„Jakie to ładne, a takie szkudne” – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej

AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 97 AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0001-7717-0532 OBSZARY BADAŃ: e nolingwis ique, image linguis ique du monde, polska cul u e ludowa. DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.05 JAKIE TO COMPLE, ETTRE PLAINNE OBJECT KKOLU EN POLLKIEJ CULTURZE DOUX ans il y a eu une pé iode où il y a eu une pé iode où il y a eu une pé iode où il y a eu une pé iode où il y a eu une pé iode où il y a eu une pé iode. LUDOWEJ WORDE KLUCZOWE: kąkol, s é éo yp, linguis ique-cul u el image du monde, polska zeszycie ome oślinnego Słownika s e eo ypów i symboli ludowych pn. Ch yby, kul u a ludowa. ADNOTACJA A ykuł p ezen uje językowo-kul u owy ob az kąkolu, ośliny, k ó a jes ka ego y- zowana jako chwas , kwia i zioło. Pełna we sja hasła KĄKOL znajdzie się w ósmym chwas y, concen iska oślin sous ed. Je zego Ba mińskiego e S anisławy Nieb zegowskiej- -Ba mińskiej. Con o mémen à des assump ions de dé ini ion cogni i ne ludowe imagina ion kąkolu a é é econs ui e su base de données linguis iques (m.in. óżnoga unkowych ex es olklo e: p zysłów, pieśni, opowieści wie zeniowych, pisanej poezji chłopskiej) ainsi z . données p zyjęzykowych ( j. zapisów wie zeń i opisów ludowych p ak yk ob zędowych, magicznych, leczniczych). Le ma é iau documen ai e p o ien de ka o eka Słownika s é éo ypows i symboli ludowych, qui se ou e dans P acowni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego dans Lublin. Abs RACT The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle, a plan ha is ca ego ized as a weed, a lowe o a he b. The ull e sion o he en y o co ncockle (Polish: KKOL) will be included in he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, he olume Mush ooms, Weeds, Plan Clus e s, pa VIII, edi é pa Je zy Ba miński and S anisława Nieb zegowska-Ba mińska. In acco dance wi h he assump ions o he cogni i e de ini ion, he olk image o co ncockle was econs uc ed on he basis o linguis ic da a (including a ious ypes o ex s o olklo e: p o e bs, songs, belie s o ies, w i en peasan poe y) and he so-called ic, magical, o medicinal). The co-linguis ica a (i.e. eco ds o belie s and desc ip ions o olk p ac ices: i ualis- 98 BENDRINĖ KALBA | 97 documen a y ma e ial comes om he da abase o he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, a chi ed a he Je zy Ba miński E hnolinguis ic Uni , UMCS, Lublin. Kąkol polny (Ag os emma gi hago L.) c'es pospoli e mau aise he be g andissan au e ois le plus sou en dans le g ain. Ac uellemen à cause de l'u ilisa ion d'he bicides ainsi que d'un plus e icace ne oyemen g aa en zbóż lui menace é ein ie, pou quoi a é é placé su la polonaise ouge lis e dans la ca égo ie NT (nea Le bu de l'a icle es p ésen a ion h ea ened) – ga unek bliski zag ożenia1. Zobaczenie kąkolu polnego w ś o- dowisku na u alnym jes już p awie niemożliwe, za o można kupić jego nasiona w sklepie og odniczym, gdyż szkodliwy dawniej chwas jes obec- nie wysiewany w og ódkach czy na łąkach – ak uje się go jak kwia . linguis iquemen -cul u el de l'image kąkolu dans la polonaise adi ion ludowe. Con o mémen à des hypo hèses de dé ini ion cogni i nye, qui pou bu p incipal adop e ph ase de a ai e de la açon de pojmi l'obje pa pa lan s donné langage (Ba miński 1988: 169) dans la econs uc ion imaginac ions kąkolu u ilisé le ocabulai e (noms, synonymy, ph ezeologizmes), ex es (p zysłowia, pieśni, opowieści wie zeniowe, pisaną chłopską poezję), e aussi ludowe c oyances e p a iques, z . da a p zyjęzykowe (Ba miński 1996: 11). Ci é ma é iel documen ai e p o ien de P acowni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego UMCS, où naî lubelski Słownik s e eo ypów i symboli ludowych (SSiSL)2. Pou besoins de l'a icle ai-je combiné la pa ie explica ionnelle a ec documen a ionnelle, qui dans Sloganik son géné alemen épa ies, e zamiei seulemen des agmen s de ex es sélec ionnés. La pleine e sion du mo de passe KKOL pa aî a se dans le de nie cahie du olume consac é aux plan es: G was y, ch yby and skupiska oślinne. Dans le olklo e image de kąkolu é èlen se les sui an es ace es, c'es à di e swois e ca égo ies séman iques, homogènes de quelque poin de ue (Ba miński 1996: 16): noms, ca égo isa ions, o igine, aspec e p op ié és, quan i é e lieu de p ésence, localisa eu , sanccenie, p a iques empêchan kąkolowi, applica ions p a iques, i esdoues e magiques, hé apeu iques, p ophé iques, symbolika. Le choix ace e leu disposi ion n'es pas aléa oi e, dépend du ype de mo de passe e adop é du composan pa zędny (Ba miński 1988: 182) dans le cas kąkolu es nim chwas . 1 h ps://pl.wikipedia.o g/wiki/K%C4%85kol_polny. 2SSiSL a p ésen é plus p ès Ka a zyna P o ok dans l'a icle: Słownik s e eo ypów i symboli ludowych jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z) (P o ok 2023: 5470). AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 99 KKOL [NAVEL] Ogólnoslo iaenne nom kąkol3 (en s a opolszczyźnie akże kąkolica SS p U b 3: 263) es appa en ée a ec Li u ski kañkalas ‘dzwonek, b zękadło e es pa ue édui e à psł. *kolъ ‘ins umen s sono es (de wypalanej cline), ype g zecho ki ou koła ki, w ó nie ‘dzwonek, dzwon de pie. *kel ‘ ołać, c ichéc, sonwięczeć, b zmieć Bo SE 226, simil. Pl SE 2: 118119. Le nom kąkol mo i ée es donc pa la o me de leu kąkolu, qui essemble à une cloche, ce qui con i men les noms synonymiques de ce e plan e: cloche SGP PAN 7: 320, cloche Udz Biec 145. B ückne elie le nom kąkol de psł. *kąk-, kuk- o ou e so e de k zywiźnie, zagię ości B üc SE 224, mo i an sa naissance gię kością e cou be o me odyg Dub Os 131. D'au es synonymes noms kąkolu é oquen à l'a ibué lui o igine diabeł SGP PAN 5: 511, leu s diabelskie, plan eina diabelska Wan Pol 109, diabelskie he bes, ca disaien qu' ono es lié a ec les mau ais pou oi s Pelc SGLub 5: 124. D'au e pa le nom sa anique kwia uszek, złyducha kwia ki adui se l'appa ence de leu kąkolu, ca il elles oski [= óżki] wkoło ma Rog Wag 271, 314 son ce des zàbki wychylające się spod pła ków (Rogowska 1998: 77). Nomwę zėga ki SGŚ Wyd 14: 184 explique se simili ude idié de hau du leu kąkolu à a ci ho loge, puisque su les pu pu owych pła ques isibles son somb es k esecki appelan indica ions. Ce e he be, g andissan dans le g ain ol nie du pain (Rogowska 1998: 77), pou quoi es -il appelé złodzėjem Sych SGKasz 6: 235, peu -ê e similai e mo i a ion a aussi le nom kąkolu p zepad Ka ł SJP 5: 153. À cause des g aines noi es kąkol po e le nom noi nucha, cza nuszka Ka ł SJP 1: 746; de son cô é les noms boligłów SGP PAN 2: 367 e chalonka Spól Naz 24 peu en a oi une ela ion a ec les p op ié és oxiques des g aines, bien qu'ap ès Waniakowa le nom boligłów (appo çan -se égalemen à chab a bława ka) soi plu ô lié à l'abondance de la p ésence de ce chwas u dans le g ain, ce qui ès les a aibli , donc es une aison de s'inquié e pou les ag icul eu s (Waniakowa 2019: 181). [CATEGORYZATION] Kąkol communémen considè e se pou he be, pa exemple: Kąkol o paskudny weas Pelc SGLub 5: 204, Konkol niby doś aki p zijymny, bo ile owy, mais c'es yz chwas Kąś Podh 35, égalemen dans la poésie olklo ique: 3 S wo nie le nom kąkol se appo ai à la iecice annuelle (Lolium emulen um) S S U ba i a 3: é ai appo ée égalemen à la i le ka (Lychnis) e à la pie uszka (Nigella słow) Maj S 5: 1: 129. 262, k ó a podobnie jak kąkol jes ującym chwas em zbożowym, dla ego gdy w eks ach olklo u mowa o kąkolu, może chodzić o życicę oczną zob. Fisch Roś 188. Nazwa kąkol 100 BENDRIN KALBA | 97 Ou ces chas y. R je su le champ e wa ais de moi..., mais eg e me é ai e champ ap ès se se ai pu i ié de ces champs macs e pâids kąkols. (S anisław Buczyński; Ad Zło e 32); Rega de Jésus: des hu es ides, des champs ides, nonobsiés, poussen os es e kukakole, a aschés e indési ables. (Ma ia Majch zak; Niew P ow 160). Selon Bańkowski le nom kąkol liai se a ec le li uanique keñk i ‘szkodzić Bań ES 1: 653, donc déjà le nom même de ce e plan e implique hype onim chwas . Kąkol es égalemen ca égo isé comme leu (compa . nom du kąkolu diabelskie leu s), pa ois a ec dop eciza ion leu polny, dziki: S leu i dzike: chabe abo mod ak, kůnkůl, ognicha, mlyć, ůmniůnek, macie zůnka, ba wiik Gó n Malb 2: 203. Dans éc i e poésie paysanne sou en se l'empa e a ec d'au es leu s des champs: makiem e chab em blaawa kiem: Quand empo e as moi o Jésus de padołu du monde beau, laisse-moi empo e des leu s des champs, pops, kookkoli e blaawa ks. (Ma ia Gleń; TL 2005/14: 101); Des leu s e des he bes co deuses de la di ine g âce pou poży ek e joie données à l'homme, de pèle in oads assemblées: omianki, złocienie ... maki de bleniques łanows, chab y, kąkole... / ośpiée skow onkiem. (S anisława Łapińska; Niew Pył 111). Pa ce que kąkol sanc i ié e u ilisé dans des p a iques magiques e ( a eimen ) hé apeu iques, on pa lai de lui aussi ziele/zioło, pa exemple. dans p zysłowiu: Bien que kąkolu ne sèien , mul ipli se ce ziele NKPP kąkol 6 ou dans le e se : B zozo spod kapliczki p zyd ożnej u aies mon é la p emiè e ajec oi e su le champ de mes pè es où poussaien des he bes wszelakie maki chab ykole e je pe i s insec icides n'a ais aucune idée combien u se ais belle e ba w (Władysław Koczo ; 1997 TL/3: 13). AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 101 [ÉVODENCE] On c oyai que Le Seigneu Dieu a ai semé des cé éales, e diabeł kąkol TL 2009/34: 44, ce qui ou a e le dans le p zysłowiu: Le Seigneu Dieu bléicę mul iplie, e diabeł kąkol spo zyPP NK bléica 17 (su Kaszubach on disai que kąkol o diablå bléica Sych SGKasz 2: 229) e dans les noms déjà men ionnés. kąkolu diabeł, plan e diabelska, leu s diabéliques/ziele Su la c oyance d'o igine diabolique kookkolu a eu p obablemen in luence newo es amen ue p épa ie o chwaście (dans des aduc ions an é ieu es de la Bible, e.g. Jakuba Ujukka é ai ce p épa ie o kookkolu), que Jésus p êche à la oule4. Expliqueia ensui e apô ołom (M 13, 3643), que pa la bonne semence, blé, son les ils du oyaume, la mau aise he be zaś les ils du Mal. L'ennemi cependan , qui a semé la mau aise he be es le diable. Peu -ê e c'es pou quoi su Pomo zu on a i mé que ne au pas z ywać kąkolu, puisqu'inquiè e ce opę aniem Sych SGKasz 1: 96. On c oyai aussi que les p op ié ai es des champs, su lesquels il y a beaucoup anglekolu, sa an essaie se p i e au péché Fisch Roś 187. [VUED E VÉRACIOVOSTI] Kąkol pousse hau , a longues, duè ques ondeugies, qui peu en se poinclać, zob. des noms. Les logodyges ces sou en se dégałęziaien , pou quoi dans les chan s pa le de kie zu, c'es -à-di e bzaku kąkolu, pa exemple. Su demi iejski champ se ien kie z kąkolu, zebaby le wykopać. Elle m'a plu se chez la oisine dziołcha, si ils me la oulaien donne ! (Pieś Śl 2: 211); Su mazewski gołém pola s oji os y kie z kąkolu, ne zalicaj mi się, chłopak, u mazewski sma kolu (K 22 Łęcz 197). Kąkol a des leu illes blanches e ces oseaux Pelc SGLub 5: 205. Su les leu s kąkolu di -se aussi, que son ılje owe Kąś Podh 5: 35, pu pu eux Pelc SGLub 5: 205; dans gwa ze śląska p zymio nik kąkolowy signi ie couleu iołkowy SGŚ Wyd 14: 184. Flia kąkolu de o me de cloche (hons son nom de dzwonek, soniec) elles oski [= óżki] wkoło ma (ząbki wychylające się spod pła ków), e uany de hau appelle a czę zega ka, zob. des noms. Kąkol, Dieu, quelle c'es jolie, e elle scudne disaien Pelc SGLub 5: 205, puisque jag ok i nie, o mo aki noi es kulki, ke e se wysieje e zaź à nou eau ośnie5 4 Enp é ie semeai chahs u en e blé whea ę, quand les gens do maien . Le maî e ne pe me pas aux se i eu s le a ache , de peu que, en amassan les mau aises he bes, ils n'a achen a ec lui e le blé; seulemen au emps de la moisson il di a aux ga çons, Ramassez d'abo d la mau aise he be, e a achez-la en bundes pou la b ûle ; le bléhnice zaś empo ez à mon spichle z M 13, 2430. 5 En éali é kąkol ne épand pas des g aines su la e e elles mû issen en le même emps que les g aines de blocs, son écol ées ensemble a ec lui e peu en ê e wysiées seulemen dans la p ochaine saison h ps://www.sgs.com/pl-20-pl ac uali és24/05/nasiona-chwas ow-w-zbozach. 102 BENDRINĖ KALBA | 97 SGŚ Wyd 14: 184. Duże, g ube, cza ne zia nka (s ąd nazwy cza ny kąkol Ros Symb 1: 160, noi nucha, cza nuszka) son oxiques, c . ph ase. de kąkolu yeux coulen NKPP bleko , obeż eć se kąkolu ‘oszaleć, zgłupieć SOWM 3: 14. Selon lacji po ocznej ni ma na świecie s wo zenia, żeby o zjadło zia no, ani konie ani epies, eh pe sonne ça ne mange pas, c'es a euse bi ecz TN Śliwnica 1994. [ILOŚć I MIEJSCE WYSTęPOWANIA] Kąkol occupai cou ammen , pou oi lui é ai TN Chołowice 1998; dans la chanson les solda s poussen une ille ap ès la mo du bien-aimé: Ne pleu e pas, panna, ne pleu e pas, ne eg elou am en. Jedzie nos u usionc, choisissez se un. Pou que wos là é ai comme dans champ konkolu, żoden z wos pas el, comme Jasio à cos ume. (Wisła 1899: 110). (Visła 1899: 110) es un pe sonnage célèb e. Su le e â e champ pousse kookkol en ie, Uważano, że Każde pole odzi kąkole NKPP kąkol 1, W kożdim zbożë muszi bëc kąkol T ed Kasz 132, najczęściej jednak ósł on w pszenicy i życie: Na bacho zeckiem polu pszenica pełna kąkolu, a u naszego pana pszenica malowana. (K 35 P zem 48); comme se ce kookkol dé eloppe a, iend ai, luba, à oi. (Fais K ak 213). P e alai la con ic ion que ce chwas ne p zepaî a T ed Kasz 132, ne si e NKPP kąkol 3. Cependan e a ce wyp yskujo, ce doi ni ma konkolu Rog Wag 271. Comme ema que le paysan poè e Władysław Koczo : dans les ce eux depuis des années il n'y a os ów ni kąkolu Niew P ow 111. [LOKALIZATOR] On c oyai que lo sque kąkol au a g andi, châ ni s'assey e se epose su lui diable in isible pou le œil humain. Gday se kąkol ou ne dans la main, on peu oi comme en lui diable co ni bouge Sych SGKasz 1: 96. La c oyance, que diable éside su kąkolu con i men les his oi es c oyance: Unnėgo une ois é ai assis djabeł su d og su kąkolu dans le g auze e a endai . Comme p zyszła une panna e an leua ek u wała, de sui e djabeł en nia wlaz. Po amu cependan z ni ch oś djabła wignał, mais djabeł zaś mwiėl: Puda usiść znwki kele d ogi e znwki w abo nia w kogo jinszėgo wlėza. (Sychoc 1: 96); Un ieil homme de Rzeczyca Długiej acon ai , ce qu'il se a i ai dans s odole en i on 1920 . En p zeddzień il ple ai bléicę z kąkolu. Il le amassa spo o e p zyniósł à s odoły, où zwalai su une pile en coin sous mu aine... décidai d'u ilise ce chwas u su ściółka sous bo ło. Pa ce que les iges kookkolu é aien AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 103 op longues, il les p i su pniak, pou que po oubac en pe i es pa ies. Quand hachee ou p ze ąba les iges chwas u pa ée ois, mi oyai que quelque chose se bouge dans coupés des mo ceaux couchés su le sol. Quand anchan de hache il commença les déga nie su ous les cô és, alo s il i un pe i diablik coupé en deux. (Gay S al 187). [ŚIECENIE] Kąkolu habi uellemen ne sanc i ié, ca c'es he as Cib P zes 155, jednak w niek ó ych egionach Polski bywał święcony ZWAK 1890: 213, np. p zez gó ali w dniu Ma ki Boskiej Zielnej (15 VIII), z p zekonaniem, że wów- czas nie będzie odził się w owsie MAAE 1907: 115, Kąś Podh 5: 35. Kąkol święcono akże w wianuszkach w ok awę Bożego Ciała MAAE 1908: 120, TL 1997/2: 21. [PRACTYKI ZABOGAJJCE KKOLOWI] Il a é é di que kąkol c' es l'ennemi ag icul eu TN Śliwnica 1994, ca ès nui TN ce eux Chołowice 1998, e là, où pousse, ni n'a pain Sych SGKasz 6: 229. On appliquai donc di é en es p a iques, pou ne pas ósl dans le g ain. Tou d'abo d champ p o ondémen o ano, pou pu i ie la e e de mau aises he bes dans la chanson Janiczek a su champ zao ywać kąkole Rog Śląsk 45; sous la p emiè e zao aną skibę kładziono kąkol e chan aien : O ać, chłopie, o ać, ca u bien o ezesz, sèches du blé, naîses se owies Udz Biec 145. diable n'a pas semé kąkolu, su le Pogó z, jus e ap ès le no d-oues de la G ande Semaine à la G ande Dimanche, l'hô e pliai dans le champ des c oisżyki ai es de pênes de kokoczki (ou d'au es) e les sanc i iai à l'aide d'une palme Ko U ok 138. En Wielki Poniedziałek selon olklo ique poème chaque paysan dans le champ je e de œu s éco pes, que ne ai pas un kąkolu Lud 1895: 87. Zapobiec kokkolowi e au es mau aises he bes ainsi que des maladies de g ain, a ai aussi ci cula ion pa les ga çons champs a ec des o ches en Zielone Świą ki (Zesłanie Ducha Świę ego), ołano wówczas: Fuyez côkoli, ca u e se ai smoliil. E je candi e e epousse la pomie licé. Fuyez o du es, ou je e b ille ai! Świeć się, świeć, uis- oi śmieć! (Co U ok 145). De même aisai -on en igilié s . John VI (23) séchés su l'a ic pendan ou l'année pa yki, ziela: comme kąkol, bława e c. wiązano ensemble, za ikano su kij, podpalano e cou an a ec cela, wołano: Dziś wigilia ś . Jana, sobó ka zapalana Lud 1902: 424. 104 BENDRINĖ KALBA | 97 Z upływem czasu zboże p yskano: Jak osło zboze, o sie pilnowało, coby beaucoup pou pas u oglo konkolu e inksego he elska. T za zagóny aspi e Kąś Podh 5: 35. Quand malg é ces in e en ions kąkol u ósł, on le a acha le mo i pielenia kąkolu es populai e dans la poésie e les chan s, sou en a signi ica ion symbolique (é o iques): la de niè e bléca zaszumi su oi, e de laquelle pe sonne main enan ne a ache a kąkolu, e ou es pieszczone pa oi zagony en o pho es se change on (S anisław Pudełkiewicz; We cz Oj 245); A i è en des ca alle ies de gue e, demandè en se ie cyny adobny: Cys e n'on pas u? Comme là jadu de champ, là choisi psenicke de kąkol (Wisła 1902: 711); En Sygneczowo de iè e le cou om pousse ży ko a ec kąkolem, idźże, Ma yś, wyplew le, encon e as Jasia, odzeń le. Allé Ma yś ży ko pleć, zeby biały chlebuś jeść, a ec Jasieńkiem se encon ée, à ży ka le emmena. Mais au lieu kąkol wać, son allés se à l'omb e do mi . (Fais K ak 105). É i é kąkol palono: Jeszcze de bléic je oud ais choisi spo ysz, Na spalenie wy wać kąkol, ose (S anisław Buczyński; Niew Pył 30). Zapobiec kąkolwi a aien aussi p a iques en jou s . G zego za (3 IX), en .c. sain cokola dans les en i ons P zemyśla les en an s de ou ma in cou aien a ec des plackes de blé (bochnoczkami e kukiołkami) le long du champ pa e nel, chan an : Konkolu, konkolu, ne ośnij pas su no e champ, seulemen su jui e pański. Messieu s, les jui s pieken se kołacze, e nous nonbo aki ni momy nijaki. Puis a achaien kąkol e je aien le su ous les cô és. Ap ès ê e a i és à l'ex émi é de son champ, asseyaien e mangeaien leu s p o isions; ensui e en aien au illage, pou passe le es e de la jou née su une ê e O L 1930: 17. La eille de Noël (24 XII) assemblées de sol de la chamb e à o du es eje ées au-delà de la i iè e, su l'eau ou b ûlées su le champ, pou que càkol e au es mau aises he bes ne dé uisaien pas des semences Wes Śląsk 215. AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 105 Malg é ous ces ai emen s les g ains de cé éales é aien sou en con aminés pa des g aines de kąkolu, pou quoi on les a ne oyés p ze akiem Wi Baj 48 ou moynque Ba PANLub 3: 84, puisque la moąka a ec ajou de kąkolu e ca na Dub Os 132 e bi ka; Kaszubi disaien d'elle: mąkol es kąkol Sych SGKasz 3: 123. [ZASTUANIA PRACTIQZNE] Kąkol a une jolie leu e des igeaux gê kes, c'es pou quoi les en an s e les illes olon ie s wiły z niego wianki (nom la ine de kąkolu Ag os émma signi ie en p zenośni: ‘ oślina nadająca (używana) do wicia wiêns Poch 19), ce qui a ou é e le dans les chan s: Kąkolu Rej, kąkolu, ne sèj pas e po les champs, ca les pannes e aimen , su wianki e scubią (ZWAK 1890: 213); Ma chai su champ, sukała kąkolu, ou a la kwiá ecek, uwiła wiánecek (Świę Nad 270); Biaux Janie, blancs Janie! E 'es celle en cou su obna Ma ysia, blanc Janie! Ma wianecek de kąkolu, pu a ga çons po champ. Biaux Janie! (Wisła 1899: 664). De kąkolu aisaien bouque s, on considé ai que bouque joli é ai de ce TN Chołowice 1998: É onné skow onek, ce miedsom p zyg ywa, p zegania świe go em: Ce n'es pas enco e la moisson! Sous peusza p zyd ożna p zysiadam sk uszona e ulę kąkoli bukiecik en b as (Ewa Jowik; TL 2017/12: 54). Hé, je ce moi suis oi Dans le milieu des o ê s, łanów, p ai ie e champs! /…/ Royaume de m'o paysïne Pou noncaluśką heu e Obeide ai en ce cle, wb oad e wlong, Oplyné me zem ali zbóż, K ó e mi bea en poklon, Komładają w dani swe plony... Bouque s de leu s, iches Makiem, kąkolem, bława em. (An oni Kucha czyk; Pig Wyb 149). [ZASTUANATIONES OBRZDOUS ET MAGICNE] Fui de kąkolu é ai exploi é en i uels e magie à la inissage des moissons en K akowskiem les emmes plus âgées wilce wieńce de pok zyw, os u, lebiody, wolka, kąkolu e en géné al de ous les he bages des champs, les ayan su les ê es allaien à la cou BENDRIN KALBA 112 | 97 LITERATURA Ba miński Je zy 1988: De inicja kogni ywna jako na zędzie opisu kono- acji. – Kono acja, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 169–183. Ba miński Je zy 1996: O „Słowniku s e eo ypów i symboli ludowych”. – Słownik s e eo ypów i symboli ludowych 1: Kosmos, z. 1: Niebo, świa ła nie- bieskie, ogień, kamienie, ed. J. Ba miński, zas ępca ed. S. Nieb zegowska, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 9–34. Pieka czyk Do o a, Szadu a Joanna 2007: Chabe , Kon eks y. Polska Sz uka Ludowa 1, 136–148. P o ok Ka a zyna 2023: „Słownik s e eo ypów i symboli ludowych” jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z). – Bend inė kalba 96, 54–70. Rogowska Ewa 1998: Z kaszubskiego zielnika: kąkol. – Pome ania 7/8, 76–77. Waniakowa Jadwiga 2019: Polskie gwa owe nazwy chab a bława ka. – Cen au ea cyanus L. na le słowiańskim i eu opejskim. – P ace Filologiczne 74, 173–187. Gau a 2024-10-26 P iim a 2024-11-07 AnnA KAczAn THIS IS PRETTY, BUT SO DAMAGING ThE LINGUISTIC AND CULTURAL IMAGE OF CORNCOCKLE IN POLISH FOLK TRADITION Nous a ons é é mis à l'ép eu e pa des pe sonnages qui nous on beaucoup aidés. Summa ies The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle (Polish: KKOL) in Polish olk adi ion, econs uc ed wi hin he me hodology o Je zy Ba mińskis cogni i e de ini ion ( ull applica ion in: Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols). The desc ip ion is based on lexical da a (names, synonyms, ph aseological uni ), ex s (p o e bs, songs, w i en peasan poe y, belie s o ies), as well as olk belie s and p ac ices (i.e., he so-called co-linguis ic da a). The da a come om Je zy Ba mińskis E hnolinguis ic Uni a UMCS, whe e he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols (SSiSL) is being compiled. In Polish olk cul u e, i was belie ed ha co ncockle (unlike whea ) was c ea ed by he de il (hence i s o he names: de il (diabeł), de ils lowe (diabelski kwia ek), de ils he b (diabelskie ziele)). Co ncockle is a weed ha usually g ows in whea and ye. howe e , due o i s appea ance (beau i ul lowe s), i is also ca ego ized as a lowe (i was used o making bouque s o w ea hs), and due o i s medicinal AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 113 uses (despi e he poisonous black seeds), i was some imes pe cei ed as a he b. To emo e co ncockle om he ields, many measu es we e used, such as deep ploughing, weeding, o bu ning o up oo ed plan s. Co ncockle is a symbol o some hing e il, ha m ul and useless. In cou ship and lo e songs, he weeding o co ncockle by a gi l symbolizes lo e. In w i en peasan poe y, co ncockle is pe cei ed as a deco a ion o he ield ( oge he wi h poppies and co n lowe s), an elemen o he na i e illage, and o he beau y o he wo ld. KEY WORDS: co ncockle, s e eo ype, linguis ic and cul u al image o he wo ld, Polish olk cul u e. AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email p o ec ed] AnnA KAczAn TAI GRAŽU, TAČIAU ŽALINGA RAUGS KALBINIS IR KULTŪRINIS VAIZDINYS LENK LIAUDIES TRADICIJOJE Il es égalemen impo an de ne pas oublie que l'on es en ain de cons ui e une nou elle ci ilisa ion. San auka S aipsnyje pa eikiamas ling is inis i kul ū inis augės (lenk. KKOL) į aizdis lenkų liaudies adicijoje, a ku as pagal Je zy Ba mińskio kogni y inio apib ėžimo me odiką (de alus aikymas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodyne). Ap ašymas pa em as leksikos duomenimis (pa adinimais, sinonimais, azeologiniais iene ais), eks ais (pa a lėmis, dainomis, ašy ine als iečių poezija, ikėjimų pasakojimais), aip pa liaudies ikėjimais i p ak ika ( . y. adinamaisiais bend aisiais kalbiniais duomenimis). Duomenys gau i iš Je zy Ba mińskio e noling is ikos sky iaus UMCS, ku engiamas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodynas (SSiSL). Lenkų liaudies kul ū oje bu o ikima, kad augę (ki aip nei k ie į) sukū ė elnias (iš čia i ki i jos pa adinimai: elnias (diabeł), elnio gėlė (diabelski kia ek), elnio žolė (diabelskie ziele)). Raugė es pik žolė, ku i géné alemen auga k iečiuose i ugiuose. Tačiau dėl sa o iš aizdos (g ažių žiedų) ji aip pa p iski iama gėlių ka ego ijai (bu o naudojama puokš ėms a ainikams pin i), o dėl medicininės paski ies (nepaisan nuodingų juodų sėklų) ka ais bu o su okiama kaip ais ažolė. Raugės galus. Raugė es ko no s blogo, iš laukų šalin os į ai iai, pa yzdžiui, giliai a ian , a in a deginan iš au us au- 114 BENDRINĖ KALBA | 97 žalingo i nenaudingo simbolis. Pi šlybų i meilės dainose me gelė, a in i auges, symbolizuoja meilę. Rašy inėje als iečių poezijoje augės su okiamos kaip lauko puošmena (ka u su aguonomis i ugiagėlėmis), gim ojo kaimo, pasaulio g ožio elemen as. ESMINIAI ŽODŽIAI: augė, s e eo ipas, kalbinis i kul ū inis mundo aizdas, lenkų liaudies kul ū a. AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email p o ec ed]