scieee Open visual document viewer

„Jakie to ładne, a takie szkudne” – obraz kąkolu w polskiej kulturze ludowej

Anna Kaczan

Abstract

The article presents the linguistic and cultural image of corncockle, a plant that is categorized as a weed, a flower or a herb. The full version of the entry for corncockle (Polish: KĄKOL) will be included in the Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols, the volume Mushrooms, Weeds, Plant Clusters, part VIII, edited by Jerzy Bartmiński and Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska. In accordance with the assumptions of the cognitive definition, the folk image of corncockle was reconstructed on the basis of linguistic data (including various types of texts of folklore: proverbs, songs, belief stories, written peasant poetry) and the so-called co-linguisticata (i.e. records of beliefs and descriptions of folk practices: ritualistic, magical, or medicinal). The documentary material comes from the database of the Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols, archived at the Jerzy Bartmiński Ethnolinguistic Unit, UMCS, Lublin.

Full text

AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 97 AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0001-7717-0532 OBSZARY BADAŃ: e nolingwís ica, imagen lingüís ico del mundo, polska cul u a ludowa. DOI: h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.05 JUCIE TO LEGNE, Y TANIA HUMANE OBRAZ KKOLU EN POLSKIEJ CULTURZE LUDOWEJ WÓRDWA KLUCZOWE: kąkol, es e eo ipo, lingüís ico-cul u al imagen del mundo, polska zeszycie omo oślinnego Słownika s e eo ypów i symboli ludowych pn. Hongby, malas kul u a ludowa. ADNOTACJA A ykuł p ezen uje językowo-kul u owy ob az kąkolu, ośliny, k ó a jes ka ego y- zowana jako chwas , kwia i zioło. Pełna we sja hasła KĄKOL znajdzie się w ósmym hie bas, concen iska oślin bajo ed. Je zego Ba mińskiego y S anisławy Nieb zegowskiej- -Ba mińskiej. De acue do con los supues os de de inición cogni i na ludowe imaginació kąkolu ue econs uída a base de da os lingüís icos (m.in. óżnoga unkowych ex os olklo o: p zysłów, pieśni, opowieści wie zeniowych, pisanej poezji chłopskiej) así como z. da os p zyjęzykowych ( j. egis os wie zeń i opisów ludowych p ak yk i usów, magicznych, leczniczych). El ma e ial documen al p o iene de ka o ega Shlownika es e eo ipos y símbolos popula es, que se encuen a en P acowni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego en Lublin. Abs RACT The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle, a plan ha is ca ego ized as a weed, a lowe o a he b. The ull e sion o he en y o co ncockle (Polish: KKOL) will be included in he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, he olume Mush ooms, Weeds, Plan Clus e s, pa VIII, edi ed by Je zy Ba miński and S anisława Nieb zegowska-Ba mińska. In acco dance wi h he assump ions o he cogni i e de ini ion, he olk image o co ncockle was econs uc ed on he basis o linguis ic da a (including a ious ypes o ex s o olklo e: p o e bs, songs, belie s o ies, w i en peasan poe y) and he so-called ic, magical, o medicinal). The co-linguis ica a (i.e. eco ds o belie s and desc ip ions o olk p ac ices: i ualis- 98 BENDRINĖ KALBA | 97 documen a y ma e ial comes om he da abase o he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, a chi ed a he Je zy Ba miński E hnolinguis ic Uni , UMCS, Lublin. Kąkol polny (Ag os emma gi hago L.) es pospoli a maleza c eciendo an es más a menudo en ce eal. Ac ualmen e a causa del uso de he bicidas y más e icaz de limpieza g ana en ce eóż le amenaza ex inuece, po eso ue colocado en la polaca oja lis a en ca ego ía NT (nea Obje i o del a ículo es p esen ación lingüís ico-cul u al del cuculo en la polaca adición h ea ened) – ga unek bliski zag ożenia1. Zobaczenie kąkolu polnego w ś o- dowisku na u alnym jes już p awie niemożliwe, za o można kupić jego nasiona w sklepie og odniczym, gdyż szkodliwy dawniej chwas jes obec- nie wysiewany w og ódkach czy na łąkach – ak uje się go jak kwia . ludowe. De acue do con los supues os de de inición cogni i na, que pa a obje i o p incipal adop a sen encia de la mane a de pojmción del obje o po hablan es dado idioma (Ba miński 1988: 169) en la econs ucción imaginaciones kąkolu ap o echo el ocabula io (nomwy, sinonimy, azeologizmas), ex os (p zysłowia, pieśni, opowieści wie zeniowe, pisaną poezję chłopską), y ambién ludowe c eencias y p ác icas, zw. dane p zyjęzykowe (Ba miński 1996: 11). Ci ado ma e ial documen al p o iene de P acowni E nolingwis ycznej im. Je zego Ba mińskiego UMCS, donde nace lubelski Słownik s e eo ypów i symboli ludowych (SSiSL)2. Pa a necesidades del a ículo uní la pa e explicaciónna con documen aciña, que en Slogónico son gene almen e dis ibuidas, y zameseí solamen e agmen os de ex os seleccionados. Comple a e sión del eslogan KKOL apa ece á se en el úl imo cuade no olumen dedicado a las plan as: G was y, hu yby i skupiska oślinne. En la olk imagen de kąkolu e elan se las siguien es ace as, es deci swois e ca ego ías seman icas, homogéneas de algún pun o de is a (Ba miński 1996: 16): nomb es, ca ego iza ions, o igen, wygląd y p opiedades, can idad y luga de apa ición, loca o , san icenie, p ác icas p e eniejące kąkolowi, zas osowania p ak yczne, ob zędowe i magiczne, lecznicze, p zepowiednie, symbolika. Selección ace y su layou no es alea o io, depende de ipo de con aseña y acep ado componen e mad zędnego (Ba miński 1988: 182) en caso de kąkolu es nim chwas . 1 h ps://pl.wikipedia.o g/wiki/K%C4%85kol_polny. 2SSiSL p esen ó más ce ca Ka a zyna P o ok en el a ículo: Słownik s e eo ypów i symboli ludowych jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z) (P o ok 2023: 5470). AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 99 KKOL [NAVEY] Ogólnoslo iaña nomb e kąkol3 (en s a opolszczyźnie ambién kąkolica SS p U b 3: 263) es kinésina con li wusk kañkalas ‘dzwonek, b zękadło y by a educida a psł. *kolъ ‘ins umen o sono o (de wypalanej clina), ipo g zecho ki ó koła ki, w ó nie ‘dzwonek, dzwon de pie. *kel ‘ ołać, c iczeć, dźwięczeć, b zmieć Bo SE 226, simil. Pł SE 2: 118119. El nomb e kąkol mo i ada es así po la o ma de lo kąkolu, que ecue da campana, lo que con i man los nomb es sinónimos de es a plan a: campana SGP PAN 7: 320, campana Udz Biec 145. B ückne une el nomb e kąkol con psł. *kąk-, kuk- o wszelkiej k zywiźnie, zagię ości B üc SE 224, mo i ando su apa ición gię kością y cu a o ma logodyg Dub Os 131. O as sinónimicas nomb es kąkolu hue an a lo a ibuido a él o igen diabeł SGP PAN 5: 511, lo es diabelskie, plan a diabelska Wan Pol 109, diabelskie hie be, po que decían que ono es á elacionado con los malos pode es Pelc SGLub 5: 124. De su pa e el nomb e sa ánski kwia uszek, złyducha kwia ki aduce se aspec o de lo kąkolu, po que él ales oski [= óżki] wkoło ma Rog Wag 271, 314 son es o ząbki wychylające się spod pła ków (Rogowska 1998: 77). Nomb e zėga ki SGŚ Wyd 14: 184 explica se semejanza is o de lo al o lo de kąkolu a a ji eloja , pues en pu pu osos pe acos isibles son oscu as k eseckas eco dando indicaciones. La hie ba es a, c eciendo en ce eal obnie pan (Rogowska 1998: 77), po eso es llamado zlodzėjem Sych SGKasz 6: 235, quizás simila mo i ación iene ambién el nomb e kąkolu p zepad Ka ł SJP 5: 153. Debido a las semillas neg as kąkol lle a el nomb e de negnucha, cza nuszka Ka ł SJP 1: 746; de su pa e los nomb es boligów SGP PAN 2: 367 y chalonka Spól Naz 24 pueden ene elación con las p opiedades enenosas de semillas, aunque zdaniem Waniakowej el nomb e boligłów (apliząca se ambién a chab a bława ka) se une más bien con la abundancia de apa ición de es e chwas u en el ce eal, lo que muy los debili a, así es una causa de zma wienia pa a los ag icul o es (Waniakowa 2019: 181). [CATEGORYZACIÓN] Kąkol comúnmen e conside a se una he ba, po ejemplo: Kąkol es paskudny he as Pelc SGLub 5: 204, Konkol niby doś aki p zijymny, bo ilje owy, pe o es yz chwas Kąś Podh 35, ambién en ludowej poezyi: 3 S wo nie nazwa kąkol odnosiła się do życicy ocznej (Lolium emulen um) S S U ba i a 3: była odnosiona akże do cza nuszki (Lychnis) i Fi Maj S 5: 129. 262, k ó a podobnie jak kąkol jes ującym chwas em zbożowym, dla ego gdy w eks ach olklo u mowa o kąkolu, może chodzić o życicę oczną zob. Fisch Roś 188. Nazwa kąkol 100 BENDRIN KALBA | 97 O es os asas y. R je en el campo y wawałem de mí..., pe o lás ima me e a y el campo pues se ha ía pu i ica de esos camposnos macos y pálidos càkolos. (S anisław Buczyński; Ad Zło e 32); Mi a Jesús: acías cabañas, acías campos, noobseadas, c ecen os as y càkole, zachwaszczone y no deseadas. (Ma ia Majch zak; Niew P ow 160). Según Bańkowski el nomb e kąkol incula se con el li uano keñk i ‘szkodzić Bań ES 1: 653, así ya la misma nomb e de es a plan a implica hipe onim chwas . Kąkol es ambién ca ego izado como lo (po . nomb e kąkolu diabelskie lo es), algunas con dop ecizamien o lo polny, dziki: S kwia i dzike: chabe abo mod ak, kůnkůl, ognicha, mlyć, ůmniůnek, macie zůnka, ba wiik Gó n Malb 2: 203. En la esc i a poesía campesca a menudo se menciona con o as lo es sil es es: makiem y chab em blaawa kiem: Cuando lle es e me o Jezu de padołu del mundo he moso, déjame lle a me de las lo es sil es es, popos, kookkoli y blaawa kom. (Ma ia Gleń; TL 2005/14: 101); Flo es y hie bas co deñas con diosa g acia pa a poży ek y aleg ía dadas al homb e, de pe eg inos u as pozcadas: umianki, złocienie ... maki de igoicos láanos, chab y, kąkole... / ósangadas skow onkiem. (S anisława Łapińska; Niew Pył 111). Debido a que kąkol san i ico y se u ilizaba en p ác icas mágicas y ( a iamen e) medicinales, se hablaba de él ambién ziele/zioło, po ej. en p zysłowiu: Aunque kąkolu no sieją, mnoży się o ziele NKPP kąkol 6 ó en el e so: B zozo spod kapliczki p zyd ożnej ú mos alas la p ime a pis a en el campo de mis pad es donde c ecían hie bas wszelakie maki chab ykole y yo pequeńki obaczek no enía ni idea de cuán użka piękna y ba wę zobaczę (Władysław Koczo ; TL 1997:3:3: 13). AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 101 [EPIDENIA] Se c eía que el Seño Dios semb ó ce eales, a diabeł kąkol TL 2009/34: 44, lo que encon ó e lejo en p zysłowiu: El Seño Dios igoca la mul iplica, a diabeł kąkol spo zyPP NK igoca 17 (en Kaszubach se decía que kąkol o diablå igoca Sych SGKasz 2: 229) y en los mencionados ya nomb es de kąkolu. diabeł, plan a diabelska, diabelskie lo es/ziele En la c eencia de diabólico o igen del kākolu u o p obablemen e in luencia no o es amen ua p zypowieść o chwaście (en an e io es aducciones de la Biblia, po ejemplo Jakuba Ujukka e a es o p zypowieść o kąkolu), la cual Jesús p edica a la mul i ud4. Explicásia luego após ólom (M 13, 3643), que po la buena semilla, igoce, son los hijos del eino, la mala he ba zaś los hijos del Mal. Enemigo pues, que semb ó césped es diable. Quizá po eso en Pomo zu se a i mó que no debe z ywać kąkolu, pues amenaza es o opę aniem Sych SGKasz 1: 96. Se c eía ambién, que a los p opie a ios de campos, en los cuales hay mucho kąkolu, sa án a a se inci a al pecado Fisch Roś 187. [VISUD Y ORACIOVOSCI] Kąkol c ece al o, iene la gas, gię kie allodias, que pueden se poquilać, zob. nomb es. Lodygi es os a menudo disemelenzian se, po eso en las canciones habla de kie zu, o sea a bzaku kąkolu, po ejemplo. En mediowiejski campo es á kie z kąkolu, zebaby lo wykopać. Me gus ó se en la ecina dziołcha, si me la quisie an da ! (Pieś Śl 2: 211); En mazewski gołém campo s oji os y kie z kąkolu, no zalicaj mi se, chłopak, ú mazewski sma kolu (K 22 Łęcz 197). Kąkol iene blancas lo e illas y ales osadas Pelc SGLub 5: 205. De las lo es kąkolu se dice ambién, que son ılje owe Kąś Podh 5: 35, pu pu o Pelc SGLub 5: 205; en gua ha silesia el adje i o kąkolowy signi ica colo iołkowy SGŚ Wyd 14: 184. Kwia kąkolu de o ma de campanka (hence su nomb e dzwonek, z oniec) ales oski [= óżki] wkoło ma (ząbki wychylające się spod pła ków), y is o de lo al o ecue da a czę zega ka, zob. nomb es. Kąkol, Dios, cómo es boni a, y ales escudne decían Pelc SGLub 5: 205, pues jag ok i nie, o mo aki neg one kulki, ke e se wysieje y zaź a nue o ośnie5 4 Enemy semb ó cales u en e igoicę, cuando pe sonas do mían. El amo no pe mi e a los sie os a anca lo, pa a que al ecoge las malas hie bas no a anquen jun o con él y el igo; has a en el iempo de la cosecha di á a los lab ado es, ecogeos p ime o las malas he bas y a adlas en bundas pa a la quema; igocina zaś lle áis á mi espichle zo M 13, 2430. 5 En ealidad kąkol no desca ga semillas a la ie a madu an ellas en el mismo iempo que las semillas de ce eóż, se quedan ecogiendo jun o con él y pueden se wysiadas sólo en la siguien e empo ada h ps://www.sgs.com/pl/2024/ak ualnosci/05/nasiona-chwas ow-w-zbozach. 102 BENDRINĖ KALBA | 97 SGŚ Wyd 14: 184. Duże, g ube, cza ne zia nka (s ąd nazwy cza ny kąkol Ros Symb 1: 160, cza nucha, cza nuszka) son enenosas, po . az. desde kąkolu ojos luyen NKPP bleko , obeż eć se kąkolu ‘oszaleć, zgłupieć SOWM 3: 14. Según lacji po ocznej ni ma na świecie s wo zenia, żeby o zjadło zia no, ani konie ani epies, no nadie eso no come, es o es e ible bo cz TN Śliwnica 1994. [ILOŚć I MIEJSCE WYSTęPOWANIA] Kąkol ac ú o comúnmen e, pode él ue TN Chołowice 1998; en canción los soldados pociosan a chica después de la mue e del amado: No llo es, panna, no llo es, no deplo ú am o. Jedzie nos u isionc, elige se uno. Pa a que wos aquí ue como en campo konkolu, żoden z wos no al, como Jasio a oju. (Wisła 1899: 110). (Visła 1899: 110) Es el año en el que se p odujo la p ime a gue a mundial. En el e deleño campo c ece càkol en ida, como se Uważano, że Każde pole odzi kąkole NKPP kąkol 1, W kożdim zbożë muszi bëc kąkol T ed Kasz 132, najczęściej jednak ósł on w pszenicy i życie: Na bacho zeckiem polu pszenica pełna kąkolu, a u naszego pana pszenica malowana. (K 35 P zem 48); es e càkol desa olle, eni é, luba, a i. (Taj K ak 213). P e aleció la c eencia, que es a chwas no pe epe á T ed Kasz 132, no zimina á NKPP kąkol 3. Sin emba go e a es o wyp yskujo, es o debe ni ma konkolu Rog Wag 271. Como señala el poe a campesino Władysław Koczo : en ce ejazas desde años no hay os ów ni kąkolu Niew P ow 111. [LOKALIZATOR] Se C eía que cuando kąkol c ece á, chúcnie se sien a y descansa en él diable in isible pa a el ojo humano. Gdi se kąkol gi a en la mano, se puede e , como en él diable con cue nos mue e Sych SGKasz 1: 96. La c eencia, que diable p zeby a en kąkolu con i man cuen os c eyen es: Unnėgo una ez es aba sen ado djabeł sob e d og en kąkolu en igo y espe aba. Como p zyszła una panna y an ia ek u wała, de inmedia o djabeł en nia wlaz. Po amu sin emba go z ni ch oś djabła wignał, pe o djabeł zaś mwiėl: Puda usiść znwki kele d ogi y znwki w abo nia w kogo jinszėgo wlėza. (Sychoc 1: 96); Un anciano homb e de Rzeczyca Długiej con aba, qué le se p zyda ílo en s odole al ededo 1920 . En p zeddzień plecía él igoicę de kąkolu. Reunió lo spo o y p zyniósl a es odoły, donde zwalió a kupá en esquina bajo pa ana... decidió usa ese chwas u a ściółka pod bo lo. Debido a los allos del cànkolu AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 103 e an demasiado la gos, los omó a pniak, pa a que po ąbać en pequeñas pa es. Cuando hace á asąbó allodigi chwas u pa é eces, madu ó que algo se mue e en co ados pedazos que yacen en la ie a. Cuando ilo de hacha comenzó los desga nia a odos lados, en onces io a un pequeño diablik co ado en mi ad. (Gay S al 187). [ŚIECENIE] Kąkolu gene almen e no san i icado, po que es he as Cib P zes 155, jednak w niek ó ych egionach Polski bywał święcony ZWAK 1890: 213, np. p zez gó ali w dniu Ma ki Boskiej Zielnej (15 VIII), z p zekonaniem, że wów- czas nie będzie odził się w owsie MAAE 1907: 115, Kąś Podh 5: 35. Kąkol święcono akże w wianuszkach w ok awę Bożego Ciała MAAE 1908: 120, TL 1997/2: 21. [PRACTYKI ZABOBAGAJÁJCE KKOLOWI] Se Dijo que kąkol es es enemigo ag icul o TN Śliwnica 1994, po que muy daña TN igo de Chołowice 1998, y allí, donde c ece, ni ma pan Sych SGKasz 6: 229. Se aplicaban en onces di e en es p ác icas, pa a no ósl en ce eal. P ime o campo p o undamen e o ano, pa a limpia la ie a de las malezas en canción Janiczek a a campo zao ywać kąkole Rog Śląsk 45; bajo p ime a zao aną skibę kładziono kąkol y śpijano: O ać, chłopie, o ać, po que ú bien o zesz, semb a ás igo, nace á se owies Udz Biec 145. diabeł nie zasiał kąkolu, en Aby Pogó z jus o después de la medianoche de G an Sábado a G an Niedzielę, el p opie a io me ía en el campo c użyki hechas de péndos kokoczki (o o os) y san i icaba las con ayuda de la palme a Ko U ok 138. En el G an Poniedziałek según olkló ico poema cada campesino en campo echa de hue os cásca a, que no enga kąkolu Lud 1895: 87. Zapobece kąkolowi y o as malezas así como en e medades de ce eal, enía ambién ci cunganía po los muchachos campos con an o chas en Zielone Świą ki (Zeslanie Ducha Świę ego), llamano ówczas: Huye cucoli, po que e oy smoliil. Y yo candío y despedizo pomie licá. Co a a la basu a, o e oy iluminando! Świeć się, świeć, escapa de la śmieć! (Co U ok 145). Simila men e hacían en igiliá ś . Juan VI (23) secados en el á ico du an e odo el año pa yki, hie ela: como kąkol, bława e c. inculaban jun os, za ikano en kij, podpalano y co igaciendo con es o, ołano: Dziś wigilia ś . Jana, sobó ka zapalana Lud 1902: 424. 104 BENDRINĖ KALBA | 97 Z upływem czasu zboże p yskano: Jak osło zboze, o sie pilnowało, coby po mucho no u osó konkolu y inksego he elska. T za zagones aspi a Kąś Podh 5: 35. Cuando a pesa de es os a amien os kąkol u ósl, lo a ancaban mo i o pielenia kąkolu es popula en poesía y canciones, a menudo iene signi icado simbólico (e o icas): la úl ima igoca zaszumi po i, y de la cual nadie aho a no a anca á kąkolu, y odas piesalizadas po i zagones en hué anos se cambia án (S anisław Pudełkiewicz; We cz Oj 245); Llega on ca ali as de gue a, p egun a on se í cyny adobny: Cis es no ie on? Como allí adu de campo, allí elige psenicke de kąkol (Wisła 1902: 711); En Sygneczowo po dó um c ece žy ko con kąkolm, idźże, Ma yś, wyplew lo, encon ás Jasia, odzeń lo. Fue Ma yś žy ko leć, zeby biały chlebuś jeść, con Jasieńkiem se encon ó, a žy ka lo lle ó. Pe o en ez kąkol вать, ue on se a somenia do mi . (Tallada K ak 105). E adido kąkol palono: Jeszcze de igo me gus a ía elegi spo ysz, Na spalenie wy wać kąkol, ose (S anisław Buczyński; Niew Pył 30). Zapobiec càkolo i enían ambién p ác icas en día ś . G zego za (3 IX), en d. san o kąkola en los al ededo es P zemyśla los niños desde el mismo mañana co ían con g azennymi plackami (bochnoczkami y kukiołkami) a lo la go pa e owskiego campo, can ando: Konkolu, konkolu, no śnij po nues ozem campo, sólo po judo ico y pański. Seño es, los judíos pekán se kołacze, y noso os niebo aki ni momy nijaki. Luego a ancaban kąkol y a ojabanlo a odos lados. Cuando llegaban a ex emo su campo, sen aban y comían sus p o isiones; luego ol ían a la aldea, pa a pasa pasa el es o a día en di e sión O L 1930: 17. Wigilię de Na idad (24 XII) ecogidas de suelo de la cáma a de basu a a ojados más de ie á, a agua o quemados en campo, pa a que càkol y o as malezas no des uye an siemb as Wes Śląsk 215. AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 105 A pesa de odos es os a amien os g anos de ce eales e an a menudo con aminados con semillas de kąkolu, po eso se limpia on é p ze akiem Wi Baj 48 o molínkem Ba PANLub 3: 84, pues muąka con adición kąkolu e ca na Dub Os 132 y bi zka; Kaszubi decían de ella: mąkol es kąkol Sych SGKasz 3: 123. [SUSTANAVANIA PRACTICZNA] Kąkol iene boni a lo y gię kie allodias, po eso niños y niñas gús amen e wiły de él wianki (el nomb e la ina kąkolu Ag os émma signi ica en p zenośni: ‘plan a nada (używana) a icia de co onas Poch 19), lo que encon ó e lejo en las canciones: Kąkolu Rej, kąkolu, no siej se po el campo, po que e panas gus an, en wianki e escubian (ZWAK 1890: 213); Caminaba po el campo, sukała kąkolu, encon ó la kwiá ecek, uwiła wiánecek (Świę Nad 270); Biały Janie, blanco Janie! Y e es á esa en la pa io nadobna Ma ysia, blanco Janie! Ma wianecek de kąkolu, pu a muchachos po campo. Biały Janie! (Wisła 1899: 664). De kąkolu se hacían bouque as, se conside aba que buque boni o e a de es o TN Chołowice 1998: Es upe undo skow onek, qué miedzom p zyg ywa, p zegania świe go em: Es o aún no cosecha! Bajo pe usza p zyd ożna p zysiadam sk uszona y ulę kąkoli bukiecik en b azos (Ewa Jowik; TL 2017/12: 54). Hey, yo es a mí soy ey En medio de bosques, láanos, mecho y campos! /…/ Reino de mego k aína Po nocaluśką ho a Obejdé en cí culo, wzdz y wzdłuż, Opłynę ma zem olali zbóż, K ó e mi bea án poklononi, Składają en dani sus plony... Buque es de lo es, icos Makiem, kąkolem, bława em. (An oni Kucha czyk; Pig Wyb 149). [ZASTRONAANIA OBRZDOWA Y MAGICNE] Flia kąkolu ue ap o echado en i os y magia a inalización cosech en K akowskiem mayo es muje es wile wieniece de pok zyw, os u, lebiody, wolka, kąkolu y en gene al de odos los camposnos céspedes, eniendolas en las cabezas iban a la co e BENDRIN KALBA 112 | 97 LITERATURA Ba miński Je zy 1988: De inicja kogni ywna jako na zędzie opisu kono- acji. – Kono acja, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 169–183. Ba miński Je zy 1996: O „Słowniku s e eo ypów i symboli ludowych”. – Słownik s e eo ypów i symboli ludowych 1: Kosmos, z. 1: Niebo, świa ła nie- bieskie, ogień, kamienie, ed. J. Ba miński, zas ępca ed. S. Nieb zegowska, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 9–34. Pieka czyk Do o a, Szadu a Joanna 2007: Chabe , Kon eks y. Polska Sz uka Ludowa 1, 136–148. P o ok Ka a zyna 2023: „Słownik s e eo ypów i symboli ludowych” jako słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z). – Bend inė kalba 96, 54–70. Rogowska Ewa 1998: Z kaszubskiego zielnika: kąkol. – Pome ania 7/8, 76–77. Waniakowa Jadwiga 2019: Polskie gwa owe nazwy chab a bława ka. – Cen au ea cyanus L. na le słowiańskim i eu opejskim. – P ace Filologiczne 74, 173–187. Gau a 2024-10-26 P iim a 2024-11-07 AnnA KAczAn THIS IS PRETTY, BUT SO DAMAGING ThE LINGUISTIC AND CULTURAL IMAGE OF CORNCOCKLE IN POLISH FOLK TRADITION Es o es muy boni o, pe o es an dañinado La imagen lingüís ica y cul u al de la co ncocha en la adición popula polaca es muy mala. Summa ies The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle (Polish: KKOL) in Polish olk adi ion, econs uc ed wi hin he me hodology o Je zy Ba mińskis cogni i e de ini ion ( ull applica ion in: Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols). The desc ip ion is based on lexical da a (names, synonyms, ph aseological uni ), ex s (p o e bs, songs, w i en peasan poe y, belie s o ies), as well as olk belie s and p ac ices (i.e., he so-called co-linguis ic da a). The da a come om Je zy Ba mińskis E hnolinguis ic Uni a UMCS, whe e he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols (SSiSL) is being compiled. In Polish olk cul u e, i was belie ed ha co ncockle (unlike whea ) was c ea ed by he de il (hence i s o he names: de il (diabeł), de ils lowe (diabelski kwia ek), de ils he b (diabelskie ziele)). Co ncockle is a weed ha usually g ows in whea and ye. howe e , due o i s appea ance (beau i ul lowe s), i is also ca ego ized as a lowe (i was used o making bouque s o w ea hs), and due o i s medicinal AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne – ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej 113 uses (despi e he poisonous black seeds), i was some imes pe cei ed as a he b. To emo e co ncockle om he ields, many measu es we e used, such as deep ploughing, weeding, o bu ning o up oo ed plan s. Co ncockle is a symbol o some hing e il, ha m ul and useless. In cou ship and lo e songs, he weeding o co ncockle by a gi l symbolizes lo e. In w i en peasan poe y, co ncockle is pe cei ed as a deco a ion o he ield ( oge he wi h poppies and co n lowe s), an elemen o he na i e illage, and o he beau y o he wo ld. KEY WORDS: co ncockle, s e eo ype, linguis ic and cul u al image o he wo ld, Polish olk cul u e. AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email p o ec ed] AnnA KAczAn TAI GRAŽU, TAČIAU ŽALINGA RAUGS KALBINIS IR KULTŪRINIS VAIZDINYS LENK LIAUDIES TRADICIJOJE También se puede encon a en el si io web de TAI GRAŽU, TAČIAU ŽALINGA San auka S aipsnyje pa eikiamas ling is inis i kul ū inis augės (lenk. KKOL) į aizdis lenkų liaudies adicijoje, a ku as pagal Je zy Ba mińskio kogni y inio apib ėžimo me odiką (de alus aikymas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodyne). Ap ašymas pa em as leksikos duomenimis (pa adinimais, sinonimais, azeologiniais iene ais), eks ais (pa a lėmis, dainomis, ašy ine als iečių poezija, ikėjimų pasakojimais), aip pa liaudies ikėjimais i p ak ika ( . y. adinamaisiais bend aisiais kalbiniais duomenimis). Duomenys gau i iš Je zy Ba mińskio e noling is ikos sky iaus UMCS, ku engiamas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodynas (SSiSL). Lenkų liaudies kul ū oje bu o ikima, kad augę (ki aip nei k ie į) sukū ė elnias (iš čia i ki i jos pa adinimai: elnias (diabeł), elnio gėlė (diabelski kwia ek), elnio žolė (diabelskie ziele)). Raugė y a pik žolė, ku i dažniausiai auga k iečiuose i ugiuose. Tačiau dėl sa o iš aizdos (g ažių žiedų) ji aip pa p iski iama gėlių ka ego ijai (bu o naudojama puokš ėms a ainikams pin i), o dėl medicininės paski ies (nepaisan nuodingų juodų sėklų) ka ais bu o su okiama kaip ais ažolė. Raugės galus. Raugė es ko no s blogo, iš laukų šalin os į ai iai, pa yzdžiui, giliai a ian , a in a deginan iš au us au- 114 BENDRINĖ KALBA | 97 žalingo i nenaudingo simbolis. Pi šlybų i meilės dainose me gelė, a in i auges, simbolizuoja meilę. Rašy inėje als iečių poezijoje augės su okiamos kaip lauko puošmena (ka u su aguonomis i ugiagėlėmis), gim ojo kaimo, pasaulio g ožio elemen as. ESMINIAI ŽODŽIAI: augė, s e eo ipas, kalbinis i kul ū inis mundo aizdas, lenkų liaudies kul ū a. AnnA KAczAn Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205 20-031 Lublin [email p o ec ed]