Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai „kažkada“ ir „kada nors“: reikšmės santykis ir vartosena

BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas NEAPIBRĖŽIAMIEJI LAIKO PRIEVEIKSMIAI KIEDYŚ I KIEDYKOLWIEK: RELACJA ZNACZENIOWA I UŻYCIE SŁOWA KLUCZOWE: nieokreślone przysłówki czasu, przysłówki zaimkowe lub zaimek jako proforma, adverbiale, wykładnik nieokreśloności. ADNOTACJA W artykule omówiono rozszerzanie się sfery użycia kažkada poprzez przejście od tradycyjnego modelu, służącego do określania czasu działania (faktycznego) zachodzącego w nieokreślonym momencie w przeszłości, ku mniej typowemu modelowi, w którym kažkada wybiera się do określania czasu działania (nierealnego), które może zajść w przyszłości, tradycyjnie opisywanego za pomocą przysłówka kada nors. Przeprowadzone przez Martina Haspelmatha (1997) typologiczne badanie implikacyjnych uniwersaliów zaimków nieokreślonych, obejmujących również przysłówki pochodzenia zaimkowego (PRO-ADVERBS), pokazuje, że wybór kažkada do określania czasu działania nierealnego narusza zasadę współpracy z rozmówcą (ang. the cooperative principle; por. Grice 1975). Z drugiej strony taki wybór należy jednak wiązać również z ogólną tendencją do zmiany znaczeń i funkcji wykładników nieokreśloności – z możliwością przejmowania znaczeń wykładników nieokreśloności zajmujących sąsiednią pozycję na mapie uniwersaliów implikacyjnych w określonym kierunku (por. Haspelmath 1997: 63). WPROWADZENIE Użycie przysłówków kažkada i kada nors na pierwszy rzut oka wydaje się uzasadnione kontrastiniu laiko situacijų išdėstymu (praeitis–ateitis) 1 . Pastaruoju metu vis dažnėjantis wyborem przysłówka kažkada, określającego nieokreśloność sytuacji czasowej w przyszłości, zamiast 1 Por. uwagę zamieszczoną na jednej ze stron internetowych: „kada nors stosuje się do określania przyszłości, a kažkada – przeszłości.” Kiedyś będę bogaty; kiedyś byłem bogaty“ (https://vaistininkouzrasai.lt/skaitytoju-klausimai/pastaba-kada-norsvartojama; dostęp: 2020-12-29). Co ciekawe, znajdujące się w tekstach tej strony internetowej wyrazy kažkada i kada nors właściwie oznaczają rozróżnienie przeszłości i przyszłości, dlatego pouczenie językowe należy uznać za swego rodzaju reklamę strony. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: relacja znaczeniowa i użycie | 2 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 laukiamo kada nors rodo, kad nyksta kalbančiųjų suvokimas, jog šis laiko prieveiksmis skirtas wyłącznie do opisywania sytuacji z przeszłości, por. : 1) Kiedyś napiszę książkę o tym, z jakimi ludźmi zdarzyło mi się pracować w życiu. 2 2) mało prawdopodobne, że takie systemy komputerowe kiedyś będą działać lepiej, niż potrafi człowiek <...>. 3 3) Trzeba <...> kiedyś powiedzieć „Stop“ . 4 4) jeśli myślimy o sytuacji gospodarczej tu i teraz, a nie kiedyś za 10 lat, to najważniejszymi czynnikami ją determinującymi <...> są oczekiwania konsumentów oraz wynikające z nich zapotrzebowanie na dobra konsumpcyjne i paslaugų paklausa. 5 5) Karjera nėra procesas, kuris prasidės kažkada po studijų baigimo. 6 6) Teatr jest sztuką ulotną, nie pozostaje. <...>. Dlatego wszyscy artyści dainininkai, aktoriai, režisieriai – jeigu jau yra pripažįstami, tai čia ir dabar, o ne kažkada sceniczni – po śmierci. 7 7) Te pieniądze można również wykorzystać na <...> wsparcie dzieci innymi środkami. Nie próbując wesprzeć tych, którzy dopiero urodzą się kiedyś w przyszłym roku, lecz rzeczywiście przyglądając się temu, gdzie występują problemy społeczne i jaka pomoc finansowa jest potrzebna. 8 W pracach normatywnych dotyczących języka litewskiego nadal poświęca się wiele uwagi błędom w użyciu połączeń nieokreślonych przysłówków (w tym kažkada, kada nors) z tai. Chociaż takich 9 typowych kontekstów użycia kažkada. W pracach językoznawczych uwagi o kažkada i kada nors samplaikų vartojimas nebėra intensyvus, jų pavyzdžiai svarbūs kitu aspektu – jie ryškina keista-nes-pas-mus-tikrai-saugiau-nei-uzeiti-i-parduotuve-1224-1409156 (dostęp 2020-12-29). 2 https://www.15min.lt/max/naujiena/verslas/versmes-sanatorijos-direktore-apie-135-atsaukimus-per-savaite3 https://kauno.diena.lt/naujienos/nuomones/nuomones/snekamoji-kalba-mitai-realybe-ir-tyrimu-galimybes870672 (dostęp: 20201229). 4 https://m.delfi.lt/lietuvoje/article.php?id=86384825 (žiūrėta 2021-02-12). 5 https://www.llri.lt/naujienos/ekonomine-politika/o-gal-ekonomikos-prognozuotojai-ne-taip-jau-ir-klydo/lrinka (žiūrėta 2020-12-29). 6 http://www.vpvpmc.lt/karjeros-ugdymo-centras/580-karjeros-plano-nauda-siekiant-karjeros-tiksl.html (dostęp 2020-12-29). 7 http://www.lkti.lt/apie_mus/knygynas/teatras/gintaro-varno-teatras.html (dostęp: 2020-12-29). 8 https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/maciulis-apie-10-tukst-euru-mokejima-gimusiam-vaikui-siulymasgalintis-tureti-neigiamu-pasekmiu.d?id=86100285 (žiūrėta 2020-12-29). 9 Por. http://www.vlkk.lt/aktualiausios-temos/didziosios-klaidos/zodyno/neteiktini-vertiniai (dostęp: 2020-12-29). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: relacja znaczeniowa i użycie | 3 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 przypadki mylenia znaczeń trudno znaleźć, dlatego celem niniejszego artykułu jest neapibrėžiamųjų laiko prieveiksmių kažkada ir kada nors tinkamo – su jų semantika wyjaśnienie możliwości użycia powiązanego – . Stawiane są tu trojakiego rodzaju zadania: 1) przeanalizować, jakimi ilustracjami poparte są znaczenia tych przysłówków i ich synonimów w kalbos žodynuose: akademiniame Lietuvių kalbos žodyne (LKŽe), Dabartinės lietuvių kalbos głównym słowniku języka litewskiego (DŽ), Słowniku języka ogólnego (BŽe) oraz Słowniku 10 synonimów (SŽe); 2) omówić, jak status gramatyczny i znaczenie tych wykładników nieokreśloności czasowej są opisywane w pracach językoznawczych; 3) zbadać rozkład częstotliwości użycia kažkada w Korpusie współczesnego języka litewskiego (DLKT) i Korpusie mówionego języka litewskiego (SLKT). Struktura artykułu odzwierciedla kolejność odpowiedzi na te zadania: 1. Kažkada i kada nors w słownikach; 2. Kažkada i kada nors — status gramatyczny i semantyka; 3. Kažkada, kažin kada — użycie w DLKT i SLKT. Teoretyczne medžiagos apžvalgai bei empirinės medžiagos tyrimui pasitelkiami analitinis ir lyginamasis metodai. 1. KIEDYŚ I KIEDYKOLWIEK W SŁOWNIKACH Wspomniane rozróżnienie w użyciu wyrażeń kažkada i kada nors w odniesieniu do wydarzeń apibūdinti įžvelgiama DŽ ir BŽe pateiktuose šių prieveiksmių reikšmės paaiškinimuose ir przeszłych lub przyszłych w przykładach ilustracyjnych (zob. w tabeli 1 zestawienie opisów znalezionych w słownikach wyrażeń kažkada i kada nors oraz ich możliwych synonimów). DŽ wyróżnia dwa znaczenia kažkada: „nie wiadomo kiedy” i „dawno temu”, które ilustrują przykłady czynności zachodzących w przeszłości. W BŽe użycie przysłówków kažkada, kažin kada również uzasadnia się czynnością przeszłą (bez opisu znaczenia). Znajdujące się w LKŽe wyrażenia kažkada i kažin kada są powiązane wzajemnymi odsyłaczami: znaczenie kažkada wyjaśnia się odsyłaczem do kažin kada, a kažin kada – do nežinia kada i kažkada. W przykładach kažkada sąsajos su neapibrėžtą praeities veiksmo laiką nurodančiais kažin kad, kadáise, kada z tabeli 1 widoczne są nie tylko podawane przez SŽe, lecz także przez LKŽe, a częściowo również przez DŽ, przysłówki kadà, kadas. Aby wyjaśnić znaczenie przysłówka kada nors, w słownikach wykorzystuje się charakterystykę odnoszącą się do wyboru momentu w czasie lub (i) jego nieokreśloności, por.: w dowolnym czasie 10 DŽ i BŽe są słownikami normatywnymi, por. http://lkiis.lki.lt/lkz-pratarme, http://lkiis.lki.lt/lkz-ivadas oraz //bkz.lki.lt/?pg=bendros_zinios. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: relacja znaczenia i użycie | 4 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 (LKŽe), w jakimkolwiek nieokreślonym czasie (DŽ), w nieokreślonym czasie (BŽe). Użycie BŽe kiedykolwiek jest ilustrowane bardziej szczegółowo: tym przysłówkiem określa się nie tylko czas działania, które nastąpi w przyszłości, lecz także możliwość działania w przeszłości. TABELA 1. Hasła dotyczące przysłówków czasu „kažkada”, „kada nors” i „kai kuriais” oraz synonimicznych względem nich aspektów znaczeniowych w głównych słownikach języka litewskiego LKŽe BŽe DŽ SŽe kiedyś zob. nie wiadomo kiedy 1. nie wiadomo Kažkada jis čia kiedyś żyło. 2. Już kiedyś żyliśmy. baigėme darbus. kiedy: Kiedyś parduotùvė. tu było kiedy, kiedyś Àš pociąg przyjedzie, kažin kad esù kad gdy znudzi ci się sytuãcijoje jak tù. dawno: Już kiedyś skończyliśmy kopać ziemniaki <...>. ǁ bardzo dawno: Każn kiedyś byłem w w Kupiškis. ǁ niegdyś: kiedyś: umiałem siuvinėt <...>. kažkada: Nie wiadomo, kiedy czekanie w podobnej 2. teraz. – kadáise tak kiedyś, dawno dawno niegdyś: <...> uśmiechnął przypomniawszy sam kiedyś był <...> Kiedyś tu było niegdyś, Kiedyś i ja taki śpiewałem. ◊kiedyś kiedyś kiedy, bardzo kitados, seniai: Każn kiedyś i Kiedyś Niemcom. čia buvo girios. Kadáise ts krãštas ja Niegdyś Wróciłem. Kiedy, temu, nie teraz, Tilindis w minionych się, czasach: K. sobie, że i rósł dąbrowa. kiedy, niegdyś wiercipięta. (Mieszkał k. w mieście), puszcza. <...>. ktąsyk, ktąkart dobrze (K. żyjąc <...> dziadek), dawno kiedy, dawno: kanakads, kiedy kiedyś dawno: było już kiedy nie pamiętam. kiedy kdės, kiedy kdžių prv. šnek. seniai: inaczej należałem Niegdyś krzesła kaži(n) 1. nie wiadomo kãdžių tave mačiau. Kiedy kiedy Ta to było, kiedy. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: relacja znaczeniowa i użycie | 5 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Niegdyś kiedy poeta Mačys. ks prv. dawno, nie teraz: lasach), które Nasze kiedy ks najdawniej, najdawniej (S. tutaj niegdyś niegdyś długie, tvno mtais 232. Czasami przy przeziębieniu: Kitados jis kdės <...>. wiadomo kada(s) 1. zob. kadaise: Tep prv. → kadis <...> 2. kiedyś: Już I nas wszystkich gi mirsiančius tikrai BPII6. kada prv. 1. jeździł. Czekam on dawno był w domu. kiedyś <...> 2. Augo miškas čia niegdyś. dawno: Àš kadas na ciebie od šventa kada niegdyś innym razem dawniej, innym razem, kitados: <...> mógł przyjść ani odpoczywano w godzin, żył niegdyś nupjovė rugius taki człowiek kitada przysł. innym kadaise: Kitada przez dwanaście razem, Nie będę tadà, nei kitadà. – nałożone nam, sam nawet nie wie, Żył niegdyś, król. <...> 2. książk., kad BPI krótkie są Mž 290. czego kiedyś 1. niegdyś: <...> niegdyś Kiedyś w tym miejscu był stary cmentarzyki. – kiedyś w dowolnym czasie: I w czasie: przyjedź czasie: A kiedyś dowolnym, kiedyś w jesteście jednak. się z kimś do internetu? Ja nieokreślonym nieokreślonym J. Jabl. Kiedyś może spotkamy. Przyjdź też kiedyś. chcę jeszcze kiedyś dawna. tylkojau méile. nuvykti  į Paryžių. Tak, niegdyś: kiedyś lub najpotężniejszy wysadzony w powietrze chcący przyrząd. - JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: reikšmės santykis ir vartosena | 6 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Zatem przykłady przedstawione w DŽ ukazują jedynie rozumiane kontrastywnie (nieokreślony czas w przeszłości : nieokreślony czas w przyszłości) użycie słów kažkada i kada nors; W BŽe spektrum znaczeń tych wskaźników nieokreśloności czasu przedstawiono szerzej: kažkada wiąże się z rzeczywistymi (faktycznymi) sytuacjami z przeszłości, natomiast kada nors – nie tylko z momentem czynności, która wydarzy się w przyszłości, lecz także z momentem czynności, która mogła mieć miejsce w pewnym odcinku czasu. Przed omówieniem statusu gramatycznego i semantyki tych słów należy rozważyć, z którymi kategoriami modalności czasownika i trybu związane są wspomniane wyżej charakterystyki czynności zachodzącej w rzeczywistości (faktycznej) oraz możliwej (niefaktycznej). Faktyczne (realne / zaistniałe) działania zazwyczaj 11 określamy czasownikami modalności epistemicznej (oceniającej). Z punktu widzenia kategorii trybu wiąże się je z trybem oznajmującym: „Modalność epistemiczna jest związana z wiedzą ludzi o świecie <...>. Predykaty epistemiczne modyfikują twierdzenia, które można oceniać z punktu widzenia prawdziwości, a rezultatem tej operacji również jest twierdzenie, którego prawdziwość można ustalić” (Holvoet, Judžentis 2004: 82, 85). Niefaktyczne działania określamy modalnością deontyczną (irealną) – w odróżnieniu od epistemicznej – charakteryzowane są nie 12 twierdzenia, lecz abstrakcyjne propozycje oznaczające działania lub czyny jakichś podmiotów” veiksmažodžiais. Nefaktyvūs deontinio modalumo veiksmažodžiai pasirenkami perteikiant su ateitimi – ketinimais, raginimais, liepimais, poreikiais – susijusius veiksmus: „Deontiniu (Holvoet, Judžentis 2004: 83). Z punktu widzenia modalności wyróżnia się czas przyszły. Określa on działania przyszłe, dlatego za pomocą form czasowników tego czasu „wyrażane twierdzenia w momencie mówienia nie są weryfikowalne: mogą się urzeczywistnić, a tym samym zostać 13 sprawdzone, dopiero w pewnym momencie w przyszłości” jako plany, ponieważ ciąg zaprojektowanych wydarzeń przyszłych może zostać zakłócony, a przewidywane wydarzenie (Holvoet, Pajėdienė 2004: 123). Ateitis yra siejama su ketinimais 14 , kurie paprastai pateikiami gali neįvykti. Todėl būsimų dalykų įvardijimas negali būti siejamas vien su laiko raiška – ateities dalykai turi ir numatymo (pranašavimo) elementą, ir tam tikrą su modalumu susijusią 11 Por. definicję modalności oceniającej przedstawioną przez Vladimira Plungiana: „jest to przekazywana przez mówiącego ocena sytuacji tikroviškumo (ar tikėtinumo laipsnio) vertinimas“ (Plungian 2011: 192). 12 Zdaniem V. Plungiana za jedne z najważniejszych znaczeń z kognitywnego i komunikacyjnego punktu widzenia należy uznać znaczenia modalności irrealis, stosowane do opisu sytuacji irrealis – „gdy wykładniki modalne charakteryzują pewien «świat alternatywny», istniejący w czasie przekazywania komunikatu w świadomości mówiącego” (Plungian 2011: 193). 13 Więcej na temat problematyki pojęcia czasu przyszłego oraz odsyłaczy do literatury zob. Holvoet, Pajėdienė 2004: 122– 124. 14 Na temat interpretacji intencji zob. Lyons 1993: 814 i n. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: stosunek znaczenia i użycie | 7 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 znaczenie (por. Lyons 1993: 677). W języku litewskim zdania wyrażane za pomocą form czasowników czasu przyszłego można uznać z punktu widzenia modalności za 15 nieznakowane (por. Holvoet, Pajėdienė 2004: 123). 2. STATUS GRAMATYCZNY I SEMANTYKA KIEDYŚ I KIEDYKOLWIEK 2.1. W pracach lingwistycznych kažkada i kada nors (oraz ich warianty i synonimy) mogą być 16 określane jako należące do trzech różnych podklas gramatycznych – przysłówków (por. Senn 1966; Ulvydas 1971, 2006; Paulauskienė 1976; Forssman 2003), niejednorodność klasyfikacji adverbialiów wynika z charakteru zakresu grupowania badanego materiału. Tradycyjnie (plg. Makauskaitė 2016, 2019) arba neapibrėžiamųjų įvardžių (plg. Haspelmath 1997). Šiuos przyjmowane rozróżnienie kažkada i kada nors jako samodzielnej części mowy 425; 2000: 1; 2006: 410), opiera się na funkcji wskazywania „okoliczności czynności lub stanu wyrażonego prieveiksmiui, kuriam būdingas „leksinės reikšmės savarankiškumas“ (plg. Ulvydas 1971: czasownikiem” (por. Ulvydas 2006: 410). Pojęcie adverbialium wybiera się przy opisie środków wyrażania znaczenia czasu o różnym pochodzeniu (typach derywacji). W przeprowadzonym przez Indrę Makauskaitė badaniu możliwości pozycyjnych adverbialiów czasu we 17 współczesnym języku litewskim do adverbialiów zalicza się także słowa lub połączenia wyrazowe będące niemal całkowicie przysłówkowymi odpowiednikami” (Makauskaitė 2019: 76). priskiriami „laiko prieveiksmiai ir formaliai prieveiksmiais nelaikomi jų semantiniai Należy zwrócić uwagę, że Antanas Smetona i Aurelija Usonienė, autorzy, którzy jako pierwsi podkreślają, że semantyczno-funkcjonalna klasa adverbialiów „nie jest utożsamiana z prakalbę apie poreikį skirti adverbialų klasę aprašant kai kuriuos lietuvių kalbos reiškinius 18 , przysłówkami jako tradycyjną częścią mowy w gramatyce ani z okolicznikami jako tradycyjną częścią zdania w składni”, i że przy takim wyborze „nie jest kwestionowany status omawianych zjawisk językowych z punktu widzenia części mowy lub części zdania” (Smetona, Usonienė 2012: 124). 15 Por.: „Język litewski ma formy czasu wyraźnie oddzielone od systemu modalnego, dlatego do kategorii czasu deiktycznego priskirtinos trys vertės – esamasis, būtasis, būsimasis laikai“ (Holvoet, Pajėdienė 2004: 124). 16 Por. wskazywane w pracach językoznawczych kažin kad, kažin kuomèt, kažkuomèt, kuomèt nórs (Ulvydas 1971: 454; 2000: 30) ar kažkadais, kaži(n) kada, kaži(n) kuomet ir kuomet nors (Makauskaitė 2019: 77, 91, 107, 108). 17 O badaniach semantycznych środków wyrażania czasu w języku litewskim, uznawanych za adverbialia, zob. Makauskaitė 2016. 18 Zob. Smetona, Usonienė 2012: 124, 128–131, 136. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: relacja znaczeniowa i użycie | 8 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Rozważając możliwości wyboru właściwego kažkada i kada nors, należy uwzględnić również badania typologiczne. W pracy Martina Haspelmatha Indefinite Pronouns (1997) tym litewskim wykładnikom nieokreśloności poświęcono szczególną uwagę; przedstawiono w niej wyniki badań implikacyjnych uniwersaliów zaimków nieokreślonych w 140 językach. M. Haspelmath używa pojęcia zaimka nie tylko w sensie etymologicznym (PRO-NOUN), lecz także w szerszym znaczeniu – formy pierwotnej (PRO-FORMA) – jako terminu opisującego różne derywaty pochodzenia zaimkowego, w tym również przysłówki zaimkowe (ang. pronominal adverbs; por. 1997: 10–11). Pasirinkimo vertinti kažkada ir kada nors kaip įvardžiams priskirtinų žodžių visumos vienetus poreikį rodo ir lietuvių kalbos gramatiniuose aprašuose, kur šie žodžiai bei ich synonimiczne lub słowotwórcze warianty Haspelmath przedstawia jako przysłówki, podkreśla pochodzenie zaimkowe, złożony sposób utworzenia z kilku zaimków i podaje inne podobne charakterystyki (plg. Senn 1966: 313; Paulauskienė 1976: 202, 204; Valeckienė 1979: 130 19 ; Kniūkšta 2001: 161; Forssman 2003: 284). Zanim przejdziemy do uwypuklonych w badaniu Haspelmatha 20 możliwości znaczeniowych i użyciowych kiedyś i kiedykolwiek (oraz ich synonimicznych wariantów), warto wspomnieć o charakterystykach znaczenia tych wykładników nieokreśloności czasu przedstawianych we wcześniejszych (Ulvydas 1971, 1985) i najnowszych (Forssman 2003; Makauskaitė 2019) badaniach materiału lituanistycznego. 2.2. Lietuvių kalbos gramatikoje (LKG) pateiktame prieveiksmių reikšminių grupių w opisie kiedyś, kiedykolwiek i kiedy, gdy chcąc są przypisywane do przysłówków 21 okolicznikowych czasu, oznaczających „teraźniejszość lub ogólne pojęcia czasu” (Ulvydas 1971: 454; 2000: 19 Adelė Valeckienė (1979: 131–133) omawia etymologie kada, wspomina także kartuta „kiedyś” (tamże, 130), kuris LKŽe šia reikšme iliustruojamas tarminiais pavyzdžiais (plg.: Kartunta gal ir aš būsiu laimingas; Kartuta tu poprosisz mnie). 20 Plg.: „Dabar pamirštama nežymimųjų įvardžių ir juos atitinkančių prieveiksmių įvairovė ir pradedama tenkintis wyłącznie formami z kaž-: kažkas, kažkoks, kažkada... A. Vienuolis używa form z kaži kažin tak, jak jest to przyjęte w żywej mowie – gdy mówi się o jakiejś jednej, niezbyt jasnej rzeczy: <...>. Gdy mowa o jednej z kilku nieznanych rzeczy, pisarz subtelnie dobiera inne słowo: <...> Każdy przypomniał sobie, że i jemu kiedyś (wcześniej czy później) przyjdzie umrzeć (R II 84). Z literatury współczesnej moglibyśmy zebrać setki zdań, w których także w takich przypadkach wstawia się już jakiś i kiedyś. Zjawiska semantycznego słowa kiedyś A. Vienuolisowi w ogóle nie potrzeba – nieokreślony czas przeszły określa on przysłówkami niegdyś i ongiś <...>“ (Kniūkšta 2001: 161). 21 Por. W LKG znajduje się uwaga, że „bardziej ogólne znaczenie przeszłości” mają przysłówki „<...> niegdyś, <...>“ (Ulvydas 1971: 455; 2000: 31). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: <...>, ongi, ongiś stosunek znaczeniowy i użycie | 9 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 30), do podgrupy, choć przykłady mające poprzeć to twierdzenie tego nie 22 pokazują: kiedyś ilustrowane jest zdaniami z formami czasowników w czasie przeszłym, natomiast kiedykolwiek, gdy potrzeba – zdaniami z formami czasowników w czasie przyszłym, por. : 8) Kiedyś <...> nadepnął na porzuconą kosę <...>. 9) Ciekawe, kiedyś i ja umiałam tak haftować <...>. 10) Kiedyś ci opowiem o Damulienė. 11) Zawsze, kiedy będzie chciał, będzie musiał wypuścić <...>. W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (DLKG) widoczne jest doprecyzowanie takiego opisu: w podgrupie przysłówków okolicznikowych wskazujących „teraźniejszość lub ogólne pojęcia czasu” wymienia się tylko kada nors, natomiast w podgrupie przysłówków wskazujących przeszłość – spośród już wymienionych wskazuje się tylko kadaise (por. 23 Ulvydas 2006: 426). W najnowszych badaniach zwraca się uwagę na deiktyczność tych słów. Berthold Forssman (2003: 51, 264) przypisuje kažin kada / kažkada / kažkuomet „irgendwann” (kontekst opisu pozwala sądzić, że także kada nors) do punktowych, lecz niedeiktycznych nieokreślonych 24 przysłówków czasu, natomiast I. Makauskaitė (2019) – do deiktycznych adw prewerbiów czasu. 25 Różnice w ocenie wiążą się z definicją deiktyczności uwarunkowaną sposobami badania materiału: w pierwszym przypadku – w morfosemantycznym opisie systemu przysłówków – badane elementy oceniano jako wskazanie anaforyczne (tj. mające swoje miejsce w ogólnym rozumieniu dyskursu), a w drugim – na podstawie semantyki opisywanych elementów w rzeczywistym dyskursie lub subiektywnej deixis. Przy opisywaniu adw prewerbiów czasu według trójdzielnego podziału – deiktycznych, intrynsycznych i 26 22 Zob. także w innej pracy samplaikę kuomet norint w niewłaściwie przypisanym znaczeniu „kiedykolwiek”, ilustrowaną zdaniem Oi, klius jam nuo manęs kuomet norint (Ulvydas 1974: 23; 2000: 320). 23 Por. tłumaczenie na język rosyjski podane w Грамматика литовского языка: kada nors „когда-либо“, kadaise „некогда, когда-то“ (Ulvydas 1985: 341). 24 Przypisanie kada nors do tej grupy punktowych niedeiktycznych przysłówków nieokreślonych wynika z podanego w języku niemieckim znaczenia, por.: kadanorint (kadanonts, kadanors, kadanõrs) „irgendwann“ (Forssman 2003: 200). W tym miejscu można przypomnieć podane przez Alfreda Senna (1966: 313) tłumaczenia omawianych przysłówków, por.: kažkada, kažkuomet, kaž(n) kada, kaži(n) kuomet tłumaczone są jako ‘irgendwann einmal, vor langer Zeit einmal, wer weiβ wann’, natomiast kada nors – jako ‘je, einmal’. 25 Według B. Forssmana niedeiktyczne przysłówki czasu oznaczają opartą na poznaniu świata pozycję absolutną, którą można sklasyfikować jako wcześniejszą, późniejszą lub zbieżną ze wskazanym czasem odniesienia, albo oznaczają pozycję, w której czas działania jest świadomie uznawany za otwarty lub nieistotny (por. Forssman 2003: 51). 26 O deixis i anaforze zob. także Lyons 1993 [1977]: 673tt; Levinson 1983: 54–55. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: relacja znaczeniowa i użycie | 16 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 TABELA 3. Ogólna względna częstotliwość użycia kiedyś w DLKT kiedyś prawdopodobnie wskazuje na ogólną nieokreśloną ilość względne wyrażenie czasu 15 (~0,3 %) 45 (~0,92 %) wskazuje na Administracyjna 81 12 108 74 12 91 4 749 105 czas prawdopodobnie literatura (~28 %) (~0,22 %) (~28,37 %) literatura (~6,4 %) (~0,04 %) (~6,51 (~96,64 %) (~2,14 %) wskazuje na nieokreśloną czynność, czynności użycia, DLKT która miała miejsce i jej przeszłość, nieokreślony czas czynności, która miała miejsce w przeszłości, przypadający w przyszłości, czas (~59,1 %) (~1,38 %) (~61,1 %) %) literatura (~1,65 %) (~0,24 %) (~2,2 %) (~0,08 %) (~0,24 %) (~1,85 %) Piśmiennictwo piękne 1 376 11 1 394 Piśmiennictwo niepiękne 314 2 320 (w kontekstach obowiązku i warunku) (wyrażenie czasu przyszłego jako wyrażenie chęci, możliwości) części DLKT Publicyst2 904 yka 10 (~0,2 %) 19 (~0,39 %) 68 3 001 2 (~0,04 %) 5 (~0,1 %) 3 (~0,06 %) 1 (~0,02 %) –15 (~0,3 %) Język mówiony –5 (~0,1%) W całym korpusie tekstów 4 914 (100 %) 4 764 (~96,95 %) 150 (~3,05 %) Porównując względną częstość występowania dwóch niegdyś w różnych częściach korpusu tekstów, widać, że do określania niespecyficznych sytuacji związanych z opisywaniem przyszłych wydarzeń niegdyś jest używane znacznie rzadziej w języku pisanym niż w częściach DLKT przekazujących język mówiony (zob. tabele 4 i 5). W tekstach języka pisanego spośród 4 715 jednostek (co w DLKT stanowi 95,95 % całego zbioru niegdyś) sytuacje przyszłe określa 106 jednostek (~2,25 %): 87 jednostek (~2,9 %) znajduje się w publicystyce, 16 jednostek (~1,1 %) – w częściach DLKT przekazujących teksty literatury pięknej, a 3 jednostki (~0,9 %) – teksty literatury faktu. W częściach DLKT przedstawiających teksty języka mówionego spośród 199 jednostek (co w DLKT stanowi 4,05 % całego zbioru niegdyś) do określania sytuacji przyszłych przeznaczone są 44 jednostki (~22,11 %) niegdyś: 27 jednostek (25 %) znajduje się w części DLKT Literatura administracyjna, a 17 jednostek (~18,7 %) w części Język mówiony. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: reikšmės santykis ir vartosena | 17 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 TABELA 4. Rozkład przypadków użycia przysłówka niegdyś w częściach DLKT przedstawiających język mówiony i pisany niegdyś wskazuje nieokreślony czas czynności, czas przyszły możliwego użycia w DLKT, ilość i jego względne występowanie wskazuje nieokreślony czas ogólny Literatura administracyjna czas Literatura piękna Części Publicystyka 4 609 (97,75 %) 106 (~2,25 %) 4 715 (100 %) Literatura Literatura niepiękna 155 (77,89 %) 44 (~22,11 %) 199 (100 %) piękna Język mówiony W całym korpusie 4 764 (~96,95 %) 150 TABELA 5. Względna częstość modeli użycia przysłówka kažkada w częściach DLKT kažkada ilość DLKT czynności przeszłej i jego wskazuje czas nieokreślony ogólna liczba użyć względna realizacja czynności, która wydarzy się w przyszłości, nurodo neapibrėžtą veiksmo, galimai Literatura niepiękna 317 (~99,1 %) 3 (~0,9 %) 320 (100 %) DLKT Części DLKT (~3,05 %) 4 914 (100 %) Publicystyka 2 914 (~97,1 %) 87 (~2,9 %) 3 001 (100 %) Literatura piękna 1 378 Administracyjna 81 (~75 %) 27 (~25 %) 108 (100 %) (~98,9 %) 16 (~1,1 %) 1 394 (100 %) Język mówiony 74 (~81,3 %) 17 (~18,7 %) 91 (100 %) W całym korpusie 4 764 (~96,95 %) 150 (~3,05 %) 4 914 (100 %) W SLKT przypadków użycia przysłówka 44 kažkada nie jest dużo (kažin kada, kažkuomet neužfiksuota), nedaug ir jo vartojimo būsimojo laiko kontekstuose – 3 atvejai (7,3 %) iš 44 Źródło badania – morfologicznie anotowany SLKT gromadzony na Uniwersytecie Witolda (sakytinistekstynas.vdu.lt). Tekstyno kūrimą rėmė Lietuvos valstybinis mokslo ir studijų fondas (2006–2008 m.), Lietuvos JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: Wielkiego stosunek znaczenia i użycie | 18 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 41 (zob. tabelę 6). Należy zwrócić uwagę na kontekst sytuacyjny tych przypadków: jest to komunikacja w mediach – 1 zdanie uczestniczki programu telewizyjnego (2,4 %) oraz spontaniczna mowa instytucjonalna – 2 zdania wypowiedziane przez pracowników banku (4,9 %). TABELA 6. Względna częstość modeli użycia przysłówka kažkada SLKT kažkada wskazuje nieokreślony czas czynności, która miała miejsce w przeszłości, odbywa się lub odbędzie się w przyszłości czas czynności (wyrażenie czasu nurodo neapibrėžtą przyszłego) 50 714) 68 493) 2 100) 121 788) 40 478) 297 798) liczba przypadków pavartojimo Udział SLKT Akademinė komunikacija (łączna liczba słów 4 (9,8 %) – 4 (9,8 %) Komunikžiniasklaidoje (łączna liczba słów acja 2 (4,9 %) 1 (2,4 %) 3 (7,3 %) Teologinė komunikacija (łączna liczba słów – – – Spontanic- (łączna liczba słów zny język prywatny 27 (65,9 %) –27 (65,9 %) Spontaniczkalba (łączna liczba słów ny język instytucjonalny 5 (12,2 %) 2 (4,9 %) 7 (17,1 %) Visame tekstyne (łączna liczba słów 38 (92,7 %) 3 (7,3 %) 41 (100 %) Zatem części DLKT Literatura administracyjna i Język mówiony pokazują, że dla odniesienia leksykalnego konceptu NIEZNANY CZAS W PRZYSZŁOŚCI znacznie częściej wybierany jest leksem kažkada niż rada naukowa zgodnie z Narodowym programem rozwoju lituanistyki na lata 2009–2015 (LIT-9-11) oraz zgodnie z Państwowym programem badań i upowszechniania lituanistycznych na lata 2016–2024 (LIP-085/2016). JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: relacja znaczeniowa i użycie | 19 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 w piśmie: w wypowiedziach publicznych takie przypadki stanowią 25 %, a w komunikacji prywatnej – 18,7 % (zob. tabelę 5). SLKT odnotowuje użycie kažkada w kontekstach czasu przyszłego wyłącznie w środowisku publicznym – 7,3 % (zob. tabelę 6). 3.2. Po przeanalizowaniu użycia przysłówków kažkada, kada nors, kažin kada, kuomet nors Na podstawie modeli DLKT można wysunąć jeszcze jedno hipotetyczne założenie: kažkada i suartėjimą gali skatinti ir kažkada sutapdinimas su mažiau sugramatintu samplaikiniu kada nors są znaczeniowo zbliżone do przysłówka kažin kada, odpowiedniego zarówno dla wydarzeń mających miejsce w przeszłości (faktycznych), jak i tych, które będą miały miejsce w przyszłości (rzeczywistego) momentu wykonania czynności. Użycie zrostu kažin kada w DLKT jest 45 stosunkowo nieliczne (54 jednostki). Występuje on wyłącznie w częściach korpusu reprezentujących język pisany (21 jednostek w tekstach literatury pięknej, 4 jednostki w tekstach literatury niepięknej i 29 jednostek w tekstach publicystycznych): 44 przypadki 46 (81,5 %) określają nieokreśloność czasu czynności, która się wydarzyła (specyficznej), a 10 przypadków (18,5 %) – nieokreśloność czasu możliwej (niespecyficznej) czynności przyszłej (zob. dane DLKT w tabeli 7). W kontekstach czynności faktycznej znaczenie kažin kada „dawno” może być uwydatnione przez partykułę emfatyczną jau, natomiast znaczenie „nie wiadomo rodikliais (žr. 20–21 sakinius). Būsimo (irealaus) veiksmo kontekstuose kažin kada dar kiedy” – przez frazy z różnymi kažtipo, zachowującymi etymologiczne znaczenie pytajne „kto wie, kiedy”, odpowiednie również do opisu konceptu leksykalnego NIEZNANY CZAS W PRZYSZŁOŚCI (zob. zdania 22–23), por. : 18) Povilas jau kažin kada sūnaus akyse nebuvo matęs. DLKT 19) Przecież już nie widziałeś Kazysa nie wiadomo od kiedy. DLKT 20) Jeden z salonów zdobił turecki namiot, przywieziony nie wiadomo kiedy i przez nie wiadomo 21) Tėvas buvo kažin kada kažin ką sakęs <...>. DLKT kogo. DLKT 22) koniec jego szeregu jest już tuż-tuż, a sosny jeszcze nie wiadomo kiedy. DLKT 23) pažadais nenori tenkintis – ji laukianti pagalbos dabar, bet ne kažin kada. DLKT Tak więc, chociaż w DLKT użycie kažin kada jest 91 razy rzadsze niż kažkada (por.: 4914 : 54), to konteksty użycia pokazują, że mniej zgramatykalizowane kažin kada występuje znacznie częściej (~18,5 %) 45 Taki model użycia pokazują również przykłady przedstawione w LKG, por. : I jego kiedyś tam spotkałem w mieście; Aniolus (=angelus) kažin kada pamatysma <...> (Ulvydas 1971: 454). 46 W DLKT znaleziono 55 przypadków użycia kažin kada, ale w jednym przypadku to połączenie jest częścią pytania bezpośredniego, por. : Proszę pani, ciekawe, kiedy będę mógł zabrać ten telewizor do domu? Fraza pytajna, utworzona z występujących w pozycji sąsiedniej kažin kada, częściej wiąże się z kontekstami czasu przyszłego (jak widać na podstawie przytoczonego przykładu), ale może być również używana przy próbie ustalenia czasu już dokonanego klausiamųjų ir neapibrėžiamųjų įvardžių vartojimo skirtį ir panašumus žr. Bhat 2007: 231–232. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: działania, por. takie zdanie: Ciekawe, kiedy pojawił się tutaj ten plecak? O stosunek znaczeniowy i użycie | 20 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 ani kiedyś (~3,05 %) wybierany do opisywania kontekstów związanych z sytuacjami przyszłymi (działaniem nierzeczywistym). TABELA 7. Semantyczne modele użycia przysłówka kažin kada w DLKT kažin kada działania, które miało miejsce W sumie wskazuje nieznany czas w przeszłości ––– wskazuje nieznany czas działania mającego veiksmo, galimai nastąpić w przyszłości, Literatura administracyjna Część korpusu Publicystyka 21 (38,9 %) 8 (14,8 %) 29 (53,7 %) Literatura piękna 19 (35,2 %) 2 (3,7 %) 21 (38,9 %) Literatura niepiękna 4 (7,4 %) –4 (7,4 %) Język mówiony ––– W całym korpusie 44 (81,5 %) 10 (18,5 %) 54 (100 %) IŠVADOS Porównując opisy przysłówków kažkada i kada nors zamieszczone w głównych słownikach języka litewskiego, widać, że spektrum znaczeniowe tych nieokreślonych określeń czasu pateikia Bendrinės kalbos žodynas: jame teikiami pavyzdžiai rodo, kad kažkada vartojimas najpełniej wiąże się wyłącznie z rzeczywistymi (faktycznymi) sytuacjami z przeszłości, natomiast kada nors – nie tylko z momentem działania, które nastąpi w przyszłości, lecz także z momentem działania, które mogło mieć miejsce w pewnym odcinku czasu. W pracach językoznawczych spotyka się trzy rodzaje przyporządkowania statusu gramatycznego tych wykładników nieokreśloności czasu – do klas przysłówków, adwerbiali lub zaimków nieokreślonych (w szerokim znaczeniu). Różnice w klasyfikacji wynikają jedynie z odmiennego zakresu grupowania badanego materiału. Znaczenie tych wyrazów również jest opisywane niejednolicie. Istnieje także mylący (sprzeczny z semantyką zdań podanych w przykładach) opis znaczenia kažkada i kada nors, w którym przypisuje się je przysłówkom oznaczającym „teraźniejszość lub ogólne JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: pojęcia czasu” (Ulvydas 1971: 454), a także oparty wyłącznie na fakcie użycia w DLKT (bez omówienia takiego stosunku znaczeniowego i użycia | 21 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 względnej częstości modelu użycia) opis znaczenia kažkada, pozwalający przypisać ten wyraz do adwerbiali wielostrefowych, tj. określających zarówno sytuacje przeszłe, jak i przyszłe (por. Makauskaitė 2019: 82). W wyjaśnieniu modelu użycia związanego z semantyką nieokreślonych przysłówków czasu kažkada i kada nors pomaga przeprowadzone przez M. Haspelmatha (1997) badanie implikacyjnych uniwersaliów typologicznych zaimków nieokreślonych, obejmujących również przysłówki pochodzenia zaimkowego. Na jego podstawie za właściwe można uznać jedynie użycie kažkada do określania nieokreśloności czasu sytuacji faktycznych (charakteryzujących się cechami specyficzności). Wybór kažkada do scharakteryzowania irealnego (niespecyficznego) czasu działania naruszałby zasadę współpracy z rozmówcą. Badanie częstości poszczególnych przypadków gramatyczno-semantycznego użycia kažkada w Korpusie współczesnego języka litewskiego pokazuje, że kažkada, wskazujące czas nieokreślonego działania, które prawdopodobnie nastąpi w przyszłości, stanowi ~3,05 % (łączna próba przypadków użycia – 4 914 jednostek). Porównanie częstości takich przypadków w różnych częściach korpusu pokazuje, że kažkada jest znacznie częściej używane do określania czasu działania irealis (niespecyficznego) w tekstach języka mówionego (~22,11 %) niż w języku pisanym (~2,25 %). Analiza danych dostarczonych przez Korpus mówionego języka litewskiego (łączna próba przypadków użycia wynosi zaledwie 41 jednostek) pokazuje, że kažkada do określania czasu działania irealis (niespecyficznego) wybiera się podczas mówienia nie prywatnie, lecz w przestrzeni publicznej: nieliczne użycia odnotowano w częściach tego korpusu Komunikacja w mediach (2,4 %) i Spontaniczny język instytucjonalny (4,9 %). Przyczyny skłaniające do wyboru kažkada określającego czas działania irealis (niespecyficznego) zamiast kada nors mogą być różne: zarówno modele użycia zaimków nieokreślonych w niektórych językach obcych, jak i system wykładników nieokreśloności języka litewskiego czy ogólne tendencje rozwojowe użycia wykładników nieokreśloności. Jednak ich wyjaśnienie wymaga dodatkowych badań. ŠALTINIAI BŽe – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas (rengiamas), vyr. red. D. Liutkevičienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://bkz.lki.lt. DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt [žiūrėta 2021-02-15] JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: reikšmės santykis ir vartosena | 22 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 DŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (internetinis), vyr. red. St. Keinys. 7-as patais. ir papild. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015 (atnaujinta versija, 2017). Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas, t. 1–20, 1941–2002 (elektroninis variantas 2005, atnaujinta versija 2017), vyr. red. G. Naktinienė. Prieiga internete: www.lkz.lt. SLKT – Sakytinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://sakytinistekstynas.vdu.lt [žiūrėta 2021-05-26]. SŽe – Sinonimų žodynas (elektroninis variantas). A. Lyberis. 2-asis patais. leid., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga internete: http://lkiis.lki.lt/sinonimu. LITERATURA Bhat Darbhe Narayana Shankara 2007: Zaimki, Oxford: Oxford University Press. Croft William 2003: Typologia i uniwersalia, Cambridge: Cambridge University Press. Declerck Renaat 2006: Gramatyka angielskiej frazy czasownikowej 1: Gramatyka angielskiego systemu czasów. Kompleksowa analiza, Berlin, Nowy Jork: Mouton de Gruyter. Forssman Berthold 2003: Bałtycki przysłówek: morfosemantyka i diachronia, Heidelberg: Universitätsverlag Winter GmbH. Grice Paul H. 1975: Logic and Conversation. – Syntax and Semantics 3: Speech arts, 41–58. Prieiga internete: https://www.ucl.ac.uk/ls/studypacks/Grice-Logic.pdf. Haspelmath Martin 1997: Zaimki nieokreślone, Oxford: Oxford University Press. Holvoet Axel, Judžentis Artūras 2004: Struktura kategorii trybu. – Axel Holvoet, Loreta Semėnienė, red., Prace gramatyki języka litewskiego 2: Badania kategorii gramatycznych, Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 77–104. Holvoet Axel, Pajėdienė Jūratė 2004: Kategoria czasu i formy czasu. –Axel Holvoet, Loreta Semėnienė, red., Prace gramatyki języka litewskiego 2: Badania kategorii gramatycznych, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 121–140. Kniūkšta Pranas 2001: Użycie i porządkowanie języka, Wilno: Wydawnictwo LKI. Levinson Stephen C. 2005: [1983]. Pragmatyka, Cambridge: Cambridge University Press. Lyons John 1993 [1977]: Semantics 2, Cambridge: Cambridge University Press. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: relacja znaczeniowa i użycie | 23 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Makauskaitė Indrė 2016: Adverbialia czasu w języku litewskim: pozycja w systemie środków wyrażania czasu i przegląd badań semantycznych. – Język litewski 10. Dostęp w internecie: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/209/163. Makauskaitė Indrė 2019: Semantyczna struktura temporalnych adverbialiów języka litewskiego (rozprawa doktorska z nauk humanistycznych), Wilno: Uniwersytet Wileński. Paulauskienė Aldona 1976: Przysłówek. – Morfologia języka litewskiego, Wilno: Mokslas, (rozprawa doktorska z nauk 201–211. Pilka Alfonsas 1984: Lietuvių kalbos nežymimieji determinatyvai (gretinant su anglų kalba) filologicznych), Wilno: Uniwersytet Wileński. stowarzyszenie „Academia Salensis“. Plungian Vladimiras 2011: Gramatinių kategorijų tipologija 2, Vilnius: Vilniaus universitetas, Rosinas Albertas 1981: Kilka uwag o ewolucji zaimków wskazujących i nieokreślonych klausimu. – Baltistika 17(1), 16–27. Rosinas Albertas 1988: Zaimki języków bałtyckich, Wilno: Mokslas. Rosinas Albertas 1996: Zaimki literackiego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Satkauskaitė Danguolė 2011: Pragmatyka lingwistyczna. Dostęp online: https://www.knf.vu.lt/ dokumentai/failai/katedru/germanu/Satkauskaite_LINGVISTINE_PRAGMATIKA_e lektronine.pdf. Smetona Antanas, Usonienė Aurelija 2012: Adverbiały pozycji autora i adwerbializacja w litewskim języku naukowym. – Językoznawstwo 64(3), 124–139. Kwestie tożsamości – Toyota Junichi 2010: Identity-related Issues in Contact-induced Historical Changes. – krajobrazy literackie i lingwistyczne, Cambridge Scholars publisching, Wilno: Mintis, 425–576. 127–138. Ulvydas Kazys 1971: Prieveiksmis. – Lietuvių kalbos gramatika 2, vyr. red. Kazys Ulvydas, Ulvydas Kazys 1974: Z badań nad przysłówkiem w języku litewskim. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 15, 7–28. Ulvydas Kazys 1985: Наречие. – Gramatyka języka litewskiego, vyr. red. Vytautas Ambrazas. Wilno: Mokslas, 327–414. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: relacja znaczeniowa i użycie | 24 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 Ulvydas Kazys 2000: Przysłówki języka litewskiego, red. nauk. Elena Valiulytė, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, Ulvydas Kazys Kazys 2006: Przysłówek. – Gramatyka współczesnego języka litewskiego, red. nacz. Vytautas Ambrazas, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 410–431. Valeckienė Adelė 1979: Tada, kada, šiada, andai, idant. – Baltistica 15(2), 130–134. Otrzymano 2021 02 24 Przyjęto 2021 05 18 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Neapibrėžiamieji laiko prieveiksmiai kažkada ir kada nors: relacja znaczeniowa i użycie | 25 doi.org/10.35321/bkalba.2021.94.01 BENDRINĖ KALBA 94 (2021) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204 NIEOKREŚLONE PRZYSŁÓWKI CZASU KAŽKADA I KADA NORS: RELACJA ZNACZENIA I UŻYCIA Summary Artykuł omawia zmianę w użyciu kažkada ‘kiedyś’ — od tradycyjnego określania momentu w model under which the time of the specific (real) action, which took place at an indefinite przeszłości ku mniej typowemu modelowi, w którym kažkada służy do określania czasu niesprecyzowanego (nierzeczywistego) działania, które potencjalnie może nastąpić w which is traditionally expressed by the adverb kada nors ‘sometime’. Referring to Martin przyszłości, oraz podejmuje próbę wyjaśnienia tej zmiany i przewiduje dalszą zmianę w użyciu kažkada, odwołując się do badań typologicznych Haspelmatha (1997) dotyczących implikacyjnych uniwersaliów zaimków nieokreślonych, do których należą również przysłówki zaimkowe. Analiza wzorców użycia kažkada opiera się na danych pochodzących z dwóch korpusów tekstów – Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego i Korpusu Mówionego Języka Litewskiego. SŁOWA KLUCZOWE: nieokreślone przysłówki czasu, przysłówki zaimkowe lub zaimek jako proforma, określenia adwerbialne, wykładnik nieokreśloności. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, 10308 Wilno [email protected]