Nauji darbai apie lietuvių kalbos tarmes

LT ETUV I UK A LBO T YR OS KLAUS I MALI LI1ETUVOS TSR MOKSLU AKADEMIJA NAUJI DARBAI APIE LIETUVIŲ KALBOS TARMES A. VIDUGIRIS Interesującego i cennego materiału dla litewskiej dialektologii dostarczają odizolowane, niewielkie i stopniowo wymierające wysepki gwar języka litewskiego na terytorium Białoruskiej SRR, którym radzieccy językoznawcy poświęcają wiele uwagi, ponieważ materiał ten rzuca niemało światła na rozwój gwar języka litewskiego oraz na problem stosunków językowych bałtycko-słowiańskich. Część tego materiału została już opublikowana przez naszych językoznawców, jeden artykuł i nieco tekstów zamieszczono w niniejszym zbiorze artykułów, a odrębne opisy tych gwar przygotowuje się do druku. O tych gwarach ukazują się prace także za granicą. Obecnie pragnie się zwrócić uwagę na prace norweskich językoznawców, profesorów i akademików O. Brocha, Ch. S. Stanga. Prof. Uniwersytetu w Oslo Ch. S. Stang opublikował pierwsze znaczące badania języka litewskiego i jego gwar przed kilkudziesięciu laty?. Mniej więcej w tym samym czasie zbierał on również materiały w obecnym rejonie Zietela (Diatłowo). W białoruskiej SRR, we wsi Zasiecie, w której wówczas mieszkało jeszcze niemało osób mówiących po litewsku. Obecnie opublikowano wyniki tych badań. * Jest to, można powiedzieć, pierwszy opis gwary litewskiej występującej w rejonie zdzięcielskim. Co prawda, wiadomości o gramatyce i fonetyce gwary zdzięcielskiej, a także nieco tekstów (mają one obecnie jedynie porównawczą wartość historyczną) podał E. Volter, który odwiedził te okolice jeszcze w 1888 r.? * Później, około 1928—1929 r., gwarę tę badał estoński językoznawca P. Arumaa, który zapisał i opublikował zbiór tekstów gwarowych z komentarzami oraz objaśnieniami gramatycznymi. * Jednak te uwagi gramatyczne dotyczące gwary P. Arumaa przedstawił bez systemu. A więc, Chr. Artykuł S. Stango, liczący 30 stron i systematycznie przedstawiający najważniejsze cechy fonetyczne i morfologiczne gwary zdzięcielskiej, ma dość istotne znaczenie. t, Senkus, Niektóre cechy dialektu Łazunów, —„Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR”, Seria A, 1, 183—194, Wilno, 1958. * Chr. S, Stang, Język litewskiego katechizmu Mažvydasa, Oslo, 1929; G. Gerullis i Chr. Stang, Dialekt litewskich rybaków w Prusach, Kowno 1933. 3 Chr, S, Stang, Litewski dialekt Zasęczan na obszarze Wileńszczyzny, — „Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap®, Bind XVIII, S. 171-201 (1958). ¢E. Wolter, Litwini w powiecie słonimskim, gubernia. Grodno. „Mitteilungen der litauischen litterarischen Gesellschaft“, 4, 166 —169, Heidelberg (1899). * P. Arumaa, Litauische mundartliche Texte aus der Wilnaer Gegend, 41 —53, 68 —75, Dorpat, 1931. 239 Rejon Zieteli Wsie Zasečiai i Pagiriai, w których jeszcze i dziś można spotkać ludzi starszego pokolenia mówiących po litewsku, są najbardziej na południe wysuniętą od granicy naszej republiki litewską wyspą. Jej pochodzenie uczeni wyjaśniają rozmaicie. Jedni uważają tutejszych Litwinów za świadectwo dawnego bałtyckiego obszaru etnograficznego na południu, inni za przybyszów. Na przykład E. Volter uważał gwarę zietelską za zlituanizowaną gwarę przybyszów — dawnych Prusów (Jadźwingów?). Podobnie jak inni autorzy, również Volter, dowodząc tego, opiera się głównie na wymowie głoski z zamiast lk. Wymowa £ w wyrazach: za'sis ~ Žąsis, žvėr'is, baznį'ča?. Chr. S. Stang obala taki pogląd. Cechą języka pruskiego, moim jo zdaniem, można uznać głoskę z występującą tylko w wyrazie za'sis, natomiast w innych wyrazach głoska ta najprawdopodobniej powstała pod wpływem języka białoruskiego. Dlatego Dialekt Zieteli, będący rzekomo czysto ir litewskim, różni się od języka literackiego podobnie jak inne dialekty. Według naszej wiedzy głoska 2 zamiast lk. # występuje także gdzie indziej. Na przykład w rejonie orańskim, w okolicach Kabeliy. W zaścianku Ašūšninkai (wymawianym Asūsnykai) (który oficjalnie nazywa się Antraisiais Kabeliais) większość ludzi starszego pokolenia zamiast głosek Ž i š prawie zawsze wymawia 2 i s; zu'sis, sitas, z@mé, salis, sasi, zuvis, asarūkas, J. Otrembskis? zjawisko to również skłonny jest uważać za pozostałość substratu jaćwieskiego w gwarach litewskich, ponieważ wspomniane miejscowości znajdują się właśnie na tym terytorium, na którym żyli dawni Jaćwingowie®, w rozdziale Fonetyka Ch. S. Stangas przedstawia interesujące uwagi z historii głosek. Otwarte e po ! przechodzi w a: Rdiila'~kiaule, kumelas?. Dwugłoski ie i uo ulegają skróceniu w przyimkach prig, mug. Uwagę zwracają zmiany fonetyczne w wyrazach: jiū'ško, jū'škodama, ru'šutai (obok ji$ko, ri'šutai). Wymienność dwuwargowego v z j występuje w wyrazach: sa sajim, sa tajim(p), obok tavim, savim, tavip i in. Morfologia gwary jest opisywana znacznie szerzej. Podstawowe cechy systemu fleksji wyrazów są widoczne w przedstawionych paradygmatach odmiany najważniejszych rzeczowników i koniugacji czasowników. Jak wiadomo, gwara zietelska zachowała niemało archaicznych form przypadków, np.: lp. dat. prig drkli, lig vandini, lp. adessywu kūteip || kateip, kdiilaip, diktereip || dūkteip, vefšip, veršiėp, žmėogip, lp. allatywu namép, gaidėp, lm. inessywu: puoduosa, versuesa, gaijuosa. šufiuosa, šuni'sa (obok šunuos), bdbosa, rankosa, aki'sa, dualis nom. i być może. du gaidū, veršū, žmogū, Sufi, dvi bdbi, marti, aki, nakti, dūkteri. 25, A. Boabtep, Cream apesuux IlpycoB H ux si35iKa B I'poanenckodt ryO. — „H3BecTHa OTA. pycckoro 13biKa H caosectHocTd Hwn, Ak. H.,** T. XVI, ku.4, 151—160, CIMB, 7 J, Otrębski, Gramatyka języka litewskiego, 1, 24,352 —354, Warszawa, 1958. ® Wymowa; zūsis występuje także gdzie indziej, np. w Lazūnach (por. J. Otrębski, dz. cyt., s. 24) i w Velinuose (rejon Dūkštas). Co prawda, co do wymowy zūsis w Vėlūnuose można by również mieć wątpliwości, ponieważ została ona zapisana od jedynego 1912. litewskojęzycznego przedstawiciela dialektu (pozostali nie znali już litewskiego, zob. materiały zebrane przez ekspedycję dialektologiczną Wileńskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego w 1955 r.). * Przykłady podano głównie w transkrypcji „Programu zbierania materiałów do atlasu języka litewskiego”. Pozostawiono tylko rzadkie warianty transkrypcji zatwierdzone w komentarzach oryginału, np. gaidei gaidžei, bū'čap, jdčep itd. ir ir 240 Osobliwa jest forma nom. sg. rodzaju żeńskiego wszystkich tematów ons. in, końcówka -ai albo -ei: sa bobai, kaillai, dukterdi, katei, marédi, akdi, nakčai (obok nakčė). Szkoda, że autor nie wyraził swojego zdania na temat pochodzenia tej końcówki. Odmiana rzeczownika zawiera także nowsze zjawiska. Za nowszą końcówkę należy uznać końcówkę celownika liczby mnogiej rodzaju męskiego wszystkich tematów -mi: prodami, langdmi, veršdmi, gaidami, sunami, bdbomi. rzeczowniki tematów na -i oraz niektóre rzeczowniki tematów spółgłoskowych w lm. nom. przeszły do tematów na -ė: akés, ndkiés, daritės, dūkterės, šūnės (obok šunei, dantei). Interesująca jest liczba mnoga słowa Žmogus: Žmogai, Žmogil", Zmogdmi, žmogūs, žmogais, žmoguos (obok žmonės, žmofiū' itd.). | Typową końcówką mianownika liczby mnogiej przymiotników jest -i: laukini, mdlini. Wskazuje to, że jest ona starsza niż lk. końcówka -(i)ai, Szkoda tylko, że autor nie podał analogicznych końcówek zaimków, tak częstych w gwarze wsi Zasečiai: katri, kurt, toki, koki, nėkoki „jacyś“ iri, ri obok irie, riė. Do tworzenia najwyższego stopnia przymiotników używa się środków słowiańskich: gdras, gerdsnis, ndigerdusis, du(k)štas, au(k)štėsnis, ndiau(k)šreesnis. Bardzo podobnie stopniują się również przysłówki: gerai, gerėst, ndigerést, niigerdusa, ndigerdiist; ddilg, ddaūg(el)is, ddugést, ndiddugdusa, dduaist. Formy z =-(i)ausia, Chr. S. Stango zarejestrowane, dziś w gwarze zaseckiej występują bardzo rzadko. Należy wspomnieć o zbieżnych formach dopełniacza liczby pojedynczej zaimków osobowych i cel. przypadków; manė, tavé, savé, a także liczby mnogiej cel. i narz. mūmi, jūmi. Formy mianownika trzeciej osoby liczby pojedynczej i mnogiej są następujące: ūnas, ana, amis (obok ūni's, ūnės). W znaczeniu miejscownika liczby pojedynczej autor podaje tylko jedną formę zaimka pytajnego, mianowicie: kame. Czy obecnie obok tej formy w tym samym znaczeniu znacznie częściej używany jest zaimek Rur? Gdzie mieszkasz (żyjesz), gdzie teraz jest twoja córka? Ale do określenia kierunku ruchu zawsze używa się illatiwu tego zaimka kana? Gdzie ty byłeś wczoraj w nocy?, gdzie ty szedłeś, kiedy było ciemno. Od języka literackiego oddziela się również zaimek wskazujący izsaik, itoj, bardzo charakterystyczny także dla innych sąsiednich z gwarą zietełską gwar, np. lazuńskiej, raduńskiej, waranawskiej itd. Liczebniki różnią się tylko kilkoma drobiazgami, np. zamiast liczebnika porządkowego antrasz gwara używa słowa kitas, a pierwszy rdzeń zachował się tylko w liczebniku złożonym pusositro, pusefitro. Często używane liczebniki zbiorowe: dveeitas, trditas, katvertas, periketas, septi-netas. Czasownikowi Ch. S. Stang poświęca więcej uwagi. Autor próbuje historycznie wyjaśnić powstanie niektórych form czasownika. Na przykład wpływem analogii innych osób wyjaśnia występowanie czasu przeszłego lp. 1. os. form czasowników varidū, staidū, gduddu, skdlddu. Do form 1. os. lp. trybu przypuszczającego często dołączającą się bezdźwięczną labialną -b5 lub -p (buū'čap, jocep, aičap, veščėp) autor ostrożnie próbuje utożsamić z białoruskim 6(5:). Jednak z powodu form z -pė (aičepė, burčapėgi, gulčepės), które uważa za sprzeczne ze swoim przypuszczeniem, nie wyciąga stanowczego wniosku. Autor szeroko opisuje tryb rozkazujący. W gwarze ziete­lskiej ten tryb tworzy się za pomocą przyrostka -k. Jedynym przykładem bez przyrostka k jest a(i)md (stara forma atematyczna indicativu), której czasami jeszcze używa się do wyrażania rozkazu. Typową końcówką II osoby liczby mnogiej jest -z, jednak niekiedy mówi się także, a formy imperatywu utworzone od bezokoliczników o krótkim rdzeniu wymawia się z wydłużonym a, e: v@sk, mesk, kūsk, rdsk. Wszędzie indziej już zanikła samogłoska zachowuje się przed partykułą 241 -tėr aikité, dirpkirė, Iš 1k. po -k -i -g (paldukig) lub akcentowana (gulki“. . Chr. S. Stangowi udało się zapisać jeszcze znacznie więcej ir różnorodnych przykładów z imiesłowami przysłówkowymi niż obecnie używa się ich w gwarze zaseckiej, np. žmogus nūmirė dirbdami, dirbdama (-mds, mosi); bernūkas ugrzązł od drąga, jadąc (jedziemy, jadąc). Autor zapisał bardzo dużo cennego materiału dotyczącego form zwrotnych. Wiele przykładów zebrano z su akcentowaną partykułą zwrotności, mianowicie: es. I. III os. sėdasi, stojasi, randasi, stovisi; czas przeszły. l. we wszystkich osobach sėddūs, sėdais, sėdomės, sėdotės, sédosi, stojosi, radosi, laidosi, gulési; czas przyszły. |. stojące, šešios, rasi, laisi; trybu rozkazującego srokis, stokitės, gulki, gulkitės, sėskis, sėskitės; trybu przypuszczającego gulčapės, sėsčapės, juokčapės, skusčapės, stočapės; bezokoliczniki stotis, sėstis, gultis, rastis, Iaistis, Jeśli chodzi o samogłoskę końcówki form zwrotnych trybu przypuszczającego, którą Chr. S. Stang w swoim opisie wszędzie oznacza znakiem, ė należy dodać, że w gwarze Zasečių wymawia się ją w różny sposób: ė, i, i“, i". Oprócz jednej czy drugiej wspomnianej już uwagi autorowi należałoby jeszcze wytknąć pewne niekonsekwencje transkrypcji (wiele z nich widać w podanych jų wyżej iš przykładach). Prawdą mówiąc, część tych niejednolitości wyjaśnia się różnorodnością żywego języka litewskiego w Zieteli. Inna ich część mogła również powstać nie z winy autora, np. niejednolite oznaczanie długości w dyftongach: vef.šis, vef.šu, ale vefšip s.)) (183 ir itp. Jednakże te kwestie są stosunkowo nieistotne i w najmniejszym stopniu nie umniejszają wartości całej pracy. Ponieważ gwara litewska Zieteli przeżywa ostatnie dni swego istnienia, ludzie z roku na rok coraz bardziej zapominają język litewski, dlatego wielu form zapisanych przez Chr. S. Stanga nie można już dziś usłyszeć. W tym sensie praca Ch. S. Stanga jest jakby pomnikiem tej gwary. Szkoda tylko, że autor nie dołączył tekstów, których, jak można przypuszczać, zapisał niemało. * * * Kolejna, większa pod względem liczby stron (łącznie 71 str.), praca analizuje litewską gwarę dziuków z rejonu Raduńskiego Białoruskiej SRR, okolic Żirmunów i Bastunów. Jej autorem jest Olaf Broch, znany w świecie językoznawców jako wybitny fonetyk, mający wielkie zasługi dla slawistyki. Obecnie tego weterana nauki; mającego już ponad 90 lat, dorobek doczekał się również litewskich językoznawców? ?, W swoim opisie O. Broch korzysta z materiału zebranego przez siebie w 1895 r., kiedy cały ten region był jeszcze znacznie bardziej litewski. Autor wspomina, że po litewsku rozmawiał z chłopami z majątku Aradnds (I. Horodno), którzy potrafili mówić także „po-prostu”“, tj. po białorusku, rozumieli rosyjski i polski. Mieszanie języków występowało w pobliskiej wsi Lapėtiškiai. Również litewskie były wsie Grubény, Puodžiai, Pdaradnis i Zaniūnai. Zatem uwagi O. Brocha są bardzo cenne dla poznania historii mieszkańców tego regionu. Na przykład, apsi0 O, Broch, Zum Litauischen siidlich von Vilna, —,,Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap““, Bind XIX, S, 1—71 (1958), odwiedzając ten region 242 po 60 su po upływie lat, t. y. 1957—1958 m. widać już inny obraz. Prawdą jest, że starszych ludzi mówiących po litewsku można ir jeszcze dziś spotkać niemal w każdej rej. Raduńskim wsi. Zwarte litewskie wsie znajdują się między Rėdūnės ir Nieco już zbiałorusz- (į czone ir litewskie wsie na południe od wsi Pūditvis, między Rėdunės ir wsią Plikiai (okolice Žirmūnai —į na wschód). Plikiai także nadal są w całości litewską wsią. Jednakże, z wyjątkiem tych okolic, gdzie indziej dominuje już język białoruski, chociaż ludzie często uważają się za Polaków. Trzeba powiedzieć, że O. Brocha bardziej interesowało ukazanie ir wzajemnego oddziaływania języków litewskiego i białoruskiego z punktu widzenia fonetycznego.! * W tej kwestii zamierzał napisać obszerne studium. Jednak już pierwsze kroki badawcze wykazały autorowi, że taka praca wymaga znacznie więcej czasu. Dalszą pracę autora utrudniły wojna oraz przemiany polityczne w tym regionie. Swoich materiałów dotyczących tego dialektu, gdyby nie zachęta i pomoc Ch. Stango, autor, jak twierdzi, nie zamierzał publikować. Jednak mimo niepełności i fragmentaryczności zgromadzonego materiału oraz pojawiających się błędów opis dialektu zawiera wiele bardzo cennych informacji. Po pierwsze, autor bardzo dobrze zapisał niemało (łącznie około 12 stron) tekstów tej gwary, co ma ogromną wartość dla jej opisu. Ich informatorami są Jonas Kurauskas (z Lapotiškiai) i Vikentas Jurčys (Jurczis, miejsca zamieszkania nie podano). Teksty składają się z trzech baśni ludowych, dwóch pieśni i kilku urywków mowy ludowej. Ponieważ autor poświęcił najwięcej uwagi fonetyce gwary, teksty zostały też przetranskrybowane niezwykle dokładnie, z zaznaczeniem nawet bardzo subtelnych niuansów. Nieco więcej zróżnicowania występuje w oznaczaniu intonacji. Jednak wiele wątpliwości i niejasności usuwają bardzo starannie przygotowane komentarze do tekstów. Po tekstach przedstawiono najważniejsze cechy odmiany rzeczowników i czasowników. Gwary nie wyróżnia ani archaiczność form, ani jakieś rzadsze środki słowotwórcze. Ma ona znacznie mniej tych osobliwości, które na przykład znajdujemy w gwarach Zieteli czy Laz(d)yn. Obraz systemu fleksyjnego dialektu można sobie wyrobić na podstawie następujących najbardziej charakterystycznych zjawisk przedstawionych przez autora. Końcówka celownika liczby pojedynczej, podobnie jak w Zieteli, bez i; kraštu, svecu. Ponadto w zastygłych połączeniach rzeczownikowych z przyimkami występują również przykłady dawnych końcówek: ik,„pačam vakari, ik, „abičdi. Słowo vagis jest używane z dwoma rdzeniami vėgir vdg-, których formy liczby pojedynczej dopełniacza; i celownika są zbieżne: vėšo albo vafo. Często samogłoska końcówki miejscownika liczby mnogiej s jest wymawiana twardo, bez palatalizacji: katésee, širdzi'sė, seserose, geruosee, gerosae. !2 Należy krytycznie podchodzić do akcentowania celownika liczby mnogiej: arklam, svecain, voSani, va$am, su'nam obok su'ndm, ponieważ na przykład w Plikiai i w okolicach Pelesa częściej słyszy się wymowę arklam, svecam. U Pig, O. Broch, O jednym z białoruskich dialektów z okolic na południe od Wilna, — „Zeitschr, f. sl. Phil,.“, Bd. XXVI, S. 1—46. 12 Transkrypcja tych przykładów, stosowana przez autora, nie pokrywa się z naszą. Autor wszędzie oznacza miękkość spółgłosek, nawet przed samogłoskami szeregu przedniego. Znak @ w jego transkrypcji odpowiada w tym przypadku naszemu transkrybowanemu a, por. Formy zapisane podczas ekspedycji Instytutu Języka i Literatury Litewskiej: ruguosd, Zeirosa (w żarijose). 243 Dawna końcówka rzeczowników o temacie spółgłoskowym zachowała się w dopełniaczu liczby pojedynczej oraz w mianowniku liczby mnogiej niektórych rzeczowników: dukterés, akmences, piemenės (obok akmenei, piemenei- ), seserés, šunės, dūkteres, sčeseres, Sines. Formy liczby podwójnej spotyka się rzadko: du kraštū, ale dzvi dūkreres. Odmiana przymiotników jest niemal taka sama jak w innych gwarach, z wyjątkiem narzędnika liczby pojedynczej, gdzie zamiast końcówki -u czasami spotyka się -wm, np.: gerum, gerūm, šalia saldū, dzideli. Dopełniacz liczby pojedynczej zaimków osobowych różni się od biernika intonacją: nuk „tavi, savi, mani i mani, tavi, savi, a celownik liczby mnogiej od narzędnika głównie miejscem akcentu: mami, jūmi i mumi(m), jumi(m). W zaimkach wskazujących, a częściowo także pytających i względnych, końcówką narzędnika liczby pojedynczej rodzaju męskiego jest -wom: tūom, jitūom, juom, kūom, natomiast rodzaju żeńskiego -uoį; tūoi, jitūoi, juoj. Bardzo częste są skrócone formy dopełniacza liczby pojedynczej zaimków dzierżawczych: mad, ta, sa obok mano, tdvo, sdvo. Liczebniki niewiele różnią się od występujących w innych gwarach. Charakterystyczne dla gwary są zleksykalizowane formy miejscownika liczebników: penRkuose, sepci'fiuosėe, aštuofiuosce, dešimceį, vienuolikoi, dzvi"likoiį. Są one używane, jak zauważa autor, w znaczeniu mianownika zarówno pojedynczo, jak i w połączeniu z rzeczownikami, np., penkuosa žmonū. Czasownik ma również pewne cechy archaiczne. Inaczej niż Ik, tryb przypuszczający tworzy się następująco: suktdu, suktum albo suktdi, suktil’, verstdu, verstdi albo verse, verstiim, verstūt, mi'lort albo mi lol tu13. Odnotowano następujące formy czasowników atematycznych i kontaminowanych: įėdmi, liekmū, liekmi, ličėkma, miegmū, miegmi, niést. Uwagę zwraca czasownik séc, który autor przypuszcza, że jest bezokolicznikiem powstałym w jego zapiskach wskutek błędu ortograficznego zamiast sėdėti (wymawia sédéc). Jednak użycie tego słowa wskazuje, że jest ono formą III osoby czasu teraźniejszego, która najprawdopodobniej powstała wskutek skrócenia słowa sédzi. Przykładów z sėc w tym znaczeniu w rejonach raduńskim, werenowskim i jurotiskim jest niemało: dnas sėdės if séc prié langčelo (wieś Plikių); afi kélmo sėc iF lauka (wieś Paditvio) Anas sėdos if séc iš nė sū kuodį ned.tarija (Lazūnai). Podano wiele przykładów bezokoliczników używanych z końcówką e: dzu'ce, jėsce, dzi'gce, dukce, békce, likce, mikce. Jak wspomniano, O. Broch poświęca szczególnie dużo uwagi fonetyce dialektu. Opisuje on każdy dźwięk dialektu, krótko go charakteryzuje i przedstawia jego warianty, nierzadko porusza nawet kwestię powstawania fonemów od strony fizjologicznej. Tak więc pod tym względem opis litewskiego dialektu dzukskiego wschodniej części rejonu Rodūnė autorstwa O. Brocha jest przydatny nie tylko dialektologom, lecz także wszystkim interesującym się ogólnie fonetyką języka litewskiego. W tym miejscu autor podaje również niemało przykładów wokalizmu i konsonantyzmu, na podstawie których można ustalić miejsce opisywanego dialektu w systemie dialektów języka litewskiego. Lk, dźwięki ą, g w dialekcie przeszły w ww, i"; kraštu“, kati', Žusis, ti"šū, tu soil gri'*žū, natomiast dyftongi mieszane am, en pozostają zachowane: Žvengts, pasraigou, v@mc; 13 Nie można zgodzić się z autorem, że é po twardym /całkowicie ściemnia się do w. O ile wiadomo, w tym dialekcie ė po /przechodzi tylko w samogłoskę szeregu środkowego es: kalbék, ci'lėk (Plikiai). 244 Dyftongi, które mają akcent (o intonacyjir ny rosnący i są au jednocześnie nieakcentowane), w dialekcie przechodzą w ou: rouddna, potūkštė, groilsmas graužou. Na początku e wyrazu innych gwar odpowiadają następujące formy tej gwary as Gglor, ažeras, alkūtnė, aralis, akéc, aina. Twarda i (transkrybowana w 5!) gwarze występuje w przedrostkach nbl-, Žbl-, sol u (ndtvedė, Soimani:, žoispi"rė, sbismušė) zamiast ė, występującej po I(in żolės, dzirgėlėt', dukralors, mi"lov'c") w ir wyrazach pochodzenia słowiańskiego: štėrkas, mbislijo. Be spółgło- / ski gwara również utwardza turū, r: ndru, rūtas (rzadkie), ragéc. Autor zauważa, że dialekt dzukuje, tj. spółgłoski £ i d przed i oraz ie wymawia jako afrykaty c, dz: nmnakcis, ci'lovc, širdzis, ciek, dziėdas. Jednak przed nowo powstałym :'* tej zmiany nie ma, np. sblįčdi'" (zjedli). O. Broch poświęca również niemało miejsca akcentowi i intonacji dialektu. Autor słusznie zauważa, że przedstawiciele dialektu często nie rozróżniają w swojej wymowie intonacji opadającej i wznoszącej, ponieważ wymawiają sylabę akcentowaną jednostajnie, bez wznoszenia się ani opadania tonu. ir Zdarza się, że przedstawiciele dialektu zamiast intonacji wznoszącej wymawiają opadającą, z powodu to ir samego zapisującego, t. y. autora 1895 m. w jego zapiskach zdarzają się oznaczenia intonacji, które nie są zgodne su z Ik., a o także między poszczetų gólnymi słowami dialektalnymi, np.: veizdék, gi‘vas, dzi"ksta, pardijo, pardja, parai, tdi, toi, saldzdį, Li-doj (28 — 29 s. ), tdm, saldzom, gerom, gerom s. ), žmogūm, swnum, (26 suwnam,sunam s.), dukterim s. ). (22—23 (24 Oprócz wspomnianych wahań akcentuacyjnych w opisie występuje również niemało innych niejednolitości transkrypcji. Na przykład do przedstawienia stopnia redukcji nieakcentowanego o autor używa kilku znaków: 0p, oe, 2°, 2: negalžjos, palikos (s. 55), drkl (s. 20), obok drklo, paliko. Dlatego całkiem naturalne jest, że takie dążenie autora do odnotowania wszystkich wahań żywej mowy oraz niuansów wymowy (za co ką należy autora wysoko cenić) doprowadjį ziło do powstania złożonego systemu transkrypcji, który nie zawsze jest dla nas jasny i zrozumiały. A zatem z pracy tej należy korzystać ostrożnie i wnikliwie. Jednakże, pomimo wspomnianych ir innych niedociągnięć, O. praca Brocha o gwarze południowych Dzuków stanowi cenny i znaczący wkład w naukę dialektologii litewskiej. ir į NOWE PRACE O O DIALЕKTACH A. 10. WILEŃSKICH StreszczenB ie pracy doktorskiej PRZEGLĄD ABYX PabOT H3BECTHHIX HOpPBEX- “CKHX f3bIKOBeJ0B mnpogeccopos, akagemukoB O. Bpoxa nu X. C. Crasra o FOBOpaxX JIHTOBCKOFO SI3bIKa. Bo-nepsuix, naercsi xapakrepucruka cTaTbH X. C. Craura „Die litauische Mundart von Zasé¢iai im Gebiet von Wilna“, HaneyaTaHHON B S3HIKO- ‘BeJlYeCKOM HOpBeXKCKoM XKypHasie „Norsk Tidsskrift for Sprogvidenskap®, t. XVIII, crp. 171-201. B HacTosiuiee BpeMsl yIOMSIHYTasi MIEJSCOWOŚĆ WCHODZI B -skład 1AT/I0BCKOTO (3ertesbCKoro) rejonu, I'popuenckoii obw. Białoruskiej SRR. 245