Plg. Nijolės Sližienės (1998: 10) eikiamą naudo i „ a o i kaip p iemonę, į ankį kokiam ikslui, aiky i ga bei e ku junglumo ap ašą, onde naudininkas a liepia ini y o ikslo, paski ies unkciją (ž . Sližienė 1994: 23). 7 ,,An iniais (naujybiniais) chamam-se p ielinksniai, que podem se ligados com pala as de ou as pa es da língua, mais equen emen e com p e ixeiksmias (Valiuly ė in: DLKG 2006: 438). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) em ala | 3 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 cons ução (plg. Šukys 1998: 552; Kazlauskienė, Rimku ė, Bielinskienė 2011: 150151) em 12 sakinyje (plg. 8 11 sakinį). De aco do 3 e 7 sakinių analogiją e endo em con a o a o de que ipiška p iežas ies (siau ąja sensem) aiška p ielinksnio po cons ução, e daik a a džio u ilizado kui azão signi icado não é ca ac e ís ica, ambém pode-se pensa que polinksnio labui kons ukcija e (ou) p ielinksniu po su kilmininku (gali se ) ma cima causa. Qual o luga do ikslo, azão aiškoje ocupa daik a a diškasis e polinksniškasis labui? São apenas es es signi icados que con am? Como se á is o, e ou as. Toliau (z . 2 capí ulos) se p ocu a espos a à ques ão, baseando-se em quais c i é ios é possí el g įs i daik a a diškąjį e polinksniškąjį labui, ou, ou a, o que az in luência e quando signi icmanis labui o na (y a) deseman izuado e adqui a s a us de polinksnio. Pode-se pensa que, sem k i e ijaus, am į akos u i i g ama inė unkcija: daik a a džio labas naudininkas eina ne ipiško mencionado i umo bene icien o obje o (papildiniu), po exemplo, na ase Todos animais são ú eis 9 ao bem humano (plg. ge o ei, homem), polinksnio pa a bem do homem cons ução ikslo en o noybe. Po ou a banda, aqui mais p op iamen e é p eciso ala sob e mais daik a a diškuoju e mais polinksniškuoju labui ma cimas obje i es e en ol ybines (p iežas ies ampia sen ido (in e alia Balke ičius 1963) ou es eu ąja sen ido ( ealiosios) azão e ikslo (in e alia LKG 1971, 1976; DLKG 2006; Labu is 1998)) 10 signi icamos. Assim, o obje o des e a igo daik a a diamen e e polinksniškai usado p a. O obje i o do a igo hie a chijos pag indu discu i labui unções sen inyje. Tipo pa a alcança são le an ados ais daik a a džio naudininką e seus užda iniai: nep e enduojan į išsamią li e a ū os apž algą, umpai minė i, kas ašy a apie sinônimos g ama ícios li uãos de linguagem ap ašuos (ž . 1 sky ių), é apibend in i, o que nele signi ica na a ual išanalizuo i (labiau) daik a a diškosios i (labiau) polinksniškosios labui a osenos a ejus i pagal li uânica ( aš o) alboje (ž . 2 sky ių, ambém apibend inimą e iš adas). U iliza-se desc i omujo analí ico e in e p e ação mé odos. Plg.: Naujybiniais chamam ais p elinksniai, que são man enidę aiškius e imologinius yšius com ais quase nunca neina an es aleg nį, ad podem se conside ados polinksniais, p z. : Tudo o iz só de eu bem sa a ankiškais žodžiais, iš ku ių jie kilę“ (Valiuly ė in: LKG 1971: 580). 8 Plg.: „Kai ku ie p ie eiksmiai aip pa gali bū i a ojami kaip polinksniai, pa yzdžiui, labui, me u i k . Jie (Kazlauskienė, Rimku ė, Bielinskienė 2011: 150151). Tinha um exemplo, onde labui usado como p ielinksnis: Que asun os do es ado p as ėja e que sem sua in e enção ci il gue a, de odos os in elingos e bonsos pessoas desg acei, nesiliaus pe amžius. Ele in e eio unicamen e em bene ício daqueles omiá ios, que em quaisque ci cuns âncias nús a só anquilamen e abalha abalho e des u a de simples amíliaine laime (DLKT). Tokiai p ielinksniškai labui a osenai in luênciau az secundá io pažyminio sen inio dėmen o. 9 A unção Bene icien e ca ac e ís ica i os se es, especialmen e pessoas, cujos bene ício ou nãobene icios o que acon ece, az-se. Ca as e obje os inanimados e coisas abs a as pe cebem como bene icien as, exemplo.: sudėjo g ėbliui den es, uma kenkia s eika ai (ž . Sližienė 1994: 21) 10 Vaida Našlėnai ė-Ebe ha d (2002: 1718) ala sob e seis subca ego ias de azão: ealosios p iežas ies (cauza i o), hipo e inės p iežas ies (sąlygos), como a u u e di ecionadas p iežas ies ( ikslo), não ealosios p iežas ies elações ela (nuolaidos), mo y o ( . y. ska inančios p iežas ies), pada inio (pasekmės, ezul a o). P iežas ies seman iniams a ibui ealosios p iežas ies, mo i o e pada inio subca ego ias e a i ma que hipo e iskās p iežas ies pasižym. hei own (sąlygos), kaip į a ei į nuk eip os p iežas ies ( ikslo), ne ealiosios p iežas ies (nuolaidos) san ykiai y a sa a ankiški, semân ica e exp essões g ama icas que êm apenas a ca ac e ís ica deles. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) em ala | 4 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 Siekian ikslo emiamasi ma e ial, ecolhida do Vy au as Didžiojo Uni e si y Kompuu e inės ling is ikos cen e suda y o Daba inės lie u ių kalbos eks yno ( oliau DLKT), cujo maio pa e suda o ašy inės, dažnai edaguo os, ski ingų žan ų (publicis ikos, g ožinės, neg ožinės a adminis a i a li e a u a) linguagem ex ai. Sagi á ias linguagem exemplos DLKT cons i uem o dalį. S aipsnyje emiamasi 1250 pa yzdžių, ku a ojamas labui. Tokie sakiniai, neski s an pagal žan us, eiliškumo a ka a ink i į DLKT išplės inės paieškos laukelį į ašius žodį labui (naudojamas meno paí sea ch c i é io coincam). 1. NAUDININKAS IR JO SINONIMAI GRAMATINIUOSE LIETUVI LANGUES APRAXUOSE Pa a insconc e iza labui unções na ase, em p imei o luga é impo an e b e emen e menciona , como g ama icas en endido o daik a a džio naudininkas e quais podem se seus sinônimos. 1.1. Adelė Laigonai ė, ap a dama daik a a džio naudininką lie u ių kalbos g ama ikoje (www LKG) (LKG 1965: 193 ), a i ma que eiksmažodžių aldomas naudininkas signi ica uma pessoa ou daik ą, ao qual é a ibuído, cujo in e esais é ealizado, que de uma o ma ou ou a oca a ação alamais. Tokį daik a a džių naudininką pode se chamado de u ilizininku do obje o. Sakinyje ele desempenha unções complemen á io (ž . 13 sakinį). Nesses casos, quando o bene iciá io con olado po açõesmažodžių indica, pa a cujo p opósi o o que se az, acon ece, ele desempenha unções de ci cuns ância do obje i o (ž . 14 sakinį). 13) Fab ican ai p isp es i le an a aos abalhado es o salá io. (ci a ada de LKG 1965: 193) 14) Esse dėdė emp ijo ainda a ela keli e pa ą ublings dinhei o. (ci ado de LKG 1965: 194) Elena Valiuly ė, g ama icas (LKG 1976: 29 ; DLKG 2006: 513 ; plg. Šukys 1998: 147) discu indo e ba odinius conjun os com usuá ioku, diz que o usuá io mais equen emen e ma quei elacionamen os objec i os (aukojasi), ečiau ikslo ( uošiasi s), quan i ibnios (dingo amžiams) e de empo (iš ažiuos zímai). U ilis a do obje o com anzi y inhas açõesmajodžiais u i dois yškesnes signi icmos ação ad esa o e ação des inações. Es as signi icados di e em especialmen e cla amen e quando ambos os bene iciá ios pa o ojami g e a com o mesmo eiksmažodžiu, ex., nupi ko duk e iai (ad esa as) siūlų megz iniui (paski is). Ad esa ą ge almen e signi ica pessoa (ou ou o i as se es) ma cinços daik a a dzes (o ele ep esen ojan es į a džių) u ilizado . <...> Paski ia signi icação em ge almen e daik us ma cinços daik a a džių naudininkas. Ele ma ca, a quem é a ibuído a ou o da mesma ação- e dade dependen e aleg niu (galininku ou kilmininku) pasaky as daik as (Valiuly ė in: LKG 1976: 31 ; ainda ž . DLKG 2006: 513 ) (plg. 1516 sakinius). Abs ak i as signi icâncias (dažnai eiksmažodinės kilmės) daik a a džių naudininkas 1718 sakiniuose odo eiksmažodžiu žymimo kalboje | 5 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 obje i o da ação (Valiuly ė in: LKG 1976: 34). Ou ipolgando, E. Valiuly ės opinião, 1516 sakinių naudininkas é (ad esa o, paski ies) suplemen inys, e 1718 sakiniuose ( ikslo) aplinkybė. Albe as Ružė LKG (1976: 517) o necida, po exemplo, da sen ença Be žo ošes pasidžiauk p aku ui daik a a džio p aku as naudininką empo ikslo en i ybe (plg. 16 sakinį). De opiniões semelhan es há e Vi as Labu is, que 1618 sen inhas us ojamão do doik a a džio naudininką en ende como obje i o mais p ecisamen e, da des inação obje i o (paski ies) ambien e, pela qual odemos na a i o di o a ibu o obje i o, que 11 ao mesmo empo ma ca e accionio ou suplemen a io di o daik o 176). Jonas Balke ičius (1963: 226) bene iciá ios de sen inhas alá eis ambém discu e obje i o ambien e incluiu em amplamen e paski į“ (Labu is 1998: 302; panašiai Ružė in: LKG 1976: 517; Šukys 1998: 168 ; da ž . . p.: 147, pe cobiam azão ci cuns âncias concei o. Como diz Jonas Šukys (1998: 169), ci cuns âncias aplinkybių sky iuje. Tačiau jis (Balke ičius 1963: 219), ski ingai nei V. Labu is a A. Ružė, ikslo naudininkas 16 sen inha ka u indica e indi e inho obje o , e 1718 sakiniuose, onde é abs ak íssimo aik a a dis, ele ge almen e em b škesnį ikslo a spal į (plg. Ružė in: LKG 12 1976: 517; 13 plg. . p.: 34, 87). 15) Eu lhe colną pyliau, ele me duobę kasė. (ci a ada de Šukys, 1998: 148) 16) Eu mesmo posida iau la pa a janus. (ci ado de LKG 1976: 32) 17) Vai o ykš ė sua beleza pa a sep ynjiedžius enka? (ci ado de LKG 1976: 34) 18) Seu pode ão u iliza pik am nega binga. (ci ado do LKG 1976: 34) Aldona Paulauskienė (1994: 120, e ambém . p.: 123, 173) man ém a opinião de que em odos es es casos de consumo [padillinio, ci cuns âncias] o bene iciá io man ém a unção comum (in a ian ina) e a u ilidade/nenaudos 14 signi icância ( e ambém Šukys 1998: 147). Aiškėja, que a in e p e ação do daik a a džio bene iciá io basei-se complemen inys (ne iesioginis objek as) esp. aplinkybė e konk e us ( i os esp. negy as) esp. abs ak us daik as ski imi. suplemen inys é conc e os coisas i as ou inanimus signi ican is daik a a džio naudininkas (Valiuly ė); en o no conc e os não i us ou abs akčius daik us signi icin is daik a a džio naudininkas (Labu is, Balke ičius, Šukys). Com base assim designado 11 Ticlo ci cuns ância é a segunda pa e da sen ença, que mos a numa supos a, em pe spec i a ha ida azão, cuja causa, à qual aplicando-se deniskiasi sinal, con ado po con á io (Labu is 1998: 300). Plg.: Ticlo ambien e ma ca a ação ou es ância p opósi o e des inação, espondendo a pe gun as o, cujos ins andam, desen ol em, p e ende ou pa a quem, pa a cujo im o que é ou o que az-se (Balke ičius 1963: 225). 12 No malmen e al obje o deniski se po um aik a a džiu bas an e especí ico (Šukys 1998: 168). 13 Ryškiausią ikslo signi icado em u ilizado de açõesmažodinių daik a a džių, po exemplo, Dujinei cemen ação são usados á ios k osnys (LKG 1976: 517). 14 Aplinkybių bene iciá io man ém a mesma signi icância p incipal da unção. […]...> Tikslo ambien e ambém se acopla com o signi icado da des inação (Paulauskienė 2001: 173). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) em ala | 6 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 indi e inho obje o e ci cuns ância u ilizado ku, é p eciso dize que daik a a džio naudininkas é indi e inho obje o em cons uções sac i ojasi c ianças, nupi ko duk e iai siūlų, lhe kalną pyliau e di e e do ambien e cons uções que ão sac i icojasi aikų labui (plg. ge o ei), nupi ko duk e s labui siūlų, seu labui kalną pyliau. Também aqui é impo an e a mesma aiška ma cimi seman iniai di e umai: cons uções o ojasi c ianças, nupi ko duk e iai siūlų, lhe kalną pyliau é bene icien o, a o ojasi aikų labui, nupi ko duk e s labui siūlų, seu labui kalną pyliau ikslo naudininkas. São os úl imos bene iciá ios di e en es? Visaip pode se . Mas, po exemplo, na ase Bičiuliai, sua expe iência ainda passe nau pa a nosso bene ício (DLKT), bem pa a mais é ín imo bene icien o indi e o obje o, u ilimam ma cininku (i. e. pasi a naus nosso bene ício nós; plg.:?pasi a naus nós nosso bene ício; ainda plg.: Nupi ko duk e s labui siūlų megz iniui; Paskolijo da labui kelionei i pinigų) (ž mais. Henceasi, labui di e umam explica p ecisa p ocu a ainda ou os c i é ios. Axelis Hol oe as e Lo e a Semėnienė (2004) aleg niam a ibui g aus de g a iškumo. Remdamiesi Vesla os Čižik (2003) p elimina men e de e minada linksnių hie a quia: a dininkas > galininkas > naudininkas > kilmininkas (ou kilmininkas > naudininkas) > įnagininkas, au o es (Hol oe , Semėnienė 2004: 33) a i ma que linksniai issidės o escala em unção de se eles codi icam unções cen ais ou pe i é icas do enunciado; linksnių signi ica i os y a mui o abs ac as e di íceis de suc ula izadas linksnių hie a chijoje al oš ai si uados linksnių caso, mas az-se pelo conc e e esnês quan o mais baixa posição linksnio hie a chijoje. Segundo o g au ela i o de g a idade (a imidade sen encial b anduoli) ou seman idade (pe i e iedade) dis ingue-se links hie a quia elacionada e com a sin aksís ica dependomidades ( aldinys > modi ica o ) base dis ingue-se hie a quia de unções 15 g ama icas: sujei o > obje o di e o > obje o indi e o > olimesni obje os (angl. oblique) ( umpiau, sujei o > obje os) > en o no (plačiau 2009 oe 2009a, Holb). Como esc e e A. Hol oe as (2009a: 18), a dažodžių hie a quia, ex ikiuojan e accionmažodžio palydo us ce a o dem zemėjančia de aco do com seus pe i e iškumo, ou a sie umo do g au de p ag indícia p edikação, pe mi e imagina uma g adual passagem complemen es des e accionmažodžio pa a uma modi ika o ių ka ego ija, simul aneamen e p e endo e in e mediá ios casos de passagem. Assim hie a chização pag indu naudininkas é mais seman inis (menziau g ama inis) aleg nis, ma cin is mais pe i e ines unções g ama ines. Hie a chicamen e di e enças pode g įs i e labui a oseną: de aco do sin aksina pe enomência nele ma cimi obje os > ci cuns âncias (pasiš enčia comum bem-es a > pasi a naus nosso bem-es a > abalha pessoas bem-es a > beleza bem-es a sep ynjiedžius enka). Isso e elacionado com e dadei o bem do daik a a diškumu > 15 Sob e sin aksá ias ligações con ole e modi icação, con olinio esp. modi ika o iaus, con oldancio da pala a esp. modi ikuojamojo žodžio samp a ą, ku ia čia emiamasi, plačiau ž . Hol oe , Judžen is (2003: 11–35; 2005: 11–38). Ten pa plg. i adicinę sin aksinių yšių ipų apž algą. Apie papildinių i aplinkybių sky imo k i e ijus, ku iais s aipsnyje naudojamasi, plačiau ž . Hol oe , Čižik-P okaše a (2005: 66–70). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) em ala | 7 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 polinksniškumu (pasi a naus nosso bem (plg. nosso ge o ei) > belho labui (*g ožio ge o ei) sep injiedžius enka). Segundo seman ines unções indi ec o obje o indo daik a a diškasis labui ko eliuoja com bene icien u, e en o noybe indo polinksnio labui kons ukcija su ini y u, . y. ikslo aiška. Como oi 16 is o, sem ais daik a a diosamen e ou polinksniškai us ojamų labui, há casos em que labui é (mais) daik a a diškasis, mas segundo a sin aksina dependomybę não há p edica o maldinys (seu labui (plg. jam, seu ge o ei) kalną pyliau), e a i iščiai: labui é mais bem polinksnis, mas p edica o maldinys (usou ha monias, e não labui chaoso). A. Hol oe as e V. Čižik-P okaše a (2005: 8192) sin aksiškai naudininką, que não odažima posição a gumen o, i. i. não há p edica o ges in, chamam li eu e dis inguem qua o seus ipos: da i us commodi (Jonas a Onaėi ynešno), da i us sympa he icus (Jonas passaudė šeimininkui a mão), da i us e hicus (Jis u a aži!), da i us iudican is (Šis pa eikslas manž g auosus). Au o es da i us commodi in e p e am como bene icien o ambien e (plg.: jam kalną pyliau), da i us sympa he icus como caso de decomposição de a gumen o, da i us e hicus liga com disku su e empo do sen inhei o ambien e, e da i us iudican is é seman iicamen e exigido e sin aksialmen e maldomas (Hol oe , Čižik P okaše a: 90: 2005, 83, 86, 88, 90). O úl imo li e bene ício é associado não com odo o sen inho (caim sen inho ambien e), e só com conc e as pala as sin aksicas p op iedades ( . p.: 91). Agnieszka Rembiałkowska, disco dando dos li es bene iciá ios, suge e, […]classi icando […]...> basea -se seus c i é ios de ab êp ios (angl. scope). Conc e amen e alando, ipos de usuá ios li es são a ibuídos p incipalmen e de aco do com o que pa e do enunciado eles elacionam, i. e. com qual ní el de p edicação eles o mam unidade mais es eudida e com qual ní el de p edicação limi a-se o e ei o da sua signi icada p edicação (Rembiałkowska 2009: 149150). Sua pag indu da i us sympa he icus codi icadas posesy inės éikšmės pasi eiškia še dinės p edikacijos lygmeniu (plg. 16 sakinį), da i us commodi incommodi codi icamas bene iecien inės male icien inės eikšmės ( . p.: 167 168) u ė ų p iklausy i išplės inės p edikacijos lygmeniui ( . p.: 162) (plg. sakinį), da i us lygmeniu ( .: p. 168). A. Rembiałkowska (2009: 161162, 168) baseia o c i é io de cobe u a na hie a quia dos usuá ios li es que ão em ambien es: da i us sympa he icus > da i us commodi > da i us commodi. Do que o que lig šiol saído, é cla o que (pode se ) es i o labui uso iudican is eikšmės [koduojamos] p opozicijos lygmeniu, da i us e hicus – šnekos ak o (sakinio) pag eciui da i us sympa he icus (plg.: pasida iau namui langus,?pasida iau namo labui langus, mas: su p edika u iesiogiai nesusijusių lais ųjų naudininkų hie a chizuo us ski umus. Kaip (a ) okią pasida iau domés labui ( . i. namams como i amai ie ai) langus) (ž . pos e io men e). incommodi > da i us iudican is > da i us e hicus, a liepia ap a iamas labui, bus kalbama oliau (ž . 2 16 Fini y as „būdingas daik ams bei eiškiniams, ku ių siekiama, ku iems ski iamas eiksmažodžio žymimas ação, ex: equipes i alizam pelo p imei o luga , ag icul o es p epa am-se sėjai (Sližienė 1994: 23). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) em ala | 8 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 Ju gi a Ke e ičienė (2008: 117 ), aplicando p esupos os e mé odos eó icos da g amá ica cogni i y inė, suge e unções do u ilizado sepa a não de aco do sin aksicos ( aldomas esp. ne aldomas), mas de aco do c i é ios seman inos. Kalbininkė bene iciininką in e p e a como uma ce a ede de di e en es signi icados elacionados en e si (angl. ne wo k, se o meanings). Nes e a igo em daik a a džio naudininką êma como em hie a chijų, ski ų minė ų au o ių (Hol oe as, Semėnienė, Čižik-P okaše a, Rembiałkowska), memb o. Com base neles, ala-se, quando labui usado (labiau) daik a a diškai ( u i signi icado), quando polinksniškai (kaip deseman izuo o). Isso é discu ido obse ando sua sin aksís icas dependemidades: conside a-se a isso, se ele é ges ododomás de ação- e dade ou não. Veiksmajo dium aldiniu indo doik a a džio labas naudininkas ou modi ika o iumi einan ys aplinybė (ž . 7, 12 sakinius) polinksnio labui kons ukcija su kilmininku y a objek as (papildinys) (ž . 2, 11 sakinius), (plačiau ž . 2 sky ių). 1.2. A segui , endo em con a a idéia de Vy au as Amb azo (2006: 307), que p ielinksnis po (ei) com kilmininku pe e biase na á ea de a osenos do des ina á io de p opósi o e des ino, especialmen e en ão quando se ala sob e conc e os assun os elacionados com o p opósi o, po exemplo: → deixou bul es sėklai po semen es, pasidėjo pieną → po c ianças, <...> изs umia e eiksmažodžių abs ak ais eiškiamą des ina á io, po exemplo. : De ido ao come io za eks (plg. Balke ičius 1963: 226 e 1718 sakinius), b e emen e menciona-se, ao que mais, sem naudininko, signi icaima 17 ikslo ci cuns ância e como ela elacionada com ipiška p iežas ies aiška p ielinksnio po kons ukcjami. Pa yzdžiui, A. Ružės nuomone, be jau minė o naudininko, ikslo aplinkybe eina p ie eiksmis, daik a a džio kilmininkas, ilia i , kilmininkas com p ielinksniu dėl, galininkas com 1976: p ielinksniais į, už, eiksmažodžio bend a is, siekinys, azeologizmas i žodžių junginys (LKG 514 ; plg. Balke ičius 1963: 221 ), e azão de edo ybe p ie eiksmis, daik a a džio įnagininkas, 18 kilmininkas com po , de, desde e g açaska, galininkas com p ielinksniais pe , за, įnagininkas com p ie a ų išsižadėjau g ažiausio jausmo meilės (plg. 3 sakinį) (LKG 1976: 516517; ainda e . LKG p ielinksniu su, azeologizmas i žodžių junginys, p z.: Dėl ė ų įno io, dėl amsuolių ana ikų galininkui com p ielinksniu po ou u ilizininkui, plg. :, Ma u ainda na escola sendo, já lu as e po 1965: 194). Kilmininkas su p ielinksniu dėl dažnai būna sinonimiškas ikslo unkciją u inčiam Li u iškumą (plg. po lie u iškumo); Ko ai caçadojami po kepsnio (plg. kepsniui) (Ružė in: LKG 1976: 19 518). 17 Plg. (199 Shukio8: 169) opinião sob e es a ques ão: Vie oj des inação [ . y. ikslo] u ilizado ge almen e nãolhaguem p e e ence de ido à cons ução, po exemplo.: de ido à semen os pasilikom; po causa do pão zai bsiu; pega emp es pa a iagem. 18 P iežas ies elações desc ição nos mais impo an es abalhos lingüo y os li uanos consul. Našlėnai ė-Ebe ha d (2002: 8 12). 19 Ticlo p elinksnio po cons uções usadas p ie eiksmažodžių, cujos eiksmu dizido algum seja aspi a ion (comba i, zū i, mo e , le an a e e c.) (Ružė in: LKG 1976: 518). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) em ala | 9 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 E. Valiuly ė, DLKG (2006: 543) discu indo azão signi icação ações oodinos pe , com įnagininku sem junginius, eigia, kad „p iežas į žymi junginiai su p ielinksniais iš, nuo, dėl, už, ečiau – su dėka, p elinksnio, com p é eiksmiais (ma e . Valiuly ė 1998: 337410). Quan o mais ma ca kilmininkas e nag inėdama ikslo aišką, ji (DLKG 2006: 551) laikosi nuomonės, kad „ eiksmo ikslą bei paski į naudininkas (sozinhos ou com bend a imi), bend a is, p ielinksnių [dėl, p ie, in o wi h kilmininku] kons ukcijos, например.: lu aja pela libe dade, paklausė cu iosidade dėlei (da plg. Labu is 1998: 302). P ielinksnis dėl, a ojamas „ eiškian eiksmo ikslą, dažnai susipina su p iežas ies eikšmės a spal iu (LKG 1971: 590; similiai Ružė in: LKG 1976: 518; ambém s . Valiuly ė 2001: 201, 222). 20 21 Išsamiai ap ašiusi daba inės lie u ių kalbos sin aksinius sinonimus, kalbininkė apibend ina: segundá ia causa das elações de exp essão são cons uções deKilm, desdeKilm e po Kilm (Valiuly ė 1998: 406), e cen almen e luga no sis ema de meios de signi icação do obje i o [konk ečiau, siekinio] ocupa bend a is uma e com kilmininku, e p ielinksninės [į, p ie, dėl] cons ução cons i uem aquela sis ema pe i e iją (Valiuly ė 2001: 222; semelhan e opinião ainda e . 300 Labu is 1998: 300). J. Shukio (1998: 380; ainda ê 1978: 31) opina, ge al p ielinksnio po signi icação azão com des inação a spal iu bas an e aiški e sem sen inio. Kai p ielinksnio po cons ução signi ica bas an e aiškią paski į [ . y. ikslą], ela é p óximo des inação naudininkas, po ém ele keis i nebū ina, nem que ima man e azão a spal į. Mama po seu ilho (plg. seu ilho) o pão pasku inę aiko. No en an o, em ez de al des inação eiškiančios p ielinksnio po causa cons ução, onde não se admi iu mo i o a spal io, melho con ém habi ual des inação naudininkas. Comp amos ba a as po semelha (Šukys 1998: 380 ). E. Valiuly ė (1998: 376) a i ma que p ielinksnio po azão, ikslo, objek inė, nuolaidos eikšmės são mui o a imos: eles unida comum seman ís ico a ibu o, que condicionalmen e pode chama -se loginiu pag indu. <...> Oco em ais casos de uso, que é di ícil dize , a qual signi icação a ibui a discussão cons ução. 22 Do que oi di o, ê-se que, apesa da ípica p e e ência po causa da cons ução azão signi icância, ela é plu ali eikšmė: ja pasakomos e ou as nep iežas ies ( ikslo, objek inės ou e c.) 20 ,,P iolinhos po , p a lei são usados exp essando uma ação ( ambém būsenos, ações das ca ac e ís icas) causa (Valiuly ė in LKG 1971: 590), obje i o, nuolaidą, idéia ou obje o da linguagem, e o çando o signi icado de ou a pala a, ex., Po bondade ele é bom (po bondade ele é bom) (Valiuly ė in DLKG: 2006 441). E. Valiuly ės opinião (1998: 381), conjunções com a i us, alingus ações ma cinčiais eiksmažodžiais p ielinksnio po cons ução, em e ikslo signi icado, ej.: a jojo po me gelės (plačiau ž . LKG 1976: 87). Esses conjun os podem se ans o mados em compos os sen inhas de obje i o, plg.: a jojo, que isse me gelę. 21 P ielinksninė [dėl com kilmininku] cons ução do obje i o no signi icado da ci cuns ância li e á ia linguagem nelabai būdinga. Be o, kilmininko su p ielinksniu dėl ikslo eikšmė ne isada aiškiai a ibojama nuo p iežas ies eikšmės“, например., Po causa a boldness ele a i ou-se po cinzo seu pai longą Damasko du klą, omou lazdá e saiu; Po causa smagume um pode se apicina , mas mais nada (LKG 1976: 518). 22 Labu is (1963: 225; ambém e . p.: 22 semelhan e a opinião; e 1998: 293, 300) diz que ikslo ambien e de ci cuns âncias de azão que eikianças dis ingue ou a causa e elação de empo com o na a i o do sen enço: a azão que eikianças em ambien e eal na ealidade su ge po an e io men e na a i o ou ai jun amen e com o na a i o, e o ambien e de obje i o é apenas o possí el ou espe ado esul ado de uma ação ou es ado, ou, nas pala as de Bal-Ebe ha d (2002: 17), o obje i o linguís ico é pa a isso di ecionado. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) em ala | 16 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 e a ualizada poseso io azem-se bene ícios bene icien inė in e p e acija. Toks daik a a diškasis labui a imas da i us commodi, especialmen e naqueles casos em que labui com kilmininku é sepa ado do galininku ma cado posesumo e le an ado pa a o início da ase, como 52 na ase (plg. Vaičiuly ė-Semėnienė 2006: 171172). Tais como 5052 sakiniai en e os disponí eis DLKT exemplos não. Ne u ima e sakinių, onde labui é usado como male icien o ambien e (plg. Rembiałkowska 2009: 154). 53 sen inio male icien o (nesėkmės) bene iciá io (mamai) oca-se 54 sen inyje em cons ução mamas labui suponuo ų ela como da i us commodi in e p e ação: mamai bem pasisekė, que es a ez pi agas nenusisekė /; ela assim e que ia (plg. : Mamas bemui (plg. naudai) a agas nenusisekė). De ido à mesma bem como nauda, ge o ė in e p e ação ele não cabe sakiniuose com da i us iudican is, pelo qual sinalizado subjec i us alo ação (plg. Rembiałkowska 2009: 156157, 163; s . 55 sakinį). Ou ipolgando, da i us iudican is é elacionado com pe cipien o (ž . Sližienė 1994: 2021), e labui com bene icien o unção. Po ou o lado, 56 sen ença, onde lais asis naudininkas pode se en endido an o como da i us iudican is, quan o e como da i us commodi (Rembiałkowska 2009: 157), se ia possí el espe a e bene icien ą ak ualizuojančios labui com kilmininku kons ukcji. 50) Numazgojo passagei o pe jas. (ci ado do DLKG 2004: 514) 51) Numazgojo kelei io labui (plg. naudai) kojas. 52) Kelei io labui (plg. kelei io naudai, passagei o) che e ninka numazgojo kojas. 53) Es a ez os bolagos mamai nãousisekê. (ci a ada de Rembiałkowska 2009: 154) 54) Es a ez o agas mamas labui nenusisekė. 55) Isso pa a (plg.? a o bem) al ez moni o ius é isualizoclis ainda? (ci ado de Rembiałkowska 2009: 155) 56) Es udos me (plg. meu labui) o nou-se aquilo que o que a ba inuko abalhim pa a elho ciném. (ci ado de Rembiałkowska 2009: 156) Galia elmen e sob e būdo ou signi icado, ma cimen o daik a a diškuoju labui, pe mi e ala 57 con ex o de sen ença. 57) A decisão é omada po simples maio ia o sa usiųjų depois de quando už e p ieš pasisakė po dois depu a os. Nós podemos es a ques ão esol e ago a (KAIP?) pa a o seu bene ício (plg. seu bene ício; os a o ecendo). DLKT LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) em ala | 17 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 Do que, sob e labui como daik a a džio o mą di o, explica-se que ele com seu dependomujou dėmeniu ( e ai) de inamuoju būd a džiu ou (no malmen e) nede inamuoju daik a a džio (į a džio) kilmininku usado como p edika o aldinys ou modi ika o ius. Daik a a diškasis labui com de inamuo pažyminiu sen inha ai obje o ou en o noybe. De ido ao seu leksinė signi icado de abs ação obje o indo labas bene iciá io a liepia no ipišką bene icien ą (pasiš enčia pa a o bem comum) ou pa ien ą ( y inėjimai ajuda pa a o bem comum). Aplinkybe co endoço doi a o zio labas u ilizado ku com de inamuoju sinalinho ma cim obje i o (comum labui sujudo). Tikslo bene iciado p óximo p ielinksnio de ido à cons ução (dėl comum labo (ge o ės) sujudo). Daik a a diškojo labui aldiniu ge almen e ai i os (pe smenis) ou ( a amen e) abs akčius daik us žyminčio daik a a džio kilmininkas (pasi a nau i ma imokos bei šeimos labui). Tendo em con a a cla eza do signi icado léxico bom do p óp io di ado e com base em seu nedina i o dependen e dėmeniu, pode-se summa iza assim: o modo do di ado labas que ai ao obje o ac ualizuje bene icien ą (não necessa iamen e pa a o bem da sociedade) ou a liepia pa ien ą, kon en y ą (p ieš a auja pa a o bem da pessoa), ini y ą (u iliza pa a o bem das pessoas), que ai ao edo ge almen e co esponde ac ualizu bene icien ą (pa a o bem de si, o bem das nações), às ezes. Daik a a diamen e usou-se a bem peculia e sink e inas (bene icien o e ikslo) signi icações (pa ūpin i Lūšio bem, iz udo isso eu bem). Em ais casos, quando en o noybinė labui com pessoas ma cinčiu daik a a džio (į a džio) kilmininku kons ukcija é en endida como ikslo, p óp io labui signi icação o na-se blankesnė (plg. en íčia me meu labui) (ž . mais). 2.2. Polinksniškasis labui DLKT exama e mais exemplos, onde daik a a džio labas signi icâncias são menos aškios e az-se ob iamen e, que labui com kilmininku u ilizado (labiau) como polinksnio kons ukcija. Isso elacionados com labui aldinio, ma cimo kilmininku, abs ac o. Po exemplo, com base 58 sen ença, onde abs ac us daik a o džio naudininkas (s eika ai) ai bene icien o obje o, pode-se pensa que bene icien o pode se ac ualizá el abs ac us daik a o džio labas usuá ioku, simila men e como Bloga moo aika kenkia oj labui ( au). No en an o, da ase 59 ê-se que labui com abs ac us daik a a džio kilmininku a o i doosi kebliau (?kenkia saúde labui). A o-y ų, que obje o indo abs ak us daik a a dis silpnina daik a a diškąjį labui. Mas ele é usado em 60 sen ença, onde ai ini i o obje o. 6164 sakiniuose bene icien o ou ini y o obje o ma cado polinksnio labui com abs ac us daik a a džio kilmininku kons ukcija, que sinonimiška eiksmažodžio ou būd a džio mandomam u ilizado kui. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) em ala | 18 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 58) Bloga nuo aika, susie zinimas kenkia s eika ai. (ci uojama iš Sližienė 1994: 343) 59) ?Bloga nuo aika, susie zinimas kenkia s eika os labui (plg. ?s eika os ge o ei). 60) „Šiuo pak i uoju, kad maloningasis U enos d a o ponas Balce ičius lenkų e oliucijos labui (plg. lenkų e oliucijos ge o ei; lenkų e oliucijai) doou ês cen os ublios. 61) Jam a lygins Die as i lais oji Žečpospoli a. Pasi ašė e oliucijos pasiun inys Smilga“. DLKT s a e e is e a esanei o o necendo bens ma e iais, espi i ualis a o ação e eligiosas ce imigões, e cada classe execu ando seu abalho. Pa a bem do bem comum (plg. bem comum) é necessá io que al sis ema enha a pa e que go e na, como que a alma go e na co po ou supe io na u eza go e na in e io . DLKT 62) Dupinanças polí ico ganinho e c imes de í imas, pode do pode não usando da bem comum (plg. comunajai ge o ei), e cuja embo a pa ido ou p óp ios líde es de bene ício. DLKT 63) Apesa do que quei a alguns quem, não alha esquece , po que nós, pessoas, podemos jus amen e isso aze , silencia , eme , pensa núme os, sac i ica meios pa a o bem dos obje i os (plg. obje i os, po causa de obje i os), elu an emen e a i amos com sangue as nossas mãos, mas se isso alguém ou o az em nome nosso, encolhemos os olhos pa a o país ou chandoamos de ap o ação šūksnius. DLKT 64) Que idos, sua kunigys ė é um dom de Deus, des inado ao bem da celeb ação de sua nação (plg.?sa sua nação celeb amen o bemo ei bene icio; sua nação celeb ėjimui /). DLKT Labui dependen e dėmeniu ine en e daik a a džio abs ação pe de a sua dis inção (daik a a diškasis > polinksniškasis) pode àquelas ocasiões, quando labui com kilmininku ai pe o do obje i o ou assim pode se in e p e ado (plg. 4749 sen inius). 6368 sakiniuose usado polinksnio p o bem do kilmininko aldinys leksiškai ne ibo as: pasakomas konk čius ((ne)gy us) e abs akčius daik us žyminčiu daik a a džiu. Tal obje i o signi icações polinksnio labui com kilmininku cons uções, pasak V. Ap esiano (1995: 18), in e p e e uo inos como kad P as ųsi. Tikallas pasakomas kondensuo ai (plg. Valiuly ė 1998: 369): de aco do com o p incipio de ekonomiškumo polinksnio labui kons ukciju escolhamasi em ez do la e al sen inho (plg.: (67) Tie esqueceu menos suado g a ui o de ele one mó el labui esqueceu menos suado de modo a ob i e adqui i g a ui o de ele one mó el). Es as polinksnio labui cons uções sinonimiškos ikslo de ido com kilmininku cons uções. Sem ais aiškios casos, esama e d i eikšmių: 71 sen inha usado de ci cunybe indoan e labui pode se in e p e ado e como daik a a diškasis, . i. ak ualizuojan is bene icien ą (da ykime ne sau kalboje | 19 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 [B], e dos homens em bene ício aos homens), e como mais polinksniškasis, i. e. ma cin is ikslą a askai oms [Fin], o žmonių labui ≈ dėl žmonių) (da ž . 46–47 sakinius). (da ykime não 65) Deus jogunua com as pessoas: Ab aão mo indo sūnų sac i icou a Deus, mas ele não p ecisou mo e ; gi Deus imo alindo Sūnų a ida ê mo čiai bene ício dos humanos (plg. *žmonėms;?žmonių ge o ei; po causa dos humanos). O que nós a isso dizemos? DLKT 66) Va ge u, a ge, juk podia ainda aji en i dos homens e da cidade bem (?žmonių e da cidade ele se ge o ei; dėl žmonių i mies o), be gi a, nebūna aip, kaip u no i. Be galgi Die as susimils i pas eiks. DLKT 67) Nusiun ė „špa galką“. Tad ie, ku ie sekė paskui ausinėmis apsi ūpinusį akcijos daly į, despendia menos do que suou em a o do g a ui o ele one mó el. Nioko ojai espe a am sumaiš ia. DLKT 68) Pa a as pessoas, su a cidas em uma ca e, su ge só al po eikis imagina a sua ida se i umá: i em ciência, des-educa -se, aze ilhos, abalha na ca e bem, segundo a bū inumá ala em dois idiomas li e aline e pe kel ine sen ido. DLKT 69) Eles go e nam endo em con a o que é melho pa a o es ado e odos os que lhe pe encem, e quando maio ia go e na pa a o bene ício comum, [ okia san a ka] chama-se à comunidade de odos san a kų nome poli ėja. DLKT 70) Po que ocês me chama am, O i ai? Eu isso não mui o gos o. Deįsau con ida ocê, senho , po que semp e abalhohi pelo bem da nossa causa. Você não seusapilsi e. Espe o. DLKT 71) A e o ma açamos não pa a si [B], não pa a in o mes [Fin], mas pa a o bem das pessoas [B/Fin]. Aplinkybinė polinksnio labui kons ukcija su konk ečių i abs akčių daik a a džių DLKT kilmininku em sink e inių eikšmių i 7275 sakiniuose: 7273 sakiniuose ikslas susipynęs com p iežas imi, 7475 sakiniuose com p iežas imi e condição. 72) Paaixiniin, de que ele é compos o, mas o ca alo galų im p óp io decidi á, quando se á ho a a isca . Būki e igil ūs e não usem o çaos. seu ilho bemui (plg. po seu ilho) não ap essinki e acon ecimen os. O empo p óp io de si mesmo não cu a pe dek ies deixik ų emocionais jaiazdų, po an o ob igamos deixa c ianças ikia suas emoções indi idualmen e. DLKT 73) Visoke iopa apoio do Es ado às sociedades de cons ução de casa de jo em. Nau os e bem-es a do país, pa a bem de esqui em ambições, esqui em posakį du li u iai es pa idos, junkimemos em coalição. DLKT em línguas | 20 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 74) Já p a adês, pois p óp io seu no u o expudê, min yse apelidoou se idio a e pano o skel i a si an ausį. Mas g i os depois do almoço, nada não muda á. Pelo bem da e dade (plg. Seguindo a e dade; Se que emos a e dade) emos que dize que embo a pe dido bonja de co po imagem e achudino jis gana g ei ai kompensa o p a as į. DLKT Edua dą, 75) Nemaga isso, se passando a i a de e o , ele expe imen a e dadei a e ibão endo Todėl žmogaus s eika os i kišenės labui (plg. dėl žmogaus s eika os i kišenės; jei no ime, uščią lediy u ą! que...) ale ia a pena mos a quan o mais len o galabimo ilmes, e não aukš paukš ! Inciden emen e, mui os c iado es aquela pe p e e am e u í e amen e ūsciam só nes a di ecção. DLKT Tikslas com p ížas imi pasakomas e naqueles casos, quando polinksnio labui dependomuoju dėmeniu ai ka a o iškai u ilizado do pa omojo į a džio aquele kilmininkas. Apibend in o indicação signi icância į a dis, como is o de 76 ou 77 sen ença, subaduza amplniji con ex o. 78 sen ício con ex o pe mi e ala sob e polinksnio labui kons ukcija ma cimu azão signi icado. 76) Lem ingą in luência à li u gia ez o Renascimen o, san idade su elia i indando aquilo que belžu aos olhos do homem, labui. Humano o gulikidade o seduzjo: ele ão se iamen e se a alia, que esqueça que a ida em somb a de jogo. DLKT 77) Asce ismo e alo izado do que é conside ado os mais undamen ais p essupos os da ida, em a o . DLKT 78) Po an o, é ób io que, po qua o ou cinco anos acima des a idade, já é p eciso enuncia a e ilhos e con inua a i e jun os apenas po causa de saúde (plg. po saúde) ou po causa de qual ki os panašios p iežas ies. DLKT Do que oi di o, ê-se que (mais) polinksniškai labui é usado naqueles casos, quando ai Aplinkybe objek u i jo kilmininko aldinys pasakomas abs akčiu daik a a džiu (bū ina bend o gė io labui). einandes polinksnio labui kons ukcijos ipiška eikšmė cilj, às ezes suspiynęs e Galiausiai 7980 su ki omis eikšmėmis. Polinksnio labui kons ukcija pasakoma i p iežas is. sakinių pag indu pode ala e sob e labui, a imą da i us e hicus, que P okaše a 2005: 87). „ a ojamas eikš i kalbančiojo gy ą emocinį san ykį su ap a iamais dalykais“ (Hol oe , Čižik- Sin aksialmen e al com discu so elacionado labui com o 2-o pessoa in oduções u ilizado ku é sen ínio, e não p edica o en o no (plg. Hol oe , Čižik-P okaše a 2005: 88). De a em ala | 21 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 p ipažin i, kad šis a o labui gali bū i in e p e uojamas i kaip a imas da i us commodi (plg.: (79) não ize ê eu bem […] e). 79) Pala, o que gi Anup as ainda não ize ê de eu bem (plg. ou gi que e Anup as ainda não a é), colega? A cabeça não uncionou. Ele saqueou do bolsenha ženšenio bo eliuką, nusuko supe šelį e gu kš elėjo... Ligi undo. DLKT 80) Seimas uoj em a lapus kibs po causa Ūkininkų įs a ymo, Go e no eu labui (plg. e) ku ą pab angina e imedia amen e ecompensa (g ažus šmugelis!) plok ka u es, žmogau, egendos e aqueles, que g acingai auko na is. DLKT APENDINIMIS E IŠVADOS Do es udo descob iu-se que na a ual língua dos li uanos ( aš o) o ma labui é usado an o como daik a a dis, quan o como polinksnis. Em uns casos o daik a ó dio labas bene iciá io signi icado é aiški (se nau i ao bem ge al; simul aneamen e age pa a o bem comum de odos), ou os blankesnė (siunčia me meu bem). Análogos são e com polinksnio labui cons uções: sem dú idas nãoelian es casos (bū ina bem do comum), exi a ais, onde labui pode se en endido e como abs ac us aik a a dž o ma, e como polinksnį ( udo isso iz eu eu bem). Baseando-se cla os e econhecendo menos aiškius (pe einamuosius) casos, daik a a diškojo e polinksniškojo labui a osena p įs a hie a chijų pag indu, onde designamam memb o ep esen a um cla o ( ipiškas) daik a a diškasis ou polinksniškasis labui. Labui a osenai aiškin i signi ica i o é c i é io de gy umo, . y. pessoa > abs ac us daik as. Isso elacionados com Michaelio Sil e s eino (1976) ou Robe o Dixon (1979: 85) (i) hie a quia de i umo, na qual são a ibuídos signos de i umo ko eliuoja com (ii) seman íneos, (iii) 27 g ama íneos unções e suas (i ) hie a quias de ma cação mo osin aksinio (Hen schel 1992; 28 plg. Gi ón 1984: 239 ; Dik 1989: 269270; Hol oe 2009a, 2009b). (i) pessoa > i en e c ia u a (neasmuo) > mo o conc e us daik as > abs ac us daik as (ii) A > P > Rec 29 > Ben > I > L > T 27 A hie a quia de i umo em abalhos mais a de subdi idida em (i) indi íduo (komunikacijos daly ių), (ii) i umo (siau ąja sen ido) e (iii) conhecimen os hie a quias (plg. C o 1990: 111; 127; Com ie 1989: 128, 185). Alanas Timbe lakes (1986) de aco do i umo (siau ąja sen ido), de inido umo, núme ous, conc e umo e ou os sinaisus di ide indi idualidade (angl. indi idua ion) hie a chiją. 28 C i išką nuomonę seman inių unkcijų hie a chijos ala gamen o ques ão de e . C o (2012: 175 ) e lá discu ida li e a u a. 29 ,,Die mo phosyn ak ische Ma kie ung de seman ischen Rolle Rezipien is die p o o ypische Da i unk ion. <...> Ein ypische Rezipien is eingebunden in eine T ans e handlung. Ein Objek wechsel den LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) em ala | 22 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 (iii) sujei o > obje o > suplemen as (aplinkidade). (i ) Nom > Acc > Da > p ielinksninės kons ukcijos. G ama inais (ou es u u acionais) do p onome e do galhei o linksniai se escolhem sin aksialmen e e seman iicamen e salien ados (angl. salien ) memb os do enunciado agen o sujei o e pacien e di e o obje o ma cė i (Jonas [A] s a o namą [P]), ou os linksniai menos escilios (g ama icales e seman ológicas) unções. Nes e a igo analisado do abs ac daik a a džio labas naudininkas ko eliuoja com menos p okilias unções do b anduoli sen encial ou do sen encial li eųjų memb os suplemen os ( . y. p edika o ou sen ício ci cuns âncias). De aco do analisado daik a a diškojo e polinksniškojo labui a oseną, g ama icas hie a chiją unkcji (iii) é possí el papildy i lais ųjų naudininkų hie a chija (Rembiałkowska 2009) e sob e kalbė i isso, que daik a a diškojo labui esp. polinksniškojo labui a osena ko eliuoja su okia g ama icas unkcií hie a chija: suplemen as > objek as (aplink): da i us sympa he icus > da i us commodi > o he ci cums ances ( ikslas) > da i us e hicus. Isso a liepia e hie a chicos sin aksicas dependomidades ( aldinys > modi icika o ius) di e umus. Ma i i hie a chias pessoa > abs ac us daik as e daik a a diškasis labui > polinksniškasis labui ko eliacija, quando labui ai obje o: daik a a džio labas naudininkas ipicamen e con ola pessoas signi icin į daik a a džio (ou o ele subs i uindo ao in ožio) kilmininką (bū inas isuomenės labui), polinksnis labui abs akčių daik a a džių kilmininką (bū ina pa a o bem comum; podem usa a bene ício do bem comum). Embo a haja mais s y a imen os en e daik a a diškojo e polinksniškojo labui, semelhan es co elações exi a e naqueles casos em que o labui em ci cuns ância: daik a a diškasis labui ge almen e é usado com pessoas pasakančiu daik a a džio (į a džio) kilmininku ( i e ão paš ęs i pa a o bem de si mesmo e da nação), polinksnio labui kilminkojo aldinys eiški is o en le in o abs akčiu daik a a džiu (a žiojančiu) (k aliciami ich na jas jas jas jasnejš labui; labui sep ynžiedž enka), mas de ido à sin aksis gy gy and daik ik ik (a ida ė mo čiai pa a o bem das pessoas). O objec o que ai do i ik a ó cio labas bene iciá io co esponde bene icien o ou ini y o unção; há casos em que ele co elaciona com o pacien e ou con en y u. Daik a a džio labas naudininkas, indo ao edo ybe, ge almen e ma ca bene icien ą, às ezes būdą. Polinksnio labui com Besi ze , om Vo Possesso zum NachPossesso . De Rezipien is NachPossesso nach eine e olg eichen T ans e handlung. Die Ve ben des ‘geben nehmenFeldes bilden den Hin e g und ü diese p o o ypische Bes immung on Rezipien en um: Klaus gab seinem B ude ein Buch (Ba els 2005: 105; plg. Hen schel 2001: 181 , a dininku. Como ecipien a ge almen e pe cebida pessoa, po exemplo. : 196–197). Plg.: Valeckienė (1998: 36): ,,Recipien as [Rec] y a ko no s ga ėjo, ėmėjo unkcija. Jis dažniausiai pasakomas C iança [Rec] ecebeu do anų [Con] (plg. : C iança [B] deu a kilmininku cons uções, que ão obje o, ma ca ini y ą ou do anų [Con]).“ LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) kalboje | 23 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 bene icien ą, que ão en o noybe – ipiškai ikslą. Polinksnio em bene ício cons uções sinímimicas u ilizado uku e (ou) p elinksnio po causa cons uções (bū inas pa a bene ício do bem comum (plg. bem comum); sac i ica pa a o bem dos obje i os (plg. pa a os obje i os, po causa dos obje i os); abalhaojasi eikalo bem (plg. po eikalo)). Daik a a diškois bem com pessoas ma cinho do daik a a dício ou do seu nome kilmininku di e e do bene icien o bene iciá io: bem en a izado seman inis beneos bom a imo pessoa sinal (bū ina isuomenės labui (plg. publiomenei); ou os c iou nações em bene ício (plg. ou as nações)). Polinksnio a o cons ução com kilmininko, como u ini menos signi icâncias, i. i. cla o (angl. anspa en ), sk e biasi ( o ce mais espe á el (angl. p edic able)) em u ilidade aiška ( adinasi, em alen ine es u u a p edica o po sen inho b anduolį), empumia ao edo enybecien e obje i o bene iciá io de amo de ais pessoas Tad cons uções: egu cons an emen e s anding nau a, ganhando po ida, egu no a e desen ol endo cul u a pa a o bene ício (DLKT), e oda a solida iedade do obje i o apenas po causa da pas iaciedade. ŠALTINIAI DLKT – Daba inės lie u ių kalbos eks ynas, sud. Kauno Vy au o Didžiojo uni e si e o Kompiu e inės ling is ikos cen as. P ieiga in e ne e: h p://donelai is. du.l . BŽe – engiamas Bend inės lie u ių kalbos žodynas. Redak o ių kolegija: Danu ė Liu ke ičienė ( y . edak o ė), Ge ūda Nak inienė, Ri u ė Pe okienė, Do ilė S e ikienė, Klemen ina Vosyly ė, Jolan a Zaba skai ė. P og amuo ojas Vikis Sa ke ičius. D. 1: Į adas, B, C, H, J, O. – Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2013. D. 3: Č, E, Ę, Ė, F, Z. – Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2014. P ieiga in e ne e: h p://bkz.lki.l . DŽe – Daba inės lie u ių kalbos žodynas. Vy iausiasis edak o ius S asys Keinys. – 7-as pa ais. i papild. leid. – Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2012, XXVI, 969 p.; elek oninis a ian as, 2015. P ieiga in e ne e: h p://lkiis.lki.l . LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas ( . I–XX, 1941–2002): elek oninis a ian as. Redak o ių kolegija: Ge ūda Nak inienė ( y . edak o ė), Jonas Paulauskas, Ri u ė Pe okienė, Vy au as Vi kauskas, Jolan a Zaba skai ė. – Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2005 (a naujin a e sija, 2008). P ieiga in e ne e: www.lkz.l . LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) kalboje | 24 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 LITERATŪRA Amb azas V. 2006: Lie u ių kalbos is o inė sin aksė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Ap esian V. J. 1995: Апресян В. Ю. Для и ради: сходства и различия. – Вопросы языкознания 3, 17–27. Balke ičius J. 1963: Daba inės lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla. Ba els H. 2005: Da i ode P äposi ion: Zu Ma kie ungs a ian ion im Kon ex adjek i ische P ädika e im Deu schen, Russischen und Polnischen. Oldenbu g (S udia Sla ica Oldenbu gensia 12). Com ie B. 1989: Language Uni e sals and Linguis ic Typology. Syn ax and Mo phology, 2 edi ion. Ox o d: Basil Blackwell Basil Blackwell. C o W. 1990: Typology and Uni e sals. Camb idge e c.: Camb idge Uni e si y P ess. C o W. 2012: Ve bs: Aspec and Causal S uc u e. Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess. Čižik V. 2003: Linksnių a akcija lyginamosiose kons ukcijose. – Ac a Linguis ica Li huanica 48, 1–17. Dik S. C. 1989: The Theo y o Func ional G amma 1. Be lin e c.: Moun on de G uy e . Dixon R. M. W. 1979: E ga i i y. – Language 55 (1), 59–138. DLKG 2006: Daba inės lie u ių kalbos g ama ika, ed. V. Amb azas. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla. Gai enis K., Keinys S . 1990: Kalbo y os e minų žodynas, Kaunas: Š iesa. Gi ón T. 1984: Syn ax. A unc ional– ypological in oduc ion 1. Ams e dam; Philadelphia: John Benjamins. Hen schel G. 1992: Kons an en de Kasus a ia ion. Zum Nomina i –Ins umen al– und Akkusa i –Geni i –Wechsel im Russischen. Habili a ionssch i . Gö ingen ( ank aš is). Hen schel G. 2001: Da i e o p eposi ional ma king o noun ph ases in he con ex o Russian adjec i al expe encie p edica es. – Va iie ende Ma kie ungen on Nominalg uppen in Sp achen un e schiedlichen Typs, H sg. Win ied Boede , Ge d Hen schel. Oldenbu g (S udia Sla ica Oldenbu gensia 4), 171–200. Hol oe A., Čižik-P okaše a V. 2005: Papildiniai i aplinkybės. – G ama inių unkcijų y imai (Lie u ių kalbos g ama ikos da bai 3), ed. Axel Hol oe , Rolandas Mikulskas. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 65–92. Hol oe A., Judžen is A. 2003: Sin aksinių yšių ipai. – Sin aksinių yšių y imai (Lie u ių kalbos g ama ikos da bai 1), ed. Axel Hol oe , A ū as Judžen is. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 11–35. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ. Daik a a diškasis i polinksniškasis labui daba inėje lie u ių ( aš o) kalboje | 25 BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204 Hol oe A., Judžen is A. 2005: Sin aksinės p iklausomybės ipai: papildymai i pa ikslinimai. – G ama inių unkcijų y imai (Lie u ių kalbos g ama ikos da bai 3), ed. Axel Hol oe , Rolandas Mikulskas. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 11–38. Hol oe A., Semėnienė L. 2004: Linksnio eo ijos pag indai. – G ama inių ka ego ijų y imai (Lie u ių kalbos g ama ikos da bai 2), ed. Axel Hol oe , Lo e a Semėnienė. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 11–31. Hol oe , A. 2009a: A gumen ų hie a chijos i g ama inės unkcijos. – G ama inių unkcijų p igim is i aiška (Ac a Salensia 3), ed. Axel Hol oe , Rolandas Mikulskas. Vilnius: Vilniaus uni e si e as, asociacija „Academia Salensis“, 1–36. Hol oe , A. 2009b: Di uziniai subjek ai i objek ai. – G ama inių unkcijų p igim is i aiška (Ac a Salensia 3), ed. Axel Hol oe , Rolandas Mikulskas. Vilnius: Vilniaus uni e si e as, asociacija „Academia Salensis“, 37–67. Kazlauskienė A., Rimku ė E., Bielinskienė A. 2011: Bend oji i specialybės kalbos kul ū a, Kaunas: Vy au o Didžiojo uni e si e as. P ieiga in e ne e h ps://el alpykla. du.l /bi s eam/handle/1/219/ISBN9789955126553.pd ?sequence=1 & isAllowed=y Ke e ičienė J. 2008: The Li huanian Da i e and i s English Coun e pa s (a Case S udy in Cogni i e G amma ). Doc o al disse a ion, Kaunas. Labu is V. 1998: Lie u ių kalbos sin aksė, Vilnius: Vilniaus uni e si e o leidykla. LKG 1965: Lie u ių kalbos g ama ika 1. Fone ika i mo ologija. Red. K. Ul ydas, Vilnius: Min is. LKG 1971: Lie u ių kalbos g ama ika 2. Mo ologija. Red. K. Ul ydas, Vilnius: Min is. LKG 1976: Lie u ių kalbos g ama ika 3. Sin aksė. Red. K. Ul ydas, Vilnius: Min is. Našlėnai ė-Ebe ha d V. 2002: P iežas ies san ykiai į ai iose lie u ių kalbos sin aksės pakopose. Dak a o dise acija, Vilnius. Paulauskienė A. 1994: Lie u ių kalbos mo ologija. Paskai os li uanis ams, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla. Paulauskienė A. 2001: Lie u ių kalbos kul ū a, Kaunas: Kauno echnologijos uni e si e as. Rembiałkowska A. 2009: Lie u ių kalbos lais ieji naudininkai i p edikacijos lygmenys. – G ama inių unkcijų p igim is i aiška (Ac a Salensia 3), ed. Axel Hol oe , Rolandas Mikulskas. Vilnius: Vilniaus uni e si e as, asociacija „Academia Salensis“, Asociacija „Academia Salensis“, 147–168. Sil e s ein M. 1976: Hie a chie o ea u es and e ga i i y. – G amma ical ca ego ies in Aus alian languages, ed. Robe M. W Dixon. Canbe a, 112–171. Sližienė N. 1994: Lie u ių kalbos eiksmažodžių junglumo žodynas 1, Vilnius: Mokslo i