„Jakie to ładne, a takie szkudne” – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej

AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 97 AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0001-7717-0532 OBSZARY BADAŃ: e nolingwis ica, linguis ico quad o del mondo, polska cul u a ludowa. DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.05 JOCIE TO CUTNE, E TALIE CHAZZNE OBRAZ KKOLU IN POLSKIEJ CULTURAE LUDOWEJ SLOVA KLUCZOWE: kąkol, s e eo ip, linguis ico-cul u ale immagine del mondo, polska zeszycie omo oślinnego Słownika s e eo ipów i symboli ludowych pn. F yby, chwas y, kul u a ludowa. ADNOTACJA A ykuł p ezen uje językowo-kul u owy ob az kąkolu, ośliny, k ó a jes ka ego y- zowana jako chwas , kwia i zioło. Pełna we sja hasła KĄKOL znajdzie się w ósmym concen iska oślin pod ed. Je zego Ba mińskiego e S anisława Nieb zegowskiej- -Ba mińskiej. Con o memen e con assunzioni de inizione cogni i e olkwe immaginazione kąkolu è s a a icos ui a su base da i linguis ici (m.in. óżnoga unkowych es i del olklo e: p zysłów, pieśni, opowieści wie zeniowych, pisanej poezji chłopskiej) nonché zw. da i p zyjęzykowych ( j. zapisów wie zeń i opisów ludowych p ak yk ob ędowych, magicznych, leczniczych). Ma e iale documen a i o p o iene dalla ca og a ia Sllownika s e eo iphi e simboli popola i, che si o a in P acowni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego in Lublin. ABSTRACT The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle, a plan ha is ca ego ized as a weed, a lowe o a he b. The ull e sion o he en y o co ncockle (Polish: KKOL) will be included in he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, he olume Mush ooms, Weeds, Plan Clus e s, pa VIII, edi ed by Je zy Ba miński and S anisława Nieb zegowska-Ba mińska. In acco dance wi h he assump ions o he cogni i e de ini ion, he olk image o co ncockle was econs uc ed on he basis o linguis ic da a (including a ious ypes o ex s o olklo e: p o e bs, songs, belie s o ies, w i en peasan poe y) and he so-called ic, magical, o medicinal). The co-linguis ica a (i.e. eco ds o belie s and desc ip ions o olk p ac ices: i ualis- 98 BENDRINĖ KALBA | 97 documen a y ma e ial comes om he da abase o he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, a chi ed a he Je zy Ba miński E hnolinguis ic Uni , UMCS, Lublin. Kąkol polny (Ag os emma gi hago L.) è pospoli a e baccia c escen e p eceden emen e più spesso in ce eale. A ualmen e a causa dell'uso di e bicidi nonché e icacia o e pulizia dei g ani ce eóż gli minaccia es inzione, pe ques o è s a o colloca o su polacca ossa lies e in ca ego ia NT (nea Lo Scopo dell'a icolo è p esen azione linguis icamen e-cul u ale h ea ened) – ga unek bliski zag ożenia1. Zobaczenie kąkolu polnego w ś o- dowisku na u alnym jes już p awie niemożliwe, za o można kupić jego nasiona w sklepie og odniczym, gdyż szkodliwy dawniej chwas jes obec- nie wysiewany w og ódkach czy na łąkach – ak uje się go jak kwia . dell'immagine kąkolu in polacca adizione ludowej. Con o memen e a p esuppos i di de inizione cogni i i na, che pe scopo p incipale assume asea della ques ione da modo di concepimen o dell'ogge o da pa e pa lan i da o linguaggio (Ba miński 1988: 169) nella icos uzione immaginazione kąkolu u ilizza o lessiccio (nomwi, sinonimi, azeologizmi), es i (p zysłowia, canzoni, opo e di c edeniowe, pisanà poezję chłopską), e anche ludowe c edenze e p a iche, z . da a p zyjęzykowe (Ba miński 1996: 11). Ci a o ma e iale documen a io p o iene da P acowni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego UMCS, do e nasce lubelski Słownik s e eo ipów i symboli ludowych (SSiSL)2. Pe necessi à dell'a icolo unìi pa e esplicacijna con documen acijna, che in Sllownico sono gene almen e spa si, e immischiò sol an o ammen i di es i seleziona i. Fulla e sione mo o KKOL appa i à si nell'ul imo ascicolo olume dedica o a piślinom: G was y, yby and skupiska oślinne. Nell'immagine popola e kąkolu i elano si seguen i ace e, cioè swois e ca ego ie seman iche, unno odne da qualche pun o di is a (Ba miński 1996: 16): nomi, ca ego izazioni, o igine, wygląd e p op ie à, quan i à e luogo di occo enza, localizza o e, san icenie, p a iche p e enen i kąkolowi, applicazioni p a iche, i ualwe e magiche, e apeu iche, p o e ie, simbolica. Selezione ace e lo o layou non è casuale, dipende dal ipo passwo d e ado a o componen e supe io dno (Ba miński 1988: 182) nel caso kąkolu è nim chwas . 1 h ps://pl.wikipedia.o g/wiki/K%C4%85kol_polny. 2SSiSL ha p esen a o più icino Ka a zyna P o ok in a icolo: Słownik s e eo ipów i symboli ludowych jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z) (P o ok 2023: 5470). AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 99 KKOL [NAVEL] Ogólnoslo iańska nome kąkol3 (in s a opolszczyźnie akże kąkolica SS p U b 3: 263) è a ine con li ewsky kañkalas ‘dzwonek, b zękadło e io a sp owada a a psł. *kolъ ‘s umen o sono o (dell'ispanna a clina), ipo g zecho ki oppu e koła ki, d ó nie ‘dzwonek, dzwon da pie. *kel ‘ ołać, k zyczeć, dźwięczeć, b zmieć Bo SE 226, simil. Sl SE 2: 118119. Il nome kąkol mo i a a è quindi dalla o ma del io e kąkolu, che ico da campana, che con e mano i nomi sinonimici di ques a pian a: campaniec SGP PAN 7: 320, campaniec Udz Biec 145. B ückne unisce il nome kąkol con psł. *kąk-, kuk- o wszelkiej k zywiźnie, zagię ości B üc SE 224, mo i ando la sua nasci a gię kością e cu a o ma logodyg Dub Os 131. Al i sinonimi nomi kąkolu alludono al a ibui o gli o igine diabeł SGP PAN 5: 511, io i diabelski, pian ina diabelska Wan Pol 109, diabelskie e be, pe chè dice ano che ono è lega o con gli ca i i po e i Pelc SGLub 5: 124. Dall'al a pa e il nome sa anański kwia uszek, złyducha kwia ki aduce si aspe o del io e kąkolu, pe ché lui ali oski [= óżki] wkoło ma Rog Wag 271, 314 sono ques e zàbki wychylające się spod pła ków (Rogowska 1998: 77). Il nome zėga ki SGŚ Wyd 14: 184 spiega si somiglianza is o da sop a io e kąkolu a a chi o a io, poiché su pu pu owych pła che isibili sono oscu e k esecchie ico dan i indicazioni. E ba ques a, c escendo in ce eale ubadnie pane (Rogowska 1998: 77), pe ques o è chiama o złodzėjem Sych SGKasz 6: 235, o se simile mo i azione ha anche il nome kąkolu p zepad Ka ł SJP 5: 153. A causa dei semi ne i kąkol po a il nome negnucha, cza nuszka Ka ł SJP 1: 746; da pa e sua i nomi boligłów SGP PAN 2: 367 e shalonka Spól Naz 24 possono a e e elazione con i p op ie à eleggian i dei semi, sebbene zdaniem Waniakowej il nome boligłów (appo ząca si anche a chab a bława ka) sia piu os o lega o con l'abundanza di p esenza di ques o chwas u nel g ano, che mol o li indebolisce, quindi è un mo i o di zma izione pe gli ag icol o i (Waniakowa 2019: 181). [CATEGORYZACIA] Kąkol comunemen e si conside a pe e baccia, ecc: Kąkol o paskudny weas Pelc SGLub 5: 204, Konkol niby doś aki p zijymny, bo ile e owy, ma o yz chwas Kąś Podh 35, anche in ludowe poezji: 3 S wo nie nazwa kąkol odnosiła się do życicy ocznej (Lolium emulen um) S S U ba i a 3: była odnosiona akże do cza nuszki (Lychnis) i Fi (Nigella słow) Maj S 5: 1: 129. 262, k ó a podobnie jak kąkol jes ującym chwas em zbożowym, dla ego gdy w eks ach olklo u mowa o kąkolu, może chodzić o życicę oczną zob. Fisch Roś 188. Nazwa kąkol 100 BENDRIN KALBA | 97 O ques e cas i. R je na poluwałem i wałem di me..., ma dispiace e mi e a a campo p zecież would się oczyściło di ques i polni maków i pallich kąkolów. (S anisław Buczyński; Ad Zło e 32); Gua da Gesù: casa e uo e, uo i campi, nonobsea e, c escono os i e kąkole, zachwaszczone e indeside a e. (Ma ia Majch zak; Niew P ow 160). Secondo Bańkowski il nome kąkol si lega con il li uano keñk i ‘szkodzić Bań ES 1: 653, quindi già il nome s essa di ques a pian ina implica ipe onim chwas . Kąkol è anche ca ego izza o come io e (compa . il nome kąkolu diabelskie kwia y), qualche con doppicizazione io e polny, dziki: S kwia i dzike: chabe abo mod ak, kůnkůl, ognicha, mlyć, ůmniůnek, macie zůnka, ba wiik Gó n Malb 2: 203. Nella sc i a poesia con adina spesso lo scambiano con al i io i di campo: makiem e chab em bluawa kiem: Quando po e ai me o Gesu da padołu del mondo bello, lasciolmi po a e di campi io i, popów, kookkoli e bluawa ów. (Ma ia Gleń; TL 2005/14: 101); Fio i e e be e deche con di ina g azia pe poży ek e gioia da e all'uomo, da pelleg imini o e pozza ea e: umianki, zollocienie ... maki di g eni i i łano , chab y, kąkole... / ossenga a skow onkiem. (S anisława Łapińska; Niew Pył 111). Poiché kąkol san i ico e eni a usa o in p a iche magiche e ( adziej) e apeu iche, si pa la a di lui anche ziele/zioło, eg. in p zysłowiu: Anche se kąkolu non sieją, mnoży się o ziele NKPP kąkol 6 oppu e in poemzu: B zozo spod kapliczki p zyd ożnej u mos alas p ima s adina sul campo dei miei pad i do e c esce ano e be wszelakie maki chab ykole a ja maleńki obaczek non a e o nozione quan e u bella e ba wę zobaczę (Władysław Koczo ; TL 1997:3:3: 13). AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 101 [EVENENENTE] Si c ede a che il Signo e Dio seminò ce eali, a diabeł kąkol TL 2009/34: 44, che o ò i lesso nel p zysłowiu: Il Signo e Dio g anocię mol iplica, a diabeł kąkol spo zyPP g ano NK 17 (su Kaszubach si dice a che kąkol o diablå g ano Sych SGKasz 2: 229) e nei nomi già menziona i. diabeł kąkolu, pian a diabelska, diabelli io i/ziele Sulla con inzione di diabolica o igine del kookkolu ha a u o p obabilmen e in luenza no o es amen ua p o e bius o chwaście (in p eceden i aduzioni della Bibbia, eg. Jacuba Ujjka e a ques o p o e bius o kookkolu), che Gesù p edica alla olla4. Spiegia poi apos ołom (M 13, 3643), che col buon seme, g ano, sono i igliuoli del egno, la cespuglia zaś i igliuoli Degli. Inimico in ece, che seminò e a è il dia olo. Fo se pe ques o sulla Pomo zu è s a o a e ma o che non si de e z ywać kąkolu, poiché minaccia ques o opę aniem Sych SGKasz 1: 96. Si c ede a anche, che i p op ie a i campi, su cui è mol o kąkolu, sa ana ce ca si inclina e al pecca o Fisch Roś 187. [UVELD E ORASICIOVOSCI] Kąkol c esce al o, ha lunghe, gię kie onchi, che possono si poinclać, zob. nomi. Lodygi ques i spesso si ozzałęziają, pe ciò nelle canzoni pa ola di kie zu, cioè czaku kąkolu, eg. Su semi wiejskim campo s è kie z kąkolu, zebaby lo wykopać. Mi è piaciu a p esso la icina dziołcha, se me la olesse o da e! (Pieś Śl 2: 211); Su mazewskim gołém campo s oji os y kie z kąkolu, non zalicaj mi się, chłopak, u mazewski sma kolu (K 22 Łęcz 197). Kąkol ha bianchi io e i e ques e osa Pelc SGLub 5: 205. Di io i kąkolu si dice anche, che sono ılje owe Kąś Podh 5: 35, pu pu o Pelc SGLub 5: 205; in gua za sląska p zymio nik kąkolowy signi ica colo e iołkowy SGŚ Wyd 14: 184. Flia kąkolu a o ma di campana (d'hiene il suo nome dzwonek, campaniec) ali oski [= óżki] wkoło ma (ząbki wychylające się spod pła ków), e is o da sop a ico da a czę zega ka, zob. nomi. Kąkol, Dio, quali è bella, e ali schudne dice ano Pelc SGLub 5: 205, poiché jag ok i nie, o mo aki sco ne kulki, ke e se wysieje e zaź a nuo a śnie5 4 Nep zyjaciel seminò c as u a g anoicę, quando pe sone do mi ano. Il pad one non pe me e ai se i o i di a lo, pe non accoglie e le e bacce non di uppino con lui anche il g ano; solo al empo della mie i u a di à ai la o a o i, accolge e dapp ima le e bacce e lega ele in bundine pe il uoco; il g anoicè in ece po a e a m'im spichle zo M 13, 2430. 5 In eal à kąkol non schiupa semi sulla e a ma u e ano essi nello s esso empo che i semi ce eóż, engono ga he a i insieme con lui e possono esse e wysia e solo nella p ossima s agione h ps://www.sgs.com/pl/2024/ak ualnosci/05/nasiona-chwas ow-w-zbozach. 102 BENDRINĖ KALBA | 97 SGŚ Wyd 14: 184. Duże, g ube, cza ne zia nka (s ąd nazwy cza ny kąkol Ros Symb 1: 160, cza nucha, cza nuszka) sono a elenan i, c . az. da kąkolu occhi sco ono NKPP bleko , obeż eć se kąkolu ‘oszaleć, zgłupieć SOWM 3: 14. Secondo lacji po ocznej ni ma na świecie s wo zenia, żeby o zjadło zia no, ani konie ani epies, no nessuno ques o non mangia, ques o è e ibile bi cz TN Śliwnica 1994. [ILOŚć I MIEJSCE WYSTęPOWANIA] Kąkol esibi a a comunemen e, powe lo e a TN Chołowice 1998; in canzoni i soldnie e po iciscono agazza dopo la mo e del ama o: Non piangia, panna, non piangia, non piangui am o. Jedzie nos u isionc, sceglie e se uno. Che il wos qui osse come in campo konkolu, żoden z wos non ale, come Jasio do s oju. (Wisła 1899: 110). Sul e dene campo c esce kookkol in i a, come si ques o kookkol s iluppi, a i e ò, luba, a e. (Tasso Uważano, że Każde pole odzi kąkole NKPP kąkol 1, W kożdim zbożë muszi bëc kąkol T ed Kasz 132, najczęściej jednak ósł on w pszenicy i życie: Na bacho zeckiem polu pszenica pełna kąkolu, a u naszego pana pszenica malowana. (K 35 P zem 48); K ak 213). P e ale a la con inzione, che ques chwas non p zepad à T ed Kasz 132, non zige à NKPP kąkol 3. Tu a ia e a o wyp yskujo, o de e ni ma konkolu Rog Wag 271. Come osse a il con adino poe a Władysław Koczo : nei ce eżach da anni non c'è os ów ni kąkolu Niew P ow 111. [LOKALIZATOR] Si i ene a che quando kąkol c esce à, chiacchie e sieda e iposa a su lui diabeł in isibile pe l'occhio umano. Gli si kąkol uo a in mani, si può ede come in lui diabeł co ni muo a Sych SGKasz 1: 96. La c edenza, che il dia olo p zebywa su kąkolu con e mano le s o ie c edenziali: Unnėgo una ol a sede a djabeł sop a d og su kąkolu in ce eggio e aspe a a. Come p zyszła una panna e an io i ek u wała, da subi o djabeł in nia wlaz. Po amu pe ò z ni ch oś djabła wignał, ma djabeł zaś mwiėl: Puda usiść znwki kele s ade e znwki in abo nia in cui jinszėgo wlėza. (Sich SCoc 1: 96); Uno anziano uomo da Rzeczyca Długiej accon a a, cosa gli si accadu o nel s odole ci ca 1920 . In p zeddień plewił on g enicię z kąkolu. Lo adunò spo o e po íò a s odoły, do e z aliò su kupà in angolo so o pa ana... decise di usa e ques o chwas u su ściółkę so o bo lo. Poiché gli albodi del cockolu e ano oppo AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 103 lunghi, li p ese sul pniak, pe ché po ąbać in piccole pa i. Quando ase ò p ze ąbò gli s eligi chwas u pa è ol e, i e sò che qualcosa si muo e in aglia i pezzi giacen i su e a. Quando agliezzo dell'ascia cominciò li ozza nia e su u e le pa i, allo a ide un piccolo diabliko aglia o in mezzo. (Gay S al 187). [ŚIECENIE] Kąkolu di soli o non san icono, pe chè è e ba Cib P zes 155, jednak w niek ó ych egionach Polski bywał święcony ZWAK 1890: 213, np. p zez gó ali w dniu Ma ki Boskiej Zielnej (15 VIII), z p zekonaniem, że wów- czas nie będzie odził się w owsie MAAE 1907: 115, Kąś Podh 5: 35. Kąkol święcono akże w wianuszkach w ok awę Bożego Ciała MAAE 1908: 120, TL 1997/2: 21. [PRACTICI ZABOBIGAJCE KKOLOWI] Si È De o che kąkol è il je nemico ag icol TN Śliwnica 1994, pe chè mol o danneggia TN ce eale Chołowice 1998, a là, do e c esce, ni ma pane Sych SGKasz 6: 229. Applica o quindi a ie p a iche, che non ósse in g ano. P imo campo p o ondamen e o ano, pe pu i ica e la e a da e be in es a e in canzoni Janiczek a al campo zao ywać kąkole Rog Śląsk 45; so o la p ima zao aną skibę kładziono kąkol e śpiewano: O ać, chłopie, o ać, poich u bene o zesz, semeesz g ano, nasce à si owies Udz Biec 145. diabeł nie zasiał kąkolu, su Aby Pogó z appena dopo la mezzano e da G ande Saba a a G ande Domenica, l'hos inse i a nel campo c ożyki a e da pende di kokoczki (o al i) e san i ica a le con l'aiu o della palma Ko U ok 138. In Wielki Poniedziałek secondo olklo oso poema ogni con adino nel campo ge a da uo a conchiglie, che non abbia kąkolu Lud 1895: 87. Zapobi a e kąkolowi e al e e bacce nonché mala ie di ce eale, a e a anche ci colazione da pa e dei agazzi campi con o ce in Zielone Świą ki (Zeslane Spi i o San o), iłano ówczas: Fuggi coccoli, pe chè i sa ò smoliil. E io candico e spazzamo pomie licè. Fuggi spazza u a, o i a ò b illa e! Świeć się, świeć, uggi e śmieć! (Co U ok 145). Analogamen e eni a a o in igilià s . Gio anni VI (23) secca e in a ico pe u o l'anno pa yki, ziela: come kąkol, bława e c. lega e ano insieme, za ikano su kij, podpalano e co endo con ques o, ołano: Dziś wigilia ś . Jana, sabó ka zapalana Lud 1902: 424. 104 BENDRINĖ KALBA | 97 Z upływem czasu zboże p yskano: Jak osło zboze, o sie pilnowało, coby da mol o non u osò konkolu e inksego e elska. T za zagóny sp izza e Kąś Podh 5: 35. Quando nonos an e ques i in e en i kąkol u ósł, lo s appa ono mo i o pielenia kąkolu è popola e in poesia e canzze, spesso ha signi ica o simbolico (e o iche): l'ul ima g anoca zaszumi su di e, e da cui nessuno o a non s appe à kąkolu, e u e pieszczone da e zagony in o ani si cambia anno (S anisław Pudełkiewicz; We cz Oj 245); A i a ono ca alli i da gue a, chiede ano se e gcyny addobny: Cis e non hanno is o? Come là giadu da campo, là sceglie psenicke da kąkol (Wisła 1902: 711); In Sygneczowo die o d'o mo c esce ży ko con kąkolm, idźże, Ma yś, wyplew lo, incon asci Jasia, odzeń lo. Andò Ma yś ży ko pleć, zeby biały chlebuś jeść, con Jasieńkiem si incon ò, a ży ka lo po ò. Ma in ece kąkol a e, anda ono se a omenia do mi e. (Tolo K ak 105). E u a o kąkol palono: Jeszcze da g ano o ei sceglie e spo ysz, Na spalenie wy wać kąkol, ose (S anisław Buczyński; Niew Pył 30). Zapobiec kākolo i a e ano anche p a iche nel gio no s . G zego za (3 IX), in . . san o kąkola nei din o ni P zemyśla i bambini dal p imo ma ino co e ano con plackhi di g eno (bochnoczkami e kukiołkami) lungo il campo pa e no, can ando: Konkolu, konkolu, non śnij po nos ozem campo, solo po eb ao o e panico. Signo i, gli eb ei piccano se kołacze, a noi nonbo aki ni momy nijaki. Poi s appa ano kąkol e l'a e a ano su u e le pa i. Dopo esse e enu i all'es emi à del p op io campo, si sede ano e mangia ano le lo o p o is e; successi amen e ien a ano al illaggio, pe spende e la es an e gio na a su es a O L 1930: 17. la igilia di Na ale (24 XII) accol e dal pa imen o della came a spazza u a ge a e ol e iume, su acqua o b ucia e su campo, a inché càkol e al e e be non dis uggesse o le semine Wes Śląsk 215. AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 105 Nonos an e u i ques i a amen i i semi di ce eali e ano spesso con amina i da semi kąkolu, pe ciò li puli ono p ze akiem Wi Baj 48 o molinkem Ba PANLub 3: 84, poiché ąka con aggiun a kąkolu e ca na Dub Os 132 e bi zka; Kaszubi dice ano di lei: mąkol o kąkol Sych SGKasz 3: 123. [ZASTUNAZIONE PRACTICZNE] Kąkol ha un bel io e e gie kie s elici, pe ciò bambini e agazze olen ie i wialy da esso wianki (la nome la ina kąkolu Ag os émma signi ica in p zenośni: ‘piślina nadająca (używana) a wicia di co one Poch 19), che o ò i lesso in canzoni: Kąkolu, Rej, non seij se pe campo, pe chè e panne piacciono, a wianki e scubiano (ZWAK 1890: 213); Cammina a pe campo, sukała kąkolu, o ò kwiá ecek, uwiła wiánecek (Świę Nad 270); Biały Janie, bialy Janie! E i è quella in co ile addobna Ma ysia, bialy Janie! Ma wianecek z kąkolu, suka agazzi po campo. Biały Janie! (Wisła 1899: 664). Da kąkolu ace ano bouque i, si conside a a che bouque bello e a di ques o TN Chołowice 1998: So p iso skow onek, che miedzom p zyg ywa, p zegania swie go em: Ques o anco a non ha es ia! Pod pe usza p zyd ożna p zysiadam sk uszona e ulę kąkoli bukiecik in b accia (Ewa Jowik; TL 2017/12: 54). Hey, io è a me sono e In mezzo alle o es e, lano i, p a i e campi! /…/ Regno di mego k ainia Pe noncaluśką o a Obeide o in ce co, w odz e wzdłuż, Oplynę mo zem ondali zbóż, K ó e mi bea ą pokłony, Składają w dani swe plony... Bouque i di io i, icchi Makiem, kąkolem, bława em. (An oni Kucha czyk; Pig Wyb 149). [ZASTRONAANZA OBRZęDOWE I MAGICZNE] Fliu kąkolu e a s u a o in i ięci e magia a conclusione delle accol in K akowskiem anziane donne ile wieniece da pok zyw, os u, lebiody, wolka, kąkolu e in gene ale da u i i campi e baci, a endole sulle es e anda ano a co ile BENDRIN KALBA 112 | 97 LITERATURA Ba miński Je zy 1988: De inicja kogni ywna jako na zędzie opisu kono- acji. – Kono acja, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 169–183. Ba miński Je zy 1996: O „Słowniku s e eo ypów i symboli ludowych”. – Słownik s e eo ypów i symboli ludowych 1: Kosmos, z. 1: Niebo, świa ła nie- bieskie, ogień, kamienie, ed. J. Ba miński, zas ępca ed. S. Nieb zegowska, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 9–34. Pieka czyk Do o a, Szadu a Joanna 2007: Chabe , Kon eks y. Polska Sz uka Ludowa 1, 136–148. P o ok Ka a zyna 2023: „Słownik s e eo ypów i symboli ludowych” jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z). – Bend inė kalba 96, 54–70. Rogowska Ewa 1998: Z kaszubskiego zielnika: kąkol. – Pome ania 7/8, 76–77. Waniakowa Jadwiga 2019: Polskie gwa owe nazwy chab a bława ka. – Cen au ea cyanus L. na le słowiańskim i eu opejskim. – P ace Filologiczne 74, 173–187. Gau a 2024-10-26 P iim a 2024-11-07 AnnA KAczAn THIS IS PRETTY, BUT SO DAMAGING ThE LINGUISTIC AND CULTURAL IMAGE OF CORNCOCKLE IN POLISH FOLK TRADITION Summa y The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle (Polish: KKOL) in Polish olk adi ion, econs uc ed wi hin he me hodology o Je zy Ba mińskis cogni i e de ini ion ( ull applica ion in: Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols). The desc ip ion is based on lexical da a (names, synonyms, ph aseological uni ), ex s (p o e bs, songs, w i en peasan poe y, belie s o ies), as well as olk belie s and p ac ices (i.e., he so-called co-linguis ic da a). The da a come om Je zy Ba mińskis E hnolinguis ic Uni a UMCS, whe e he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols (SSiSL) is being compiled. In Polish olk cul u e, i was belie ed ha co ncockle (unlike whea ) was c ea ed by he de il (hence i s o he names: de il (diabeł), de ils lowe (diabelski kwia ek), de ils he b (diabelskie ziele)). Co ncockle is a weed ha usually g ows in whea and ye. howe e , due o i s appea ance (beau i ul lowe s), i is also ca ego ized as a lowe (i was used o making bouque s o w ea hs), and due o i s medicinal AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 113 uses (despi e he poisonous black seeds), i was some imes pe cei ed as a he b. To emo e co ncockle om he ields, many measu es we e used, such as deep ploughing, weeding, o bu ning o up oo ed plan s. Co ncockle is a symbol o some hing e il, ha m ul and useless. In cou ship and lo e songs, he weeding o co ncockle by a gi l symbolizes lo e. In w i en peasan poe y, co ncockle is pe cei ed as a deco a ion o he ield ( oge he wi h poppies and co n lowe s), an elemen o he na i e illage, and o he beau y o he wo ld. KEY WORDS: co ncockle, s e eo ype, linguis ic and cul u al image o he wo ld, Polish olk cul u e. AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email p o ec ed] AnnA KAczAn TAI GRAŽU, TAČIAU ŽALINGA RAUGS KALBINIS IR KULTŪRINIS VAIZDINYS LENK LIAUDIES TRADICIJO San auka S aipsnyje pa eikiamas ling is inis i kul ū inis augės (lenk. KKOL) į aizdis lenkų liaudies adicijoje, a ku as pagal Je zy Ba mińskio kogni y inio apib ėžimo me odiką (de alus aikymas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodyne). Ap ašymas pa em as leksikos duomenimis (pa adinimais, sinonimais, azeologiniais iene ais), eks ais (pa a lėmis, dainomis, ašy ine als iečių poezija, ikėjimų pasakojimais), aip pa liaudies ikėjimais i p ak ika ( . y. adinamaisiais bend aisiais kalbiniais duomenimis). Duomenys gau i iš Je zy Ba mińskio e noling is ikos sky iaus UMCS, ku engiamas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodynas (SSiSL). Lenkų liaudies kul ū oje bu o ikima, kad augę (ki aip nei k ie į) sukū ė elnias (iš čia i ki i jos pa adinimai: elnias (diabeł), elnio gėlė (diabelski kwia ek), elnio žolė (diabelskie ziele)). Raugė y a pik žolė, ku i dažniausiai auga k iečiuose i ugiuose. Tačiau dėl sa o iš aizdos (g ažių žiedų) ji aip pa p iski iama gėlių ka ego ijai (bu o naudojama puokš ėms a ainikams pin i), o dėl medicininės paski ies (nepaisan nuodingų juodų sėklų) ka ais bu o su okiama kaip ais ažolė. Raugės galus. Raugė è ko no s blogo, iš laukų šalin os į ai iai, pa yzdžiui, giliai a ian , a in a deginan iš au us au- 114 BENDRINĖ KALBA | 97 žalingo i nenaudingo simbolis. Pi šlybų i meilės dainose me gelė, a in i auges, simbolizuoja meilę. Rašy inėje als iečių poezijoje augės su okiamos kaip lauko puošmena (ka u su aguonomis i ugiagėlėmis), gim ojo kaimo, pasaulio g ožio elemen as. ESMINIAI ŽODŽIAI: augė, s e eo ipas, kalbinis i kul ū inis mundo aizdas, lenkų liaudies kul ū a. AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email p o ec ed]