Lotynų–lietuvių kalbų žodynėlis Sapūno ir Šulco gramatikoje

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 MINDAUGAS STROCKIS Lietuvių kalbos institutas SŁOWNICZEK ŁACIŃSKO-LITEWSKI W GRAMATYCE SAPŪNASA I SZULCA SŁOWA KLUCZOWE: Sapūnas, Szulc, Compendium, słowniczek, tłumaczenie, język łaciński. ADNOTACJA W wydanej w 1673 r. gramatyce języka litewskiego Krzysztofa Sapūnasa i Teofila Szulca Compendium Grammaticae Lituanicae, skrótowo zwanej Compendium, niemal wszystkie słowa litewskie przetłumaczono na język łaciński, zatem de facto kryje się w niej słowniczek litewsko-łaciński liczący 1380 jednostek. Z cech tego faktycznego słowniczka wynika, że litewskie słowa na język łaciński tłumaczył człowiek, którego językiem ojczystym był niemiecki. Można wyciągnąć wniosek, że w rękopisie Sapūnasa litewskie słowa pozostawiono bez tłumaczeń, a później dodał je Szulc. Pomimo drobnych niedokładności tłumaczeniowych słowniczek ten dostarcza cennych faktów dotyczących XVII-wiecznego języka litewskiego Małej Litwy. WSTĘP Gramatyka języka litewskiego Compendium Grammaticae Lituanicae, opracowana przez Krzysztofa Sapūnasa i Teofila Szulca, w skrócie nazywana Compendium, a w dziełach lituanistycznych często oznaczana skrótem SC, jest cennym zabytkiem języka litewskiego z XVII wieku. Badacze są zgodni, że napisał ją Krzysztof Sapūnas, natomiast Teofil Šulcas wydał gramatykę, dodając do niej pewne elementy i pisząc przedmowy. Naturalne jest pytanie, co MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek łacińsko-litewski w gramatyce Sapūnasa i Šulcasa | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 dokładnie Šulcas dodał do rękopisu Sapūnasa. Jak wykazali Tamara Buchienė, Jonas Palionis i 27; Eigminas 1997: 19–22), be pratarmių, į pradinį Compendium tekstą buvo įterptos kai Kazimieras Eigminas (Buchienė, Palionis 1957: 21– które fragmenty gramatyki Kleina, zwłaszcza rozdział dotyczący akcentu (Strockis 2007: 93–100). Czy możemy wiedzieć tylko tyle? Wyjaśnienie tego, na podstawie zawartego w gramatyce Sapūnasa i Šulca słowniczka łacińsko-litewskiego, 1 jest celem niniejszego artykułu. Jak wiadomo, Kristupas Sapūnas (1589–1659), urodzony w Małej Litwie, albo nie wiadomo; Kusuose, arba Didžiuosiuose Rūdupėnuose, vėliau vadintuose Enciūnais (tiksli vieta Biržiška 1960: 263), po wstąpieniu na uniwersytet w Królewcu zapisał się tam jako Christophorus Sepun Lituanus pauper „Kristupas Sapūnas [później jego nazwisko zapisywano po niemiecku Sappuhn], ubogi Litwin [albo lietuvninkas]“. Z tego (i, oczywiście, z samego jego gramatikos) galima spręsti, kad lietuvių kalba jam buvusi gimtoji. Jei nesame tikri dėl kurio języka ojczystego, mimo że był autorem z Małej Litwy, może pomóc także etymologia Atrodo, kad Sapūno pavardė yra lietuviška, metroniminės kilmės. Ar tai reiškia, kad kas nors nazwiska. jego przodkiem był nieślubny syn Sapė (Zofii), nie wiadomo (sam Kristupas był synem Mykolasa 1 Przy cytowaniu miejsc z gramatyki Sapūnasa i Šulcasa w niniejszym artykule będzie podawana strona oryginalnego wydania z 1673 r., którą bardzo łatwo można znaleźć także w wydaniu fotograficznym z 1997 r. Jeśli strona w oryginale nie jest ponumerowana (w przedmowach i słowie końcowym), będzie podawana strona wydania fotograficznego z 1997 r. Przy cytowaniu gramatyki Kleina (numeracja stron jej oryginału jest znacznie pomieszana wskutek błędów korektorskich) będzie podawana zarówno strona wydania fotograficznego (z 1957 r.), jak i strona oryginału, oddzielone znakiem /. W przypadkach, gdy numer strony oryginału gramatyki Kleina z powodu błędu drukarskiego nie odpowiada rzeczywistemu, podawany będzie zarówno rzeczywisty, jak i błędnie wydrukowany numer strony; ten ostatni będzie zapisywany w cudzysłowie. Przy cytowaniu Compendium i tekstu Kleina stosuje się transkrypcję grafematyczną, przepisując za pomocą odrębnych znaków wyłącznie grafemy oraz te alografy lub ligatury, które faktycznie uzyskały status grafemów (ſ, æ; œ nie wystąpiło), bez uwzględniania jednak kroju oryginalnego druku, tzn. z tzw. kroju „gotyckiego” (w tym przypadku Schwabacher) przepisuje się jako takie samo z pavyzdžiui, „gotiško“ šrifto g perrašyti šiuolaikinės fonetinės transkripcijos ženklu ɡ vien dėl to, kad jų išvaizda jak z kroju antykwowego, a nie za pomocą znaku współczesnej transkrypcji fonetycznej ʒ (ponieważ byłoby to kaip ligatūra (iš kurios yra kilęs šiuolaikinis vokiečių kalbos rašmuo ß), ar atskirai. Jei originalo spaudinyje į „gotišku“ šriftu atspausdintą žodį įterpta antiqua šrifto raidė, ji perrašoma taip pat, kaip ir visos kitos raidės, równie bezsensowne jak, podobnie). Litery ſz będą przepisywane właśnie w ten sposób, niezależnie od tego, czy w oryginalnym druku zostały wytłoczone bez użycia jakiegokolwiek oznaczenia. Transkrypcja grafematyczna najlepiej odpowiada celowi tego artykułu. Cytowane litewskie wyrazy z Compendium, istotne z punktu widzenia argumentacji, są wyróżniane pogrubieniem. MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek litewsko-łaciński w gramatyce Sapūnasa i Šulca | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Syn Sapūna; Biržiška 1960: 263). Mimo to możemy zwrócić uwagę na to, że w jego gramatyce tarp negausių moteriškų vardų (skirtų moteriškajai gramatinei giminei lietuvių kalboje iliustruoti) paminėta ir Sape = Sophia (25) 2 . Iš to galima atsargiai spėti, kad galbūt bent pats Sapūnas w ten sposób rozumiał pochodzenie swojego nazwiska. Od 1612 r. aż do śmierci Sapūnas był proboszczem Wielkich Rūdupėnai (= Enciūnai). Jak się przypuszcza, swoją gramatykę napisał około 1643 r. (Biržiška 1960: 264; Eigminas 1997: 10). W tej nuomonė, nors literatūroje tiesiai niekur nepasakyta, tikriausiai kyla iš 1673 m. leidimo przedmowie napisano, że dzieło to było ultra luſtrum ſextum pulvere quaſi obruta SC 48 „przez więcej niż sześć pięcioleci jakby kurzem zasypane”, tj. niewydane: od daty wydania 1673 odejmując 6 × 5 = 30, otrzymuje się datę 1643 roku. Wydaje się, że nie ma podstaw, by wątpić w tę opinię (jeśli tylko przedmowa została napisana w tym samym roku, w którym ukazała się publikacja, a nie nieco wcześniej). Ponadto oznaczałoby to, że gramatyka Sapūnasa jest w 3 istocie starsza niż gramatyka Kleina, a zatem należałaby się jej także sława pierwszej gramatyki języka litewskiego. Wiadomo również, że Sapūnas był jednym ze współpracowników Kleina przy jego gramatyce, któremu Klein pożyczył rękopis swojej gramatyki (Biržiška 1960: 264; Eigminas 1997: 21). Sapūnas znany jest także jako autor łacińskich wierszy (Biržiška 1960: 263; Koženiauskienė 1990: 244, 266–267). Zmarł w 1659 r. w Enciūnai (= Didieji Rūdupėnai) (Biržiška 1960: 263; ZM 2014: 1555). Teofil Szulc (1629–1673) również urodził się w Małej Litwie, w Wystruci (Biržiška 1960: 343; ZM 2014: 1651; w tym ostatnim źródle fakt ten wymieniono ze znakiem zapytania). Po wstąpieniu na uniwersytet w Królewcu zapisał się w nim jako Theophylus Schultz Welawensis Borussus „Teofil [później jego imię zapisywano w poprawnej formie łacińskiej Theophilus] Szulc, 2 Zapewne nie było to zbyt częste imię, skoro Donelaitis nie nazwał nim żadnej z postaci Roku. 3 Twierdzenie, że gramatyka ta była pisana przez 8 lat (SC 255), jest błędne (zostanie to Teiginys, kad ji buvo parašyta apie 1651 m., pateikiamas bibliografinėje šiuolaikinio leidinio anotacijoje omówione później). na ostatniej stronie książki (SC 336) znajduje się błąd drukarski. MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek łacińsko-litewski w gramatyce Sapūnasa i Szulca | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 późniejszy Prus“. Na tej podstawie można przypuszczać, że Szulc był Prusem (choć może to oznaczać jedynie „obywatela państwa pruskiego”), którego językiem ojczystym był niemiecki; potwierdzałoby to również niemieckie pochodzenie nazwiska. Po ukończeniu uniwersytetu pracował jako asystent proboszcza w Nybudžiai (ZM 2014: 1651), od 1650 r. był proboszczem w Išdagai, a w 1662 r. został proboszczem w Katniavie. Zmarł w 1673 r. (Biržiška 1960: 263; ZM 2014: jis buvo laikomas geru lietuvių kalbos žinovu (Biržiška 1960: 263), bet neatrodo, kad lietuvių 1651), czyli w tym samym roku, w którym wydano Compendium. Choć wspomina się, że język ten miał być dla niego ojczystym. Wiadomo, że napisał słownik języków litewskiego–niemieckiego–łacińskiego (Biržiška 1960: 263), lecz ten, jeśli rzeczywiście powstał, nie zachował się. Nawiasem mówiąc, jedno z jego siedmiorga dzieci, Jonas, proboszcz w Lazdynai (Lasdehnen) (ZM 2014: 1651), to ten sam Jonas Šulcas, który w 1706 r. wydał zbiór bajek Ezopa w języku litewskim. Tyle mniej więcej wiemy o obu autorach Compendium. Sapūnas był o 40 lat starszy od Šulcasa. Obaj byli luterańskimi pastorami w litewskich parafiach, którzy ukończyli Uniwersytet w Królewcu, oddalonych od siebie nie bardziej niż Troki od Wilna. Jak wiemy z przedmowy do Compendium, Schulz uważał Sapūna za swojego nauczyciela i odziedziczył po nim napisany niegdyś rękopis gramatyki (w czasie, gdy Sapūnas pisał swoją gramatykę, Schulz miał mieć zaledwie około 14 lat). W 1673 r., około 30 lat od jej napisania i 14 lat od śmierci Sapūna, Schulz wydał gramatykę i w tym samym roku sam zmarł, mając 44 lata. Czego jeszcze możemy dowiedzieć się z tekstu wydanej gramatyki? Większość wymienionych w gramatyce litewskich słów została przetłumaczona na język łaciński. Zatem de facto kryje się w niej słowniczek litewsko-łaciński, choć nie išsklaidytas po visą veikalo tekstą. Šį faktinį žodynėlį sudaro 1380 vienetų (dauguma jų yra przedstawiony w jednym rozdziale, lecz zawierający pojedyncze słowa z MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek języków łacińskiego i litewskiego w gramatyce Sapūnasa i Šulcasa | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 tłumaczeniami, ale także połączenia wyrazowe lub całe zdania). Odpowiedni 4 słowniczek liczący 2057 jednostek znajduje się również w gramatyce Kleina. W ten sposób de facto mamy dwie gramatyki z XVII w. słowniczki języków litewskiego i łacińskiego. Oczywiście są one znacznie krótsze niż wydane nieco wcześniej słowniki Sirvydasa, ale mimo to stanowią wartościowe zabytki XVII-wiecznej leksykografii litewskiej, z których analizy można się niejednego dowiedzieć. 1. ŽODYNĖLIO KEISTUMAI Czytając gramatykę Sapūnasa i Šulcasa, można zauważyć, że w jej słowniczku występują pewne osobliwości, mogące wzbudzić podejrzenie, iż dla tłumacza, który przełożył litewskie słowa na łacinę, język litewski nie był językiem ojczystym. Takich osobliwości nie znajdziemy w słowniczku Kleina. Właśnie te osobliwości słowniczka Sapūnasa i Šulcasa mogą pomóc doprecyzować wiedzę o wkładzie każdego autora w Compendium tekstą. Przede wszystkim, co oczywiste, zarówno w Compendium, jak i w gramatyce Kleina, a zatem także w ich słowniczkach, występują zarówno archaiczne formy gramatyczne, jak i archaiczne słowa, a także słowa znane do dziś, użyte w archaicznych lub rzadkich znaczeniach. Z tego powodu współczesny czytelnik nie zawsze mógłby wygodnie korzystać z nich jako ze słowników języka litewskiego i łacińskiego. Oczywiście, takie przypadki są całkowicie bez zarzutu i nie należą do wspomnianych tu osobliwości. Dla ilustracji warto wymienić kilka: Skellu Debeo, Skellejau 57 (skelėti „być dłużnym”); Lazda Nux 57 („leszczyna, drzewo orzechowe”; i lazda nie oznacza tu „kija”, a nux nie oznacza „orzecha”); Skilliu Elicio ignem, Skiliau 47 (sklti, sklia, skýlė „rozniecić ogień krzesiwem”; zob. sklti 2 LKŽe), Gaudźiu Conqveror, Gauzdawau 49 (gausti „jęczeć, opłakiwać, skarżyć się”; Mažojoje Wykorzystywany w tym artykule słowniczek Kleina został w czasie praktyk studenckich zdigitalizowany przez 4 Ramunė Markevičiūtė, obecnie doktorantkę Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego (Freie Universität Berlin). Jej również dziękuję za cenne dyskusje na temat tego artykułu. MINDAUGAS STROCKIS. Lotynų–lietuvių kalbų žodynėlis Sapūno ir Šulco gramatikoje | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 znaczenie poświadczone na Litwie); Paſtimpu Rigeſco, Paſtippau 56 (pastipti „stwardnieć, skostnieć”; znaczenie poświadczone również w LKŽe), Wasſaris Januarius, Kowas Februarius, Karwèlinnis Martius 25 (dobrze poświadczone dawne nazwy miesięcy w Małej Litwie) i in. Mimo to niektóre przypadki są nieco bardziej złożone. 1.1. Przypadki wątpliwe, lecz jednak bezbłędne W wydaniu z 1997 r. (SC 83) zauważono już i omówiono przypadek admįſu [sic; sądząc po wszystkim, jest to błąd korektorski spowodowany wpływem łacińskiego przedrostka ad; powinno być atmįſu], przetłumaczony jako divinabo 11. Może się wydawać, że słowo „atminsiu” zostało tu przetłumaczone na łacinę jako „przewidzę, przepowiem”, podczas gdy w gramatyce Kleina (KG 103 / 9) to samo słowo atmįſu tłumaczy się jako recordabor („przypomnę sobie”). Oczywiste jest, że przetłumaczono tu inne znaczenie tego samego słowa, a w gramatyce Sapūnasa i Šulca chodziło o znaczenie „odgadnę”. Inny przypadek, Melmů Calculus 26, choć na pierwszy rzut oka wygląda tak, jakby „kość krzyżowa” została tu przetłumaczona jako „kamyk”, również nie jest błędem. Melmuo oznacza tu „ból kości krzyżowej, kamicę”; znaczenie to poświadczone jest także w innych XVII-wiecznych źródłach 5 litewskiego języka Małej Litwy, jak widzimy w LKŽe. Słowo calculus w języku łacińskim mogło również oznaczać kamień nerkowy lub kamień pęcherza, zatem widzimy tu zasadniczo poprawne tłumaczenie. Przypadek Smagurauju Paraſitum ago 51 na pierwszy rzut oka wydaje się niezbyt trafny, jakby słowo oznaczające „delektować się smacznymi potrawami” antikinės visuomenės „parazitui“ (gr. παράσιτος), valgančiam iš šeimininko malonės) ar zostało tu przetłumaczone jako „żyć jak na utrzymaniu” (tj. „próżnować”. Po dokładniejszym zbadaniu okazuje się, że chodziło tu o znaczenie „próżnować, żyć nie według pajamas“. Nors LKŽe tokia reikšmė nepaliudyta, Kristijonas Donelaitis rašė: tu, lėbaudams ir 5 Jeśli chodzi o poświadczenie w Wielkim Księstwie Litewskim, zob. artykuł hasłowy w słowniku Sirvydasa z 1642 r.: Krzyźá bolenie, Lumbago, Melmenio ſopulis SD³ 137. MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek łacińsko-litewski w gramatyce Sapūnasa i Šulca | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 wciąż ucztując, / Zjadłeś całe pole z płotami i cały dom DM PV 465–466. Z tego kontekstu wynika, że znaczenie słowa smagurauti to nie tyle „lubić smakołyki”, ile „ucztować ponad stan” . Potwierdza to tłumaczenie Compendium „veltėdžiauti” (i wydaje się, że taki istorinę žodžio smagurauti reikšmę buvo galima įtraukti į Lietuvių kalbos žodyną). przypadek Jauju Aqvã fervidã ſup[er] infũdere, Jowjau Jowe 52 również nie jest błędny: vertimas, nors žodžio jáuti (jáuna / jáuja, jóvė) reikšmę LKŽe pateikia tik „rausti, versti, mieszać, robić bałagan, robić jowiał”, a zdanie łacińskie oznacza „zalać wrzątkiem”. Po namyśle wydaje się, że jáuti oznacza tutaj „robić jowiał” nie w znaczeniu przenośnym, lecz dosłownym, tj. przygotowywać pewien rodzaj karmy dla świń. Składniki jowiału mogły być sparzane wrzątkiem, zatem jáuti oznaczałoby tutaj to, co na Żmudzi określa się czasownikiem plikyti, a na Auksztocie odpowiadałoby mu šutinti (apšutinti). Wynika z tego, że 6 jest to zasadniczo poprawne tłumaczenie. 7 Współczesnemu czytelnikowi może się wydawać, że przypadki Skinnu Eradico 54 (tłumaczenie oznacza „wyrywam z korzeniami”; bardziej odpowiednie byłoby carpo) i Nèkaltai impunè 67 (tłumaczenie oznacza „bez kary”; być może bardziej odpowiednie byłyby słowa innocue, innoxie lub innocenter) również nie są całkiem precyzyjne, ale także ich nie można uznać za rzeczywiście błędne tłumaczenia. Niektóre przypadki wydają się rzeczywiście związane z realiami XVII wieku, na przykład Kèlines Caligæ 33 (i takie samo tłumaczenie w gramatyce Kleina: sandalai“. Savaime suprantama, apranga buvo vienokia senovės Romos laikais, kitokia KG 166 / 72 „70”). Takie łacińskie słowo w języku klasycznym oznaczało „żołnierzy XVII wieku, a buvo XVII a. lotynų kalboje, stengiantis tuometines kelnes iki kelių, ilgas kelnes, aulus, blauzdines, kojines ir įvairius batus pavadinti panašių romėniškų apdarų pavadinimais, matyti obecnie ma jeszcze inne znaczenie, dlatego nie warto oczekiwać całkowicie dokładnych 6 odpowiedników. Jakie zamieszanie w Cn 1171 (w artykule Vbránie powſzéchnié, odźież nóg). To samo widzimy również w XVI wieku. Za tę informację dziękuję koledze, doc. dr. Piotrowi Skirmantowi. 7 Už šią informaciją dėkoju kolegei doc. dr. Rasuolei Vladarskienei. MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek języków łacińskiego i litewskiego w gramatyce Sapūnasa i Šulca | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 DD 23, 357, 434, 485, gdzie słowo caliga objaśniono po niemiecku jako Hoß oder kriegsſtiffel („spodnie albo buty wojskowe“). 8 Również słowo aviu (Awju qs. Aweju. Induo ocreas Awejau 52) przetłumaczono jako „wkładam 9 pończochy“, jednak, jak wynika z innych źródeł, w XVII wieku słowem ocreae określano po łacinie także pewien rodzaj butów z cholewami albo cholewy, por. wspomniane Cn 1171 oraz aż cztery poświadczenia w słowniku Sirvydasa: Bot, boty. Ocreæ. Czebatay SD³ 21; Cholewá. Ocrea. Aułas SD³ 30; Nágolenice źołnierſkie, Ocreæ militares. Cziebatay karieywiu SD³ 189 ir Skornie, Ocreæ, mullei. Ciebatay SD³ 406. Zasadniczo taki sam przypadek występuje również w Sźawju Diſplodo, Szowjau Szowe 52, gdzie łacińskie słowo oznacza „pokšteliu” lub „sprogdinu”; oczywiste jest, że chodzi tu o strzelanie z broni palnej, której starożytni Rzymianie nie znali. Nieco więcej podejrzeń budzi tłumaczenie czasownika „chronić” łacińskim słowem oznaczającym „strzec się”: Sawgmi qs. Sawgoju Caveo, Saugojau 53 (bardziej odpowiednie byłoby custodio). Mimo to znaczenie słowa saugoti „strzec się, unikać” jest poświadczone w LKŽe, zatem nie ma tu prawdziwego błędu. Co prawda w samym Compendium to samo słowo Saugmi już kilka stron dalej przetłumaczono jako Cuſtodio 58. Na pierwszy rzut oka błędem może się wydawać tłumaczenie przymiotnika rõdas (slawizm oznaczający „zgadzający się, gotowy”) za pomocą przysłówka „chętnie” (Rodas libenter 67), ale ten przypadek 8 O tym, że łacińskie słowo caliga od średniowiecza oznaczało również spodnie, świadczy także Hanzíková 1988: 95, gdzie stwierdza się, że w języku czeskim od XIV wieku poświadczona jest nazwa spodni kalhoty, wywodząca się od włoskiej formy *caligotte „wojskowe buty z długimi, przylegającymi cholewami”, która z kolei pochodziła od łac. caliga. Nawiasem mówiąc, jest to ostatecznie także prototyp znanego w języku litewskim słowa kalgotkės („rajstopy”): pierwsze rajstopy w połowie XX w. do ówczesnego Związku Sowieckiego, a więc Čekijos (tuometinės Čekoslovakijos), o ant jų pakuotės čekų kalba būdavo rašoma kalhotky punčochové (pažod. także do okupowanej Litwy, były importowane jako „majtki z pończochami”; por. używaną w drugiej połowie XX w. litewską nazwę „spodnie-pończochy”). Chociaż źródła internetowe przywołujące powyższe fakty nie mają statusu recenzowanego artykułu naukowego, ich informacja najwyraźniej nie daje podstaw, by w nią nie wierzyć. Wyszukiwanie internetowe według słów kalhoty, caligotte, caliga, kalhotky punčochové (įvairiai juos derinant) parodo nemažai šaltinių su tokia informacija. 9 Skrót qs. oznacza tu quasi („jak gdyby, niby”), tj. mówi się, że czas przeszły czasownika aviu tworzy się tak, „jak gdyby” jego czas teraźniejszy brzmiał avėju. MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek łacińsko-litewski w gramatyce Sapūnasa i Šulcasa | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 jak wyjaśnia słownik Neselmana: Jetzt wird Ródas, Ród’s allgemein als Adverbium gebraucht, gern, willig N 445. Wątpliwości mogą budzić również niektóre nazwy roślin, lecz jak pokazuje doświadczenie, nazwy gatunków biologicznych w słownikach, zwłaszcza języków dawnych, zawsze są kwestią kłopotliwą i nigdy nie należy oczekiwać tu całkowitej konsekwencji. W Compendium napisano, że gryka to panicum (Grikkai Panicum 33), lecz według Sirvydasa panicum to proso: Ber. Panicum. Soros neiźſiſzákoij, ſoros kulines SD³ 10 (zob. także objaśnienie kūlinis 4 w LKŽe). Soczewica, według Compendium, to ciceres. Oznaczałoby to „groch”, tylko zastosowano niepoprawną 10 liczbę mnogą (prawdopodobnie drobne przeoczenie, jeśli nie błąd drukarski); tłumaczenie lentes pozostałoby bardziej odpowiednie. Według Kleina, a także Sirvydasa, cicer (poprawna liczba pojedyncza) to gryka: grikkai ocymum, cicer KG 166 / 72 „70”; Tatárka iarzyna, Ocymum (vulgo) cicer. Grikiey SD³ 442. Ponadto w gramatyce Sapūnasa i Šulca (jak i w każdej złożonej książce) znajdują się również drobne przeoczenia, które trudno odróżnić od błędów drukarskich. Wydaje się, że w łacińskim uſpraſſu intelligo 2 atsirado net du korektūriniai apsirikimai, po vieną ir lietuviškame, ir słowie podano: jeśli byłoby [ſu]praſſu intellig[am], oznaczałoby „zrozumiem“. Litewskie słowo jest tak samo poprawione w wydaniu z 1997 r. (SC 65; por. także u Kleina ſuprantu intelligo KG 197 / 103 „101“). Podobnym przypadkiem jest drįſu audeam 11, gdzie forma łacińska oznacza nie „drįsčiau“ (turėjo būti audebo). Tokie atvejai kaip Nubundu Expergiſco 55 (turėjo būti „ośmielę się“, lecz Expergiſcor), źirkles Porpex 33 (powinno być Forpex), Iſź te illuc inde 65 (powinno być illinc, inde), Trysdeſźimt Triginti 29 (powinno być Triginta) są niemal bez wątpienia błędami drukarskimi. Oczywistym błędem drukarskim jest ten na stronie 67 (błąd druku; w rzeczywistości na stronie 69), gdzie wydrukowano następująco: Po, ſub, ſubter. Ante, coram. Wszystko to jest w istocie wyjaśnieniem tego, jakie 10 Gramatiškai taisyklinga daugiskaita būtų cicera, bet, kaip rašoma Cicerono amžininko Marko W dziele Terencjusza Warrona O języku łacińskim (De lingua latina, 8.48) to słowo występuje w liczbie pojedynczej, a liczba mnoga cicera w ogóle nie jest używana. MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek łacińsko-litewski w gramatyce Sapūnasa i Šulcasa | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ogólnie trudno znaleźć w zabytkach piśmiennictwa użycie w znaczeniu „wchłonąć, absorberi“. Pewne wątpliwości może budzić fakt, że Besſigerriu zapisano z podwójnym -rr-, jak gdyby poprzedzająca je samogłoska była krótka, lecz dokładnie na tej samej stronie zapisano również słowo źerriu, źerrejau, które z pewnością oznacza żėrėti (nie żerti; potwierdza to tłumaczenie Scintillo). Innym niejasnym przypadkiem jest Perriu Lavo, Perrejau 48. Tłumaczenie łacińskie brzmi „prausiù“, jak gdyby litewskim słowem było perti, tj. myć w saunie. Pojawia się poważne podejrzenie, że w rzeczywistości użyto tu słowa perėti (do którego pasowałby łaciński czasownik incubo „siedzieć, wysiadywać“, użyty przy tłumaczeniu słowa tupėti 52). Ze słownika 20 Neselmana nie wynika, by perti i perėti były mylone, jest więc możliwe, że pomylił je tłumacz Compendium litewskich słów. Niejasność pogłębia również fakt, że na tej samej stronie słowo, które z pewnością oznacza sėti, ma czas przeszły Sejejau. To podwojenie liter -ej jest najprawdopodobniej błędem drukarskim, ponieważ forma czasu przeszłego *sėjėjau, według naszej wiedzy, nie jest poświadczona nie tylko w Małej Litwie, lecz także nigdzie indziej. 21 Bardzo wątpliwym przypadkiem jest Swellu Gliſco, Swillau 54, zresztą nieomówiony w wydaniu z 1997 roku. Formy litewskiego słowa to najprawdopodobniej svilti, svela, svilo, a więc byłoby ono identyczne ze znanym obecnie słowem svilti, svyla, svilo, choć mogłoby też chodzić o svelti, svela, svilė (używane w znaczeniu „svilti” albo „svilinti” w LKŽe; zresztą czasownik svelti jest poświadczony głównie w zabytkach Małej Litwy). Łacińskie tłumaczenie oznacza „rozszerzać się, pęcznieć, nabrzmiewać, zwiększać się”. Ten dziwny przypadek można wyjaśniać na kilka sposobów, ale danych nie wystarcza, by wybrać którykolwiek z nich. Być może o wyborze tego słowa zadecydował fakt, że słowo glisco w literaturze łacińskiej jest używane również w odniesieniu do ognia, na przykład w 474. wersie I księgi O naturze rzeczy Lukrecjusza: ignis gliscens „ogień rozszerzający się = silniej tlący się = rozpalający się”? Opierając się na takich użyciach 20 Péru, perẽjau, ẽsu, ẽti, brüten, o ptakach. Ant pautû perẽti, siedzieć na jajach 285. Peru, pẽriau, persu, perti, Jemanden baden; mit dem Badequaſt ſchlagen; dann auch allg. Kogoś bić, okładać <…> N 286. 21 W słowniku Neselmanna: Sẽju, sẽjau, sẽsu, sẽti, ſäen. Ropes sẽti, sadzić rzepę lub ziemniaki N 459. W słowniku Hakego: Sėti ſen, prſ. ju, prt. jau, fut. ſu H 115. MINDAUGAS STROCKIS. Lotynų–lietuvių kalbų žodynėlis Sapūno ir Šulco gramatikoje | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 na przykładach być może rzeczywiście można dostrzec tu podobieństwo do znaczenia „tlić się, przypalać się”. Prawdopodobieństwo, że tłumacz w jakiś sposób pomylił niemieckie słowa schwelen „tlić się, przypalać się” i schwellen „puchnąć, nabrzmiewać”, wydaje się niewielkie, ponieważ w ten sposób można pomylić jedynie słowa języka obcego, a nie ojczystego. Być może w XVII wieku w gwarach Małej Litwy rzeczywiście funkcjonowało niepoświadczone gdzie indziej 22 słowo svelti (zapożyczenie z języka niemieckiego?), oznaczające „puchnąć”? Chociaż słowniki 23 tego nie potwierdzają, jeden z wersów Donelaitisa nasuwa pewne myśli: Tūls nusvilęs ponpalaikis, rods, juokiasi būrams DM VD 278. Co dokładnie oznacza tu „nusvilęs”? Wydaje się, że to miejsce budziło wątpliwości u wielu osób: w LKŽe podane jest wyjaśnienie (z cytatem właśnie tego miejsca u Donelaitisa) „zdegenerowany, wynędzniały”, lecz Rėza (który być może najlepiej rozumiał gwarę Donelaitisa, a więc i jej obrazowe wyrażenia) przetłumaczył je całkowicie dosłownie: Manches Herrlein, verſengt am Ofen, verlacht zwar den Bauer „oparzony przy piecu” (R 47). Czy rzeczywiście nusvilęs nie oznaczało tu „otyły, wzdęty”? Można też porównać inny wers Donelaitisa, w którym w bardzo podobnej frazie (i w takiej samej pozycji heksametru) użyte zostało słowo pilvotas: Kad pilvots koks ponpalaikis taipo prasikeikia DM VD 126. Podsumowując, bez nowych danych pozostaje niejasne, dlaczego w Compendium słowo svelti (lub svilti) przetłumaczono jako glisco, ale nie wydaje się, żeby był to dobry przekład. Jeszcze jednym przypadkiem budzącym wątpliwości jest Sellu Salivam emitto, Sellejau 57. Tłumaczenie łacińskie oznacza „wydzielam ślinę”. Jeśli litewskie słowo rzeczywiście brzmi selėti, sela (seli, selėja), selėjo, to oznacza ono „skradać się”. Tak podaje również LKŽe, cytując różne źródła, ypač Mažosios Lietuvos. LKŽe tarp jų paminima ir ši konkreti vieta (SC 57), vadinasi, tyliai 22 Etimologijos žodynai sutaria (https://www.dwds.de/wb/etymwb/schwellen), kad ši šaknis, reiškianti „puchnąć” jest poświadczone tylko w językach germańskich (por. angielskie swell „puchnąć”; swoją drogą, jeśli chodzi o to drugie słowo schwelen „tlić się, żarzyć się”, por. współczesne angielskie swelter „omdlewać z gorąca”). Zatem prawdopodobieństwo istnienia bałtyckiego słowa (o indoeuropejskim dziedzictwie wspólnym z Germanami) *svelti „puchnąć” wydaje się niewielkie. Mimo to zapożyczenie z języka niemieckiego byłoby fonetycznie prawdopodobnie możliwe, por. svẽlis od niemieckiego Schwelle „próg” K 417, LKŽ. 23 Žodynuose galima rasti tik tokias veiksmažodžių svilti ir svelti reikšmes, kokias žinome dabar: Swelù, swélti, ſ. u. Swylu N 508; Swylu, swillau, swilsu, swilti, glimmen, ſchwelen. Swelù, sweliàu, swélsu, swélti, daſſ. N 509; [ſwelu, ſweliau, ſwelſiu, ſwelti = ſwylù, schwelen.] K 417 (nawiasy kwadratowe w tym słowniku Kuršaitisa oznaczają, że takiego słowa nie znał on w rodzimej gwarze, lecz tylko ze źródeł pisanych). MINDAUGAS STROCKIS. Lotynų–lietuvių kalbų žodynėlis Sapūno ir Šulco gramatikoje | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Uznaje się, że łacińskie tłumaczenie SC jest nieprawidłowe, ale w wydaniu z 1997 r. za poprawne uznaje się zarówno formę selėti, jak i znaczenie „wydzielać ślinę” SC 313. Możliwe są dwa wyjaśnienia: albo jest to słowo selėti oznaczające „skradać się”, albo w oryginalnym wydaniu Compendium z 1673 r. popełniono błąd drukarski (litery -ell zamiast -eil-). Słowa seilėti używa również Donelaitis: Taip kad jam daugsyk seilėdams jo liežuvėlis DM PV 519. Kolejnym wątpliwym przypadkiem jest Kibźdu Submoveo, Moto, Kibzdejau 57. Kibždėti oznacza „ruszać się”, a łacińskie tłumaczenie mówi „popchnąć, poruszać”, zatem być może chodziło o „poruszać”. Czy słowo kibždėti rzeczywiście mogło niegdyś mieć znaczenie przechodnie, czy też jest to błąd tłumacza, nie wiadomo (zapewne to drugie). Warto jeszcze raz przypomnieć, że w gramatyce Kleina nie znajdziemy takich wątpliwych tłumaczeń. Wszystkie litewskie słowa, które są w niej przetłumaczone na łacinę, mimo XVII-wiecznej pisowni i archaicznych form, są jasne dla współczesnego Litwina i płynnie odpowiadają łacińskim tłumaczeniom. Wszystko, co wątpliwego można znaleźć w gramatyce Kleina, drabužių pavadinimų, yra keli atvejai, tiksliau, vienas pluoštas atvejų, kai lietuviškas esamasis poza wspomnianymi już nieco przybliżonymi nazwami roślin, lub XVII a. laikas parašau aſz ſawa warda paraſzau, ego meum nomen ſcripſi; tu ſawa warda paraſzai, tu tuum nomen ſcripſiſti; jis ſawa warda paraſza, ille ſuum nomen ſcripſit; aſz tawa warda paraſzau, ego tuum nomen ſcripſi; przetłumaczonym łacińskim perfectum (jak gdyby po litewsku miało być parašiau albo esu 24 parašęs): tu tawa warda paraſzai, tu tuum nomen ſcripſiſti KG 243 / 149 „147“. Sądząc po wszystkim, jest to przypadkowe przeoczenie. Niezależnie od tego, jakie było pochodzenie etniczne Daniela Kleina, oczywiste jest, że jego znajomość języka litewskiego dorównywała znajomości rodzimego Tokie yra abejotini lietuviškų žodžių vertimo į lotynų kalbą atvejai Compendium użytkownika tego języka. w publikacji. Mimo to nie powinno powstać wrażenie, że w tym dziele aż roi się od błędów. 24 Tai tikrai esamieji laikai, o ne kokie nors fonetiniai ar ortografiniai būtojo laiko variantai, plg. tikrus ir odpowiednio przetłumaczone czasy przeszłe: muſze verberavit KG 195 / 101 „99“, atneſze… attulit KG 241 / 147 „145“ itd. MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek języka łacińskiego i litewskiego w gramatyce Sapūnasa i Šulca | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Jak wspomniano, tłumaczeń litewskich słów i wyrażeń na język łaciński jest 1380, a wątpliwych spośród nich jest tylko tyle, ile omówiono w niniejszym artykule. Wszystkie pozostałe przypadki tłumaczeń są poprawne i trafne. Wśród nich znajduje się również przypadek, który, jak się wydaje, został błędnie zrozumiany przez redaktorów LKŽ: 2. znaczenie słowa paskristi 2 (paskriñda, paskrto) w LKŽe uzasadniono jedynym miejscem z omawianej tu gramatyki (wskazano SC 55), a znaczenie to podano jako „wygrzebać, wydrapać“. Sprawdziwszy ten przypadek w tekście Compendium, widzimy: Paſkrindu Cavus fio, Paſkrittau 55. Tłumaczenie łacińskie brzmiałoby „staję się pusty (lub wklęsły)”, a zatem znaczenie tego słowa nie polega na „wydrążeniu” czegoś, aby stało się puste (byłoby to cavum facio), lecz na samym staniu się pustym, tj. „przerzedzeniu się” lub „wklęśnięciu”. 2. WARTOŚCIOWE DANE ZAWARTE W SŁOWNICZKU W omawianym słowniczku znajduje się również wiele interesujących i wartościowych informacji, które nie są bezpośrednim przedmiotem niniejszego artykułu, niemniej jednak warto o nich wspomnieć. Możemy w nim znaleźć poświadczone imiona starożytnych bóstw litewskich (Kaukas, Gabvartas, Gabjaujis, Velinas, Žemyna 24–25; Kleinas poświadcza formę Žemynė KG 157 / 63 „61”), nazwy miejscowości i mieszkańców (prūsas, Prūsa; Kleinas poświadcza formę Prūsija KG 158 / 64 „62”), Karaliaučius, karaliaučionis, Danckas [Dancig lub Gdańsk], danckionis, Tilžė, tilžėnas, Įsrutis, įsrutėnas, Katenava [Katniava], katenaviškis [katniaviškis], Lietuva, lietuvninkas 19, 25; podobną listę znajdujemy również w gramatyce Kleina, ale tylko część tych nazw występuje w obu wykazach). Słowniczek Compendium poświadcza również dawne znaczenie słowa kunigaikštis, mirabile dictu, nieodnotowane w LKŽ: Kunigaik[ſ]źtis Principis filius 19 „w znaczeniu syna władcy, monarchy sūnus“, plg. Kunigas Princeps 19 („valdovas, monarchas“, t. y. „kunigaikštis“ dabartine („księcia” w dzisiejszym znaczeniu); to ostatnie znaczenie słowa kunigas trafiło do LKŽ). Że nie MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek łacińsko-litewski w gramatyce Sapūnasa i Šulcasa | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 jest to jakiś przypadek ani pomyłka, widać z kontekstu, w którym w tym samym rozdziale, na stronie 19, wymienione są tytuły różnych władców i ich synów: Karalius Rex, Karalunas Regis filius; Ercikis Princeps, Ercikaitis Principis filius, a także Klebonas Paſtor, Klebonaitis Paſtoris filius (mowa oczywiście o pastorach luterańskich, którzy byli żonaci i mieli dzieci). Możemy jeszcze porównać to ze świadectwami Kleina: Kunigas Dominus „gospodarz, władca”, Kunige KG 118 / 24 ir Kunigaikśtis Principis filius, Princeps „valdovo sūnus; valdovas“ KG 161 / 67 Domina „gospodyni, władczyni” „65” (por. także inne słowa podawane tam przez Kleina). 2.1. Cytaty klasycznych autorów rzymskich W słowniczku Compendium wśród różnych zdań, którymi ilustruje się składnię języka litewskiego, znajduje się również kilka cytatów klasycznych autorów rzymskich. Choć są krótkie, mimo wszystko stanowią najstarsze znane tłumaczenia tych utworów na język litewski. Przy trzech z nich podano również autorów, natomiast niektóre pozostałe nie 25 mają wskazania autorstwa i w wydaniu z 1997 r. pozostały niezidentyfikowane. Oto cytaty ze wskazanymi autorami: Ipacź[ę] Liekoryſtę tur, ant atàuſźimo Ligg[o]ſa kuno karſźcźius. Mają wyjątkowy środek na ochładzanie żarów w chorobach ciała. Pliniusz 86–87 (zostało wydrukowane Ipacźe, Liggůſa, Singnlare). Jest to cytat ze Starszego Pliniusza, który oznacza „ma szczególną właściwość 26 leczniczą, by ochładzać gorączkę ciała w chorobach” (o dzikich winogronach). Neigi wiena riecźis kuri ant jednojimo Deiwjû pareitis’ nera uźlikta. Neq[ue] ulla res i to uzasadnia, że błędów korektorskich można oczekiwać nie tylko w tekstach litewskich, lecz także łacińskich quæ ad placand[os] De[o]s pertinet, præterviſa eſt. Cic. 86 (buvo atspausdinta placandum Deus, 25 W przedmowie do wydania z 1997 r. (SC 19) wspomniane są tylko dwa cytaty, Pliniusza i Cycerona, zapominając wkrótce aptarsimą Horacijaus citatą, identifikuotą SC 223. 26 Naturalis historia, XIV. 99 (w niektórych wydaniach numeracja rozdziałów się różni, ale będzie to mniej więcej początek ostatniej jednej trzeciej XIV księgi). Całe dzieło Pliniusza do tej pory nie zostało przetłumaczone na język litewski. MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek łacińsko-litewski w gramatyce Sapūnasa i Šulcasa | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 w słowach; ponadto w niektórych odpisach tekstu Cycerona (a także we współczesnych wydaniach) zamiast praetervisa używa się praetermissa w niemal takim samym znaczeniu). Jest to zdanie Cycerona z III mowy przeciw Katylinie (In Catilinam, III.20), które oznacza: „Żadna rzecz, 27 która w formie rodzaju żeńskiego nazywana była przez dawnych Litwinów boginią, a więc także priklauso dievams permaldauti, nėra [ =nebuvo] praleistas“. Deiwjû čia pažodžiui yra deivių, ogólnie bóstwem rzymskim; dlatego można by powiedzieć, że jednym ze starych znaczeń słowa deivės (liczba mnoga) jest po prostu „bóstwa” (nie tylko bóstwa żeńskie), por. rodzaj żeński liczby mnogiej słowa žmonės w dawnych pismach. W LKŽe przy haśle deivė, nawiasem mówiąc, takie znaczenie nie jest wymienione, chociaż w zamieszczonym tam zdaniu Mažvydasa Tos deivės negal jums nieko gero duoti znaczenie użytego słowa jest właśnie takie („bóstwa”; w tym kontekście bóstwa wspomniane przez Mažvydasa są w istocie rodzaju męskiego).တ? no Fis anus & tamen vis formoſa videri 28 Horat. 4. Carm. Od. 13 81. Jak wskazano, jest to cytat z Ód Horacego (Carmina, IV.13.2– 3). Oryginał stanowi zakończenie drugiego wersu i trzeci wers tak zwanej IV strofy asklepiadejskiej, a tłumaczenie litewskie jest bardzo bliskie oryginalnemu metrum. Niektóre cytaty z autorów rzymskich pozostawiono bez wskazania autorstwa. Oto one: Kodel tu werta argu nè werta to wardo Sakyſu. Dlaczego jesteś godna i niegodna swego imienia, powiem. 76. Jest to pierwszy wers epigramatu III.34 Marcjalisa (heksametr). Litewskie tłumaczenie jest również heksametrem (podczas deklamowania należałoby dokonać elizji vert’ argu, podobnie jak w heksametrach łacińskich), a zatem jest to wczesny (choć nie najstarszy) litewski wers heksametryczny. Cały epigram Marcjalisa brzmi następująco: 27 Współczesne tłumaczenie można przeczytać w tej książce: Marek Tuliusz Cyceron. Mowy, tłum. E. Ulčinaitė, Wilno: Pradai, 1997. S. 118–169. 28 Współczesne tłumaczenie można znaleźć tutaj: Horacy. Liryka, tłum. H. Zabulis, Wilno: Vaga, 1977. S. 183. MINDAUGAS STROCKIS. Lotynų–lietuvių kalbų žodynėlis Sapūno ir Šulco gramatikoje | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Powiem, godna czego jesteś i czego niegodna, pod swoim imieniem. Jesteś zimna i czarna: nie jesteś, a jesteś Chione. Epigram jest poświęcony dziewczynie imieniem Chione. Greckie imię Chionē (Χιόνη) oznacza mniej więcej „Śnieżynka” albo „Śnieżka”, a cała epigramat oznacza: „Dlaczego jesteś godna i [zarazem] niegodna swego imienia, powiem: jesteś zimna [=nie namiętna] i jesteś czarna [=ciemnej karnacji, która nie była u Rzymian uznawana za ideał piękna]: [a zatem] jesteś i [zarazem] nie jesteś Śnieżynką”. Istnieje także współczesny przekład tego tekstu, podobnie jak niemal wszystkich innych (z wyjątkiem najbardziej obscenicznych) 29 epigramatów Marcjalisa. Z wyboru tej epigramy do zilustrowania składni wynika, że autorzy Compendium, choć byli pastorami luterańskimi, cenili radości życia i rzymski dowcip. Można zauważyć, że na stronie 84 do zilustrowania rekcji przypadków wybrano połączenie 30 wyrazowe myliu mergą; lecz wyrażenie pareimi mylėjęs 8 najprawdopodobniej oznacza „wracam, wyświadczywszy przysługę przyjacielowi” lub coś podobnego (por. użycie u Donelaitisa pamylėti = poczęstować DM RG 116), gdyż w przeciwnym razie powstałoby pytanie, z jakiej dokładnie instytucji mówca wrócił (wraca). Komu na dobre? Cui bono? 79. Choć jest to krótkie powiedzenie, znane jest z mowy Cycerona W obronie Roscjusza (Pro Roscio 84, 86 etc.): „Komu przyniosło to [zabójstwo ojca Roscjusza] korzyść?”. Por. współczesne powiedzenie (prawdopodobnie 31 ostatecznie wywodzące się z tej mowy Cycerona) „komu to przynosi korzyść?”. 29 Zob. Marcus Valerius Martialis. Epigramy, przełożyła A. T. Veličkienė, Wilno: Baltos lankos, 1998. S. 74. 30 Swoją drogą, jak wspomniano, syn Szulca, Jonas, wydał w 1706 r. przekłady bajek Ezopa na język litewski (wśród nich znalazły się także fabuły bajek znane z twórczości Fedrusa i Horacego). Być może zamiłowanie do literatury antycznej odziedziczył po ojcu. 31 Zob. : Marek Tuliusz Cyceron. Mowy, przełożyła A. Kučinskienė, Wilno: Pradai, 1997, 35–88. MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek łacińsko-litewski w gramatyce Sapūnasa i Šulca | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Wróciwszy, jadł. Redeo obſonatu 85. Choć to krótkie powiedzenie, jest ono cytatem z komedijos Dvyniai 32 (Menaechmi 277, 288). Pažodinė šio posakio reikšmė yra „grįžtu Plauta: „zatroszczywszy się o posiłek (np. zrobiwszy zakupy na targu)”, ale nie jest to jakiś błąd tłumaczeniowy, lecz możliwe znaczenie przenośne. 2.2. Cytaty biblijne Ponadto w tekście Compendium znajduje się około 90 litewskich i odpowiadających im łacińskich cytatów ze Starego i Nowego Testamentu, zwykle z dokładnymi odsyłaczami. W wielu z nich wariant łaciński pokrywa się z tekstem Wulgaty (albo różni się od niego tylko nieznacznie) i odpowiada tekstowi litewskiemu. Niemniej jednak istnieje przypadek, z którego wynika, że dla tekstu litewskiego wybrano niewłaściwy odpowiednik z Wulgaty: Girriaſi Piktybe, ſive iſź Piktybês ſawo. Gloriatur Peccator in deſideriis an[im]æ ſuæ. Pſ. 10, 3 79 (wydrukowano anmiæ). Odsyłacz do Psalmu podano poprawnie, ale jego tekst łaciński oznacza „grzesznik chełpi się pragnieniami swojej duszy” (w przekładzie A. Rubšysa i Č. Kavaliauskasa z 1998 r.: „Bo bezbożny pyszni się zamysłami swego serca”). Wydaje się, że litewskiemu tekstowi lepiej odpowiadałoby piktybėje“; visas sakinys: quid gloriatur in malitia qui potens est iniquitate? „kodėl giriasi miejsce z Ps 52:3 (w Wulgacie 51:3) gloriatur in malitia („chełpi się złem, który jest potężny w didžiuojies, negarbingas galiūne, savo darbu nedoru?“). Tai galiausiai patvirtina įtarimą, kad pradiniame gramatikos rankraštyje visi ar beveik visi lietuviški žodžiai ir sakiniai buvo be nieprawości?”; Wersję A. Rubšysa i Č. Kavaliauskasa: „Dlaczego przekładów, a przekłady łacińskie dodał później inny człowiek, a więc Teofil Szulc. 32 Współczesny przekład komedii (Aleksisa Churginasa) można znaleźć w tej książce: Antikinės komedijos, red. D. Dilytė, Wilno: Vaga, 1989, 445–504. MINDAUGAS STROCKIS. Lotynų–lietuvių kalbų žodynėlis Sapūno ir Šulco gramatikoje | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 3. ŠIUOLAIKINIŲ VERTIMŲ NETIKSLUMAI Na koniec należy wspomnieć o nieścisłościach pojawiających się we współczesnych przekładach łacińskich przedmów do Compendium (napisanych, jak się przyjmuje, przez Szulca), zamieszczonych w wydaniu z 1997 r. Są one różnorodne, wiele z nich jest drobnych lub przypomina poetyckie parafrazy, ale kilka nieco utrudnia zrozumienie faktów przedstawionych w przedmowach. Gdyby kiedykolwiek znalazło rengiamas naujas šio paminklo leidimas, tai būtų verta patikslinti. się to w przedmowie do Oryginału, na nienumerowanych stronach (SC 48, 50), widnieje takie zdanie: Multa & ferè ſexcenta forſitan (ſi ſpectes gentis Lithvanicæ originem, nonnullorum Grammatices præcepta reſpuentium, & ex uſu addiſcendam lingvam, contendentium, objectiones) monenda occurrerent, niſi ne monſtri ad inſtar appareant, timor obicem poneret, & aurem quaſi vellicaret tritum illud & verisſimum Veriverbium: Vino vendibili non opus eſt ſuſpenſâ hederâ. Oznacza ono (w niemal dosłownym przekładzie): „Wiele i prawie sześćset [łaciński zwrot oznaczający mniej więcej «dziewięć gór»] być może (jeśli uwzględniłbyś pochodzenie narodu litewskiego [oraz] zarzuty niektórych ludzi odrzucających zasady gramatyki i twierdzących, że języka należy uczyć się z praktyki) nasuwałoby się wątpliwości [monenda: uwag, napomnień], gdyby obawa, że nie stały się złym znakiem [albo «potworem»], nie postawiła [im] przeszkody i nie przyszło do głowy [dosł. «nie uszczypnęłaby w ucho»] to wytarte i bardzo prawdziwe przysłowie: dobrej rzeczy reklamy nie trzeba [dosł. „sprzedawanemu (=dobrze sprzedającemu się) winu nie potrzeba zawieszonego bluszczu” [który, według Erazma, Adagia 589C, był używany jako znak reklamowy w rzymskich gospodach]. Wynika stąd, że zdanie jest aluzją do przedmowy do gramatyki Kleina, w której przedstawiono możliwe zarzuty przeciwników wobec zamiaru napisania gramatyki języka litewskiego, a następnie punkt po punkcie je obalono. Zarzuty te zasadniczo były następujące: 1) język litewski powstał z mieszaniny języków, a ponadto ma wiele dialektów, więc napisanie gramatyki jest niemożliwe; 2) języka można nauczyć się z praktyki lepiej niż z gramatyki. Szultc, nie chcąc wdawać się w takie dyskusje, mówi tutaj tylko, że tego rodzaju zarzutów MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek łacińsko-litewski w gramatyce Sapūnasa i Šulcasa | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 (monenda) mogłoby pojawić się dziewięć gór, lecz nie warto zwracać na nie uwagi. Słowa „jeśli uwzględniłbyś pochodzenie narodu litewskiego” są aluzją do już obalonego przez Kleina zarzutu, jakoby język litewski powstał z mieszaniny języków; to jednak, że zostało to powiedziane, świadczy, iż Szultc „lietuvių kalbos“, o „lietuvių tautos (gentis Litvanicæ) kilmę“, galbūt reiškia, kad Sapūnui ir znał także teorię pochodzenia Litwinów od Rzymian. W przeciwnym razie dlaczego do zilustrowania składni litewskiej wybrano by fragmenty z dzieł autorów rzymskich, a fragmenty wierszowane tłumaczono, stosując metrum? W gramatyce Kleina zresztą nie wykorzystuje się cytatów z autorów klasycznych. Na nienumerowanych stronach przedmowy (SC 50, 52) wśród przyczyn, które zadecydowały o wydaniu tej gramatyki, wymienia się również następującą: ex tam crebrâ deſcriptione Inventoris, tum Autoris Gratiam typis concrederentur „iš tokio dažno perrašymo kilęs ortus timor, ne citra tum nuogąstavimas, kad prieš viena vertus Sumanytojo, kita vertus Autoriaus interesą [šie Lietuvių kalbos pradmenys] spaustuvei nebūtų patikėti [ =spaudai atiduot]“. Stąd widzimy, że w XVII wieku, jak można było się spodziewać, na prawa autorskie patrzono swobodniej niż obecnie: wielu sporządzało sobie odpisy tego dzieła (prawdopodobnie pożyczając oryginał od Schulza), aż w końcu Schulz zaczął się obawiać, że ktoś wydrukuje to dzieło i przywłaszczy sobie dochody uzyskane z jego sprzedaży. To również wyjaśnia, dlaczego Schulz nazywa siebie „autorem”: łacińskie słowo auctor (tu użyty późny wariant autor) może oznaczać także prawowitego właściciela, mającego prawo sprzedać swoją własność. A zatem Schulz, odziedziczywszy rękopis Sapūnasa, uważa się, używając współczesnych terminów, za właściciela autorskich praw majątkowych i daje do zrozumienia, że taka była wola samego Sapūnasa (w przedmowie nazywanego Sumanytojas, Inventor). Nie ma żadnych powodów, by w to wątpić. Zresztą, choć na karcie tytułowej dzieło to nazwano Compendium gramãticæ Lithvanicæ („Skrót gramatyki litewskiej”), w przedmowach jest ono stale określane MINDAUGAS STROCKIS. Słowniczek łacińsko-litewski w gramatyce Sapūnasa i Šulcasa | 32 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 SNT – Pismo Święte: Stary i Nowy Testament. Stary Testament z języków hebrajskiego, aramejskiego i greckiego przełożył, przedmowę, wstępy oraz słownik pojęć ST i objaśnienia napisał prałat prof. Antanas Rubšys. Nowy Testament z języka greckiego przełożył, wstępy i NT sąvokų žodyną parašė kun. Česlovas Kavaliauskas, Vilnius: Katalikų pasaulis. Dostęp online: biblija.lt. VUL – łacińska Wulgata. Dostęp online: www.biblestudytools.com/vul. LITERATŪRA Biržiška Vaclovas 1960: Aleksandrynas: senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. I: XVI–XVII amžiai, Čikaga: Kultūros fondas. Buchienė Tamara, Palionis Jonas 1957. Pirmosios spausdintos lietuvių kalbos gramatikos. – Pirmoji lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 9–63. Dietelmair Johann Augustin 1760: Die Heilige Schrift des Alten und Neuen Teſtaments, nebſt einer vollſtändigen Erklärung derſelben, welche aus den auserleſenſter Anmerkungen verſchiedener Engländiſchen Schriftſteller zuſammengetragen, und in der holländiſchen Sprache an das Licht geſtellet, nunmehr aber in dieſer deutſchen Ueberſetzung aufs neue durchgeſehen, und mit vielen Anmerkungen un einem Vorberichte begleitet worden von D. Johann Auguſtin Dietelmair, der heil. Schrift Prof. ord. zu Altorf, und Archidiac. der Stadtkirche. Der neunte Theil, welcher die Weißagungen und Klaglieder Jeremiä enthält, Leipzig: Verlegts Bernhard Chriſtoph Breitkopf. MINDAUGAS STROCKIS. Lotynų–lietuvių kalbų žodynėlis Sapūno ir Šulco gramatikoje | 33 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Eigminas Kazimieras 1997: Kristupo Sapūno ir Teofilio Šulco „Compendium Grammaticae Lithvanicae“. – Sapūno ir Šulco gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 9–32. Hanzíková Ludmila 1988: Názvy kalhot v češtině z hlediska principů sémantické motivace. – Sborník prací Filozofické fakulty brněnské univerzity. Studia minora Facultatis Philosophicae Universitatis Brunensis A 36, Brno: Masarykova univerzita, Filozofická fakulta, 95–101. Koženiauskienė Regina 1990: XVI–XII amžiaus prakalbos ir dedikacijos, Vilnius: Mokslas. Strockis Mindaugas 2007: Klasikinių kalbų kirčio žymėjimo įtaka lietuvių kirčio žymėjimui: daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universitetas. Stundžia Bonifacas 1997: Pratarmė. – Sapūno ir Šulco gramatika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 5–7. ZM 2014: Das „Zwischenmanuskript“ zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch 6. Saalfeld bis Szypulowski. Auf der Grundlage der Sammlungen von Friedwald Moeller bearbeitet von Walther Müller-Dultz, Reinhold Heling und Wilhelm Kranz, Hamburg: Im Selbstverlag des Vereins [für Familienforschung in Ostund Westpreußen e. V. Quellen, Materialien und Sammlungen zur altpreußischen Familienforschung (QMS)]. Gauta 2020 12 09 Priimta 2020 12 30 MINDAUGAS STROCKIS. Lotynų–lietuvių kalbų žodynėlis Sapūno ir Šulco gramatikoje | 34 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 LATIN-LITHUANIAN GLOSSARY IN THE 1673 LITHUANIAN GRAMMAR BY SAPŪNAS AND SCHULTZ Summary A short grammar of Lithuanian, written in Latin and published in 1673 in Koenigsberg, referred to as the Compendium, was written by Kristupas Sapūnas (in German known as Christoph Sappuhn) and published by Theophilus Schultz (in Lithuanian known as Teofilis Šulcas). It has been a consensus among scholars that Schultz, to whom Sapūnas had bequeathed his unpublished manuscript, published it, years after the death of the original author, with his own additions; yet, in the absence of the original manuscript, it is not always clear what exactly these additions are. Almost all Lithuanian words mentioned in the Compendium are accompanied with Latin translations; thus we have a de facto Lithuanian-Latin glossary consisting of 1380 entries. Most of the words are translated well, but the peculiarities of the translation of certain Lithuanian grammatical forms suggest that the translator had to mentally translate them into German first before producing the Latin version; also, certain similar-sounding or homonymous Lithuanian words, which could not have presented any difficulty for a native speaker, seem to have confused the translator. From this a conclusion can be drawn that in the original manuscript by Sapūnas (who was beyond doubt a native speaker of Lithuanian) the Lithuanian words had no accompanying Latin translations, and that these were added by Schultz (who was a Germanophone Prussian). Yet, despite these minor shortcomings inevitable with a non-native speaker, Schultz must be commended for his work in preserving for the posterity this interesting document on Lithuanian as it was spoken in Lithuania Minor in the 17th century. MINDAUGAS STROCKIS. Lotynų–lietuvių kalbų žodynėlis Sapūno ir Šulco gramatikoje | 35 doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.13 BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 SŁOWA KLUCZOWE: Sapūnas, Šulcas (Schultz), Compendium, glosariusz, tłumaczenie, łacina. MINDAUGAS STROCKIS Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, 10308 Wilno [email protected]