Latvių kalbos poveikis palatvės vakarų aukštaičių šnektų gramatinei sandarai

GRAMATYCZNA S A N. D-A R A JĘZYKA LITEWSKIEGO AKADEMIA NAUK LITEWSKIEJ SRR WPŁYW JĘZYKA ŁOTEWSKIEGO NA STRUKTURĘ GRAMATYCZNĄ GWAR ZACHODNIOAUKSZTAJCKICH Z POGRANICZA ŁOTEWSKIEGO A. JONAITYTĖ Języki litewski i łotewski, będąc blisko spokrewnionymi, mają wiele różnego rodzaju wspólnych cech: słów, form morfologicznych, konstrukcji syntaktycznych itd. Szczególnie wiele takich wspólności z językiem łotewskim mają gwary języka litewskiego znajdujące się na pograniczu Łotewskiej SRR. Występują w nich, oprócz dawnych wspólności, także różnego rodzaju zapożyczenia łotewskie, nabyte w wyniku długotrwałych wzajemnych kontaktów. Chociaż ogólnie rzecz biorąc proces tych kontaktów i zapożyczania jest zasadniczo mniej lub bardziej podobny we wszystkich litewskich gwarach z pogranicza łotewskiego, to jednak w każdej z nich ma on także swoiste cechy, właściwe tylko jej, ponieważ zarówno zakres kontaktów, jak i siła oraz charakter wpływu języka łotewskiego nie są wszędzie jednakowe. W niniejszym artykule podjęto próbę nieco przeanalizować, jak język łotewski wpłynął na gwary północno- -zachodnich Auksztotów należące do strefy powszechnego cofania akcentu! oraz jakie są przyczyny tego stosunkowo silnego wpływu. Ponieważ w niewielkim artykule nie można objąć zarówno zapożyczeń słownikowych, jak i gramatycznych, omówiono tu głównie ogólne przyczyny wpływu języka łotewskiego oraz przeanalizowano wyraźniejsze łotewizmy morfologiczne i częściowo syntaktyczne oraz fonetyczne, a także pewne nowe tendencje rozwojowe wspomnianych gwar, które powstały pod wpływem języka łotewskiego. Analizę zarówno leksykalnych, jak i gramatycznych zapożyczeń z języka łotewskiego znacznie utrudnia fakt, że bynajmniej nie zawsze udaje się znaleźć dokładną i ścisłą granicę oddzielającą poszczególne zapożyczenia od dawnych wspólności samych tych gwar z językiem łotewskim. Z drugiej zaś strony zdarzają się również takie przypadki, kiedy niemal niemożliwe jest ustalenie, czy odrębne słowo lub forma gramatyczna jest zapożyczeniem z języka iš łotewskiego, czy też ar jedynie z iš sąsiednich gwar języka litewskiego, dla których dane ar słowo lub forma jest dawnym su wspólnym elementem z językiem łotewskim, ponieważ, jak już wspomniano, zarówno wspólne elementy, jak i zapożyczenia w poszczególnych przyłotewskich gwarach języka litewskiego dość znacznie się różnią. Dlatego w to artykule w takich niejasnych przypadkach stara się przedstawić jak najwięcej dostępnych materiałów, lecz zazwyczaj powstrzymuje się od rozstrzygnięcia. ! To Joniškis r. okolice ir Skaistgirys i Žagarė, Szawle r. okolice Gruzdžiair i, Šakyna i Šiupyliai ir Okmiany r. gwary z okolic Kruopiai. 171 Zapożyczenia mogą napływać dwojako: poprzez język pisany ir podczas ar bezpośrednich kontaktów językowych oraz z ust do ust. W odniesieniu do badanych przez nas gwar pierwszy przypadek nie jest charakterystyczny. Za pośrednictwem piśmiennictwa łotewszczyzna niemal nie mogła przeniknąć do tych gwar, ponieważ książki łotewskie nie były rozpowszechnione na ich obszarze, a w szerzej czytanych publikacjach litewskich nie było łotewskich zapożyczeń. Pewna liczba zapożyczeń, zwłaszcza leksykalnych, przeniknęła do tych gwar drogą kontaktów pośrednich — poprzez sąsiednie dialekty litewskiego języka wysokiego lub żmudzkiego, lecz największa część — bezpośrednio z sąsiednich gwar języka łotewskiego, z którymi kontakty bezpośrednie były bardzo silne. Mieszkając w pobliżu Łotwy (jeszcze niedawno miejscowi nazywali ją Kuršū), mieszkańcy obszaru opisanych gwar mniej lub bardziej kontaktowali się z Łotyszami. Kontakty te nie zawsze były jednakowo intensywne. Na przykład po przyłączeniu Litwy do Imperium Rosyjskiego między Litwą a Łotwą nie było granicy państwowej, a mieszkańcy, zwłaszcza po zniesieniu pańszczyzny, mogli swobodnie się kontaktować. Okazji do tych kontaktów było wiele. Przede wszystkim należy wymienić wspólne targi i jarmarki w pobliskiej Rydze i Żagarach, która do czasu wybudowania linii kolejowej przez Janiszki była dość ważnym ośrodkiem handlowym północnej Litwy. Ponadto niemało ziemian z obszaru tych gwar miało majątki również na Łotwie, a niektórzy łotewscy ziemianie — na obszarze opisywanych gwar. W związku z tym odbywało się pewne przemieszczanie się robotników folwarcznych — z Litwy na Łotwę lub odwrotnie. Poza tym, przede wszystkim już po zniesieniu pańszczyzny, wielu Litwinów z tego obszaru szło na służbę do zamożniejszych łotewskich gospodarzy albo jeździło do pracy do łotewskich miast — Rygi, Mitawy (Jelgawy) itd. Po powstaniu burżuazyjnych państw litewskiego i łotewskiego ta swobodna komunikacja została nieco ograniczona, ponieważ pojawiła się granica państwowa, której przekroczenie wymagało więcej formalności. Ale i wtedy wielu Litwinów z tego regionu najmowało się do zamożniejszych łotewskich gospodarzy i przez dłuższy czas mieszkało na Łotwie. Gdy Litwa i Łotwa stały się republikami radzieckimi, zamkniętych granic między nimi już nie ma i nic nie ogranicza kontaktów, dlatego obecnie szczególnie nasiliło się przemieszczanie ludności z Łotwy na Litwę, a zwłaszcza z Litwy na Łotwę: z Litwy na Łotwę ludzie jeżdżą do znajdujących się w pobliżu dużych ośrodków przemysłowych, a częściowo także do kołchozów i sowchozów. Wskutek tak szerokich kontaktów z Łotyszami większość przedstawicieli opisywanych gwar rozumie język łotewski, a wielu także dobrze nim mówi. Oprócz kontaktów „przez granicę”, również na samym obszarze tych gwar, zwłaszcza w poszczególnych jego miejscach, mieszkało niemało Łotyszów, których język oddziaływał na miejscowe gwary „od wewnątrz”, tzn. codziennie porozumiewali się oni ze swoimi litewskimi sąsiadami i również wnosili coś własnego do ich języka. Pojedyncze łotewskie gospodarstwa były rozproszone na całym obszarze opisywanych gwar, a większe łotewskie „wyspy” znajdowały się niegdyś w okolicach wsi Šakyna, Žarėnai-- Latveliai, Girkančiai, Kybūriai, Auksučiai itd. Obecnie te „wyspy” są już niemal całkowicie zasymilowane przez Litwinów, głównie wskutek małżeństw mieszanych. Należy zaznaczyć, że członkowie takich rodzin mieszanych są najczęściej dwujęzyczni — równie dobrze władają językiem łotewskim i litewskim. Na obszarze tych gwar Łotysze, jak się wydaje, zaczęli się osiedlać w drugiej połowie 18 w., lecz najwięcej z nich przybyło w 19 w. Otóż wiele dworów tego obszaru, zwłaszcza dawnych królewskich dworów 172 feudalnej Litwy, po rozbiorze Litwy—Polski z biegiem czasu różnymi sposobami przeszło w ręce carskich magnatów — niemieckich właścicieli ziemskich z Kurlandii, posiadających główne majątki na Łotwie: w Bukaičiai (Bukaiši), w Kalno muižė (Kalnamuiža), w Medžio muižė (Mežamuiža), w Elėja (Elėja) itd. Ludzie z tych kurlandzkich dworów musieli stale jeździć do pracy w majątkach swoich panów na Litwie, a wielu z nich osiedlało się tam również na dłuższy czas, na należących do tych dworów ziemiach, jako leśnicy, robotnicy polowi, zarządcy dworów, administratorzy, rzemieślnicy itd. Z biegiem czasu wielu z nich nabyło tutaj własną ziemię i stało się stałymi mieszkańcami. Ich osiedlanie się szczególnie się nasiliło, gdy zaczęto sprzedawać na działki niektóre z tych dworów. Jak wielu z nich zamieszkiwało 19 a. ostatecznie na ziemiach litewskich Łotyszy, można wnioskować iš A. z danych przedstawionych przez Bylensteina. Pisze on, że do szawelskiej parafii luterańskiej su guberni kowieńskiej wraz z jej trzema dużymi filiami — Alkiškiais, Żagarami i Janiszkami należy tylu — wiernych?, 10.000 zaznacza, że ir są to w większości jeszcze niedawno przybyli osadnicy* . Tam, gdzie taka łotewska kolonia była starsza i większa, pozostały nie tylko różnego rodzaju zapożyczenia, lecz także drobniejsze ir toponimy. Por. ir do dziś żywe nazwy części lasu Girkančiai: dAdZules ~ Afidziulés, por. łot. imię osobowe Andžis; circiniškes ~ Circiniškės, por. łac. circenis „świerszcz”; ma-lines ~ Malinės, por. łac. mala, malina „kraina, kranik, skraj”, czy być może malene „podbiał” ir itp. Podobne łotewskie toponimy występują ir gdzie indziej, np. nazwa części lasu Mantėriškiai (bagna) nilaikis ~ Nilaikis, por. łot. nelaikis „zmarły, nieboszczyk“. W najmniejszym stopniu język łotewski wpłynął na fonetykę gwar opisowych. Najwyraźniejszym przykładem tego wpływu jest jedynie w poszczególnych przypadkach przesunięcie akcentu z pierwszej į sylaby w środku wyrazu, np.: girkančei ~ Girkafičiai (wieś), gūdri'be ~ gudrybė, nėlaime ~ nelaimė“, pasaulis || pasaule ~ pasaulis, -ė, Zagare ~ Žagūrė, rzadziej: kėpure ~ kepūrė, mérgele ~ mergėlė, vi‘relis ~ vyrélis. Można jeszcze wspomnieć, że obok różnych czynników rozwoju ty samych gwar, wpływu ir iš części sąsiednich gwar żmudzkich o dounininków, a w poszczególir nych przypadkach gwar dūnininków, język łotewski poprzez zapożyczenia i ir odpowiednie wspólności leksykalne, jak się wydaje, pomaga wzmacniać wyraźną tendencję badanych gwar do szerokiego uogólniania krótkich samogłosek akcentowanych a ir e zamiast Por. wydłużonych, np. abre „dzieża w kształcie koryta“, amac, odpad „odłogowane, nieuprawiane grunty“, kawałek (gretos gabalas), képses „n. nogi“, chustka „duża wełniana chusta”, łasica „šeškas“. Wreszcie, choć bardzo rzadko, zdarzają się pojedyncze naprawdę litewskie słowa, w których an dyftong mieszany zmienił się zupełnie tak, jak w języku łotewskim, np. w okolicach Skaistgirys, Sakyna, Žagarė używana jest nazwa zęba trzonowego garuokštinis dantis, obok pokrewnej normalnej formy garankš- * A. Bielenstein, Die Grenzen des lettischen Volksstammes und der lettischen Sprache in der Gegenwart und im 13 Jahrhundert, St. Petersburg, 1882, p. 4. 3 Tamże, p. 5. * Może być ir Żmudzińskie, por. Kuršėnų nélaimi. 173 tinis dantis®. Zjawisko to niewątpliwie wiąże się z językiem łotewskim, tylko nie wiadomo, czy należy je wyjaśniać jako rezultat bezpośredniego fonetycznego wpływu tego języka, czy też, być może trafniej, uznać za swoiste ślady naturalnego przechodzenia izoglosy odpowiedników łotewskiego an do północnych gwar języka litewskiego. Język łotewski wywarł większy wpływ na morfologię tych gwar, zwłaszcza na słowotwórstwo. Pod wpływem języka łotewskiego w tych zachodnich, a także w sąsiednich gwarach środkowoałtackich (np. w Janiszkach) i żmudzkich dūnininków (Kurszany) powstał przyrostek rzeczowników odczasownikowych -šena || -šenas (w rzeczownikach zwrotnych zazwyczaj -šenos), odpowiadający lit. przyrostkom -imas, -sena, np.: ant riSenas (ritimo „zapasów”) tėip isimiklines, ka baisu; po'pietu', prėš sd'ules lė'išana (zejście) prijo'j Rkri“škeline (skrzyżowanie) Dilb; gėršeanas (picie) prė' ano" nebūdd'va; net apsiverkau iš to“ žviekSena (z powodu tego pisku) Sk; pirma naktis —ne guléSena (leżenie, spanie) Žg; o“ ant d'rkle jo'Sens (jazda konna) —dulkt, dūlkt kiek tik arkli's ga'l kaip a'mals & je, tai ju čišens (chodzenie) būva! Kyb; gdlvo's sūkšens (sukimas) dr td'm moé-ki-ta'm žmogui (mokytas žmogus taip pat turi sukti galvą) Darg; šėndie jau nėbeišeis važūošena (važiavimas); riej i riej ta' vi'ra viena riešena (vienu riejimu, t. y. be paliovos); nu, kas če par bld'usti'šeno's (bliaustymasis, šūkavimas)! Škn. Plg. łot. būšana „buvimas“, došana „davimas“, iešana „ėjimas“. Vediniai su -šena || -Senas gana dažni, bet aprašomųjų šnektų plote paplitę nevienodai. Najczęściej spotyka się ich na samej granicy łotewskiej oraz w tych miejscowościach, w których mieszkało więcej Łotyszy (Kyburiai, Sakyna, Girkančiai i in.). Zob. i w sąsiednich gwarach żmudzkich dounininków (Akmenė, Vegeriai) używane przyrostki -sena w obecnie badanej gwarze niemal nie występują: pojawiają się sporadycznie tylko na zachodnim skraju tego obszaru. Mając na uwadze stosunkowo duży obszar występowania przyrostka -šenal||-šenas oraz jego żywotność, być może można by sądzić, że w opisywanych gwarach nie jest on czystą pożyczką, lecz mógł powstać wskutek utożsamienia łotewskiego przyrostka -šana z którymś z przyrostków litewskich, najprawdopodobniej -sena, i uogólnienia go wszędzie jako -šena. Jego sąsiednia forma rodzaju męskiego -fens mogła powstać pod wpływem analogii równolegle używanego przyrostka o tym samym znaczeniu -imas. Co prawda, przyrostek -šena występuje również w gwarach południowych zachodnich Auksztotów (Vilkaviškis, Pilviškiai i in.), lecz tam zarówno jego pochodzenie, jak i, jak się wydaje, znaczenie są inne“. Pod wpływem języka łotewskiego przyrostek tych gwar -(i)ninks ~ -ininkas niekiedy nabiera znaczenia litewskich przyrostków -iškis, -ietis, np.: dūobelnivks „mieszkaniec Dobele” (mė“s būvo'm nuvažū've* pas tuos dūobelniokus Žg), ėlinioks „mieszkaniec Elėji” (čė gi'vėūūna lū'tvei élininkai 5 Taka niezwykła forma tego wyrazu jest używana również w niektórych innych gwarach auksztockich, zazwyczaj północnych. Zob. Słownik języka litewskiego, t. III, Wilno, 1956, s. 146. 6 J. Senkus, Dialekt kapski Pazanavyskiego, rozprawa kand. nauk filologicznych, maszynopis, Dział Rękopisów Biblioteki Naukowej VVU, 1955, s. 209. ią Kyb), tarbū'čnioks „mieszkaniec wsi Tarbučiai“ (ana: vis po“ vūrdu Sauk tie tarbū'čninokai Dilb), vegé'rninks „mieszkaniec okolic Vegerė“ (vegé'rninkai da' daugau laivioj ir ūž mum Škn); ri'ginioks „mieszkaniec Rygi“ (ldrukam, ga'l, sd'ko'm, mūsu riginiokai ši: mé-nesi parvafuos ant aplanku Skn). Por. łot. dobelnieks „mieszkaniec Dobele“, ridzinieks „ryżanin“, liepajnieks „mieszkaniec Lipawy“. Otóż łot. przyrostek (i)nieks jest dla przedstawicieli tych gwar odpowiednikiem rodzimego przyrostka (i)ninks, por. zapożyczenia: da'ržinioks, łot. ddrznieks; masinikns „motorzysta“, łot. mašinieks itp. Z języka łotewskiego do tych gwar przeszło co najmniej kilkanaście rzeczowników odczasownikowych z przyrostkiem -iens, mniej więcej odpowiadającym litewskiemu przyrostkowi -imas, np.: bė:lziens „silne uderzenie“ —łot. uderzenie „t. s.“, dū'riens „ukłucie, kłucie“ —łac. ukłucie „t. s.“, grū'diens „silne pchnięcie“ —łac. grūdiens „itp.”. Na ich wzór, wprawdzie bardzo rzadko i przypadkowo, z tym przyrostkiem tworzy się także nowe słowa hybrydowe, np.: spit'riens,spyris, spyrimas”” (nė'raus tik gréitai pro _duris lauka, ka negd'unu ir aš ko'ke viena spi'riena Skn). Wpływem języka łotewskiego należy zapewne wyjaśniać także występujące w poszczególnych przypadkach nietypowe użycie przedrostków czasownikowych. Na przykład przedrostek nuz czasownikiem duoti jest czasami używany zamiast zwyczajowego przedrostka įlub ati-, np.: a jau nūdavei vilnas i karši'kla? Już któryś czas nurzanie daje się we znaki, a jeszcze nie gotowe! Skn. Por. łot. nodot Przedrostek pasu z czasownikiem nykti sporadycznie występuje zamiast zwyczajnego išlub pra-, np.: jau tie dviračei gréitai pani'ks Sk. W tym przypadku przedrostek pačia, jak się wydaje, pojawił się wskutek analogii do łotewskiego pagaist „zniknąć, przepaść”. Wpływem łotewskiego pamukt „uciec, umknąć” wyjaśnić można również sporadyczne użycie przedrostka z czasownikiem smukti „uciekać, pędzić” zamiast znacznie częstszego w tym przypadku iš-, np.: dždušaus tiktai pasmūkus pati Auks. Należy tu jeszcze wspomnieć o dość często spotykanym użyciu przedrostka nuz pewnymi czasownikami zamiast zwyczajowych przedrostków pra-, išdla wyrażenia trwania czynności, np.: gėrra valanda nūbuvau pas karves, parėjau — o" dans dda tebesė'dž; par ilgai nuld'ukei, reikéje sėnei būlbes nukaisi, matai, ka pridege; tai nugulėjjom (pramiegojom, išmiegojom), kol tiktai devintine ma-Sina praėje! Skn. Por. łac. nogaidit „wysiedzieć, przeczekać”, nogulet,pramiegoti, praguleti®. Czasami w tych gwarach spotyka się zaimek nieokreślony kas nabii't(u) „ktoś, coś”, utworzony z partykułą ne@but(u), a w bardzo rzadkich przypadkach także z bū't(u), np.: vailgi'k a mėsos, a kopistw, a ko“ nebūtu Skn; ans čūpt ig.vali, a višta, a ka biū'ttai, téip i vaktė" (tykoja) Zg; na, kd'm nebirt réiké's uz viska: acaki'i Kyb. Z tą partykułą tworzy się czasami także przysłówki: kaip nebirt(u), kar nabi‘t(u), np.. usisédes pérsis kaip nebiitai Kyb; paješko:k tu“ batu" ar ant aukšta, a kamd-ro-, a kūr nebiit Skn. Jednakże czy takie użycie partykuły nebūt(u) albo bat(u) należy uznać za slawizm (por. ros. uro-HHOy/lb, KaK-HHOY/IL), czy za łotewizm (por. lai duod uguni, kuo nebūt „niech daje ogień albo coś“; uz pirts krasns un vel kur 175 nie być „na piecu w saunie i jeszcze gdzieś indziej“- "), czy też cechą samych tych gwar — nie wiadomo. Dotychczas analizowane przypadki były wynikiem zapożyczeniowego charakteru wpływu języka łotewskiego. Czasami jednak wpływ tego języka przejawia się również w tym, że tylko pomaga niektórym starym tendencjom słowotwórczym zachować się w tych gwarach albo pobudza nowe tendencje słowotwórcze zbliżone do języka łotewskiego. Na przykład gwary te od dawna mają przymiotnikowy przyrostek -ainis, -ė, bardzo bliski łotewskiemu przyrostkowi -ains, -a. Wyrazów z tym przyrostkiem w opisywanych gwarach jest bardzo niewiele: akuotdinis, -e, ašakūinis, -e, dri'žainis, -e, langdinis, -e, lingdinis, -e (o brzozie), margainis, -e, sé'lendinis, -e (o chlebie, mące) i jeszcze kilka innych. Prawie wszystkie mają w gwarach odpowiedniki także z innymi, znacznie żywotniejszymi, przyrostkami sąsiednich dialektir ów i lk. wspieranymi przez normy -uofas, -a, -otas, -a, -étas, -a itd., np.: ašakūoc, -uota, dri'žūoc, -uota, langūoc, -uota, žo'lė'c, -ė*ta. Derywaty z tymi żywotniejszymi przyrostkami prawdopodobnie całkowicie wyparłyby już nieliczne wyrazy z przyrostkiem -ainis, -ė, gdyby nie były podtrzymywane przez zapożyczenia z języka łotewskiego, np.: kdburainis, jų „rozgałęziony, pasowaty (o drzewie)” — łot. keburains, -a „t. p.“, mglisty, -a (dd td'ks mglisty -e O'rs Dam) —łot. mglisty, -a „tamże“, pivkainis, -e „kudłaty, -a“ —łot. pinkains, -a „t. p.“, stri-painis, -e „pasiasty, -a“ —łot. stripains, -a „tamże“. Poza tym tej formie pomaga przetrwać nie tylko bezpośrednie zapożyczenie leksykalne, lecz także to, że w języku łotewskim przyrostek -ains, -a jest niezwykle produktywny. Dlatego dla przedstawicieli opisywanych gwar, którzy mniej lub bardziej znają język łotewski, a takich stanowi zdecydowana większość, nieuchronnie kojarzy się on z rodzimym przyrostkiem -ainis, -ė, nie pozwalając temu ostatniemu całkowicie „zestarzeć się” i zaniknąć. Obecnie w zachodnioauksztockich gwarach pogranicza łotewskiego wyraźnie odczuwalna jest tendencja do substantywizacji imiesłowów strony biernej czasu teraźniejszego (zazwyczaj rodzaju męskiego) lub utworzonych od nich przymiotników. Takimi rzeczownikami utworzonymi od imiesłowów zazwyczaj oznacza się narzędzie, np.: dūrams „oścień, czym się kłuje“, istempams „przyrząd do utrzymywania jednakowej szerokości tkanego materiału“, spd'udžams „papier do wchłaniania“, $d'unams „coś, czym się strzela: strzelba, rewolwer“, uštrd'ukams „zamek błyskawiczny“. ir ar W tym przypadku imiesłów przydawkowy wypiera określany rzeczownik i sam zaczyna zastępować całą nazwę przedmiotu. W ten sposób zamiast spd'udžams po'piefus, šd'unams dda'ike z czasem, po rzeczownikowym usamodzielnieniu się imiesłowu, pojawiają się spd'udžams, šd'unams itp. Podobne zjawisko, lecz tylko z określonymi formami imiesłowów, obserwuje się w litewskim ir języku literackim, np.: miegamasis, valgomasis (kambarys). Jednakże w opisywanych gwarach, jak się wydaje, dodatkowo sprzyja mu analogia języka ir łotewskiego i odpowiednie zapożyczenia leksykalne, ponieważ dla języka łotewskiego rzeczowniki tego pochodzenia, co prawda wywodzące się głównie z form określonych, są również charakterystyczne, np.: metamais „kij, pas (to, czym się bije)“, nmęsamais „ciężar, to, co jest niesione; ciężar“. Najbardziej oczywistą łotewską cechą odmiany wyrazów jest sporadycznie występujący lp. rzeczowników rodzaju męskiego celownik z końcówką -am lub -imš*: 7 ME, t. I, s. 360. 8 O tym, że takie zapożyczenia morfologiczne są ir możliwe w innych gwarach auksztańskich z obszaru przyłotewskiego, świadczy materiał Atlasu języka litewskiego. Np. taki sam łotewski lp. celownik używany jest w formach pirštam, šūnim, vi'ram, np.: padarei 176 ta'mpirštam? ka a davei šūnim &5i? Skn. : td-m vi'ram didė'snis balsas (młócąc cepem), o tdi mėo'terei — piš, piš Žg. Por. łac. mężczyźnie, psu. Najprawdopodobniej za ir łotewskie należy uznać czasami te o zachodnioaukštajckie, a jeszcze częściej sąsiednie żmudzkie dounininków z okolic Vegerów ir W gwarach okolic Akmenė występują zaimki kas, tas w liczbie pojedynczej formy biernika kuo, tuo, np.: tir bici bardzo sveiks człowiek, kas tio dara Skn; co on powiedział, to wszystko zjadł ba (bzdury); co u mnie robisz ? Krp. Por. łot. co, to. Jedynie, sądząc po iš tų rozpowszechnieniu form wyłącznie w pobliżu granicy żmudzkiej, można przypuszczać, że na obszar opisanych gwar auksz­tockich į przybyły one bezpośrednio z języka łotewskiego, poprzez wspomniane ne już iš przygraniczne gwary żmudzkich o donininków. W opisywanych gwarach obok form trybu rozkazującego utworzonych za pomocą partykuły regu(|) su (np., tegu(l) dirb), sporadycznie ir występujących jeszcze form archaicznych (np., teatimie, tepašūntie), podobnie ir jak we wszystkich sąsiednich gwarach, bardzo szeroko ir używane są formy su utworzone za pomocą || partykuły lai lei, np.: lai dara, lei sūka. Są to wspólne dla su języka łotewskiego formy trybu rozkazującego, por. łot. lai ėd „niech je“, lai strūdū „niech pracuje“. Be w tych gwarach aukštaitis zauważa się wyraźną tendencję do su upowszech- || niania się form lai lei. Świadczy o be tym między innymi pojawienie się su form z partykułą kontaminacyjną legu(l) (np. laegu(l) va'lga), dołączanie ir lai lei do || dawnych form trybu życzącego zamiast te-, np.: lai birnie, lei dainūojie, lai die. & Tendencję taką, be wynikającą z tų wewnętrznych praw rozwoju samych gwar ir oraz z wpływu sąsiednich dialektów litewskich, pośrednio podtrzymuje również ir język łotewski, w którym formy trybu życzącego lai są jedynymi. su Innym przypadkiem tego samego rodzaju są sporadycznie występujące na obszarze tych gwar (w okolicach Šakyny, Aukšučių, Dilbinų, Damelių) pewne formy czasowników zwrotnych z końcówką su -ies obok zwyczajowych form su -is, -ys. Końcówkę -ies czasami ma czas przyszły III osoba (np. kopiesz „dirbsis“), osoba trybu rozkazującego II (np. skrętu „Sukis“), mianowniki imiesłowów czynnych obu rodzajów wszystkich czasów (np.: vėda'sies „vedąsis“, jūokenties „juokiantis“, . sake'sies „sakęsis“, vėsenties „vesiantis“), imiesłowy przysłówkowe (np. dauži'dam,drsies „daužydamasis“), imiesłowy odsłownikowe (np. sūkanties „sukantis“). W sąsiednich gwarach auksztockich takich form nie odnotowano. W niektórych sąsiednich gwarach żmudzkich dounininkjų ów, jak się wydaje, czasami się pojawiają, por. iš formy zapisane w okolicach Klykolių: acetū'pos; ėis „atsitūpusi“ (acetū'pos,ėis 10p,0), mūovosėis „ruchomy“ (czyż tu kret?) (krowa) mūovosėis e batvįėnįjės)?. Z wyjątkiem form osobowych trybu rozkazująceII go o niejasnym pochodzeniu (np. : nėški's, véski's, por. formy osobowe II czasu teraźniejszego su -ys: vedi's vedys), w ~ sąsiednich żmudzkich dūnininkach oraz wschodnich gwarach litewskich w okolicach Żeimelis, tylko tutaj znacznie szerzej (por. D. Teksty 1960 m. zapisane przez Gargasaitė, Rg. Nr. 607). Biržų r. W okolicach Kuldūnów szeroko używane są łotewskie formy lm. narzędnika, np.: kareivėm su „z żołnierzasu mi“, tėm karėm „Z tymi wojnami- “, senėm pinigėm „Starymi pieniędzmi“ (zob. I. Teksty 1961 m. zapisane przez Jašinskaitė, Rg. Nr. 706). 9 Por. A. Milkintaitės 1961 m. Teksty zapisane dla Atlasu języka litewskiego, Rg. Nr. 689. 12, W gwarach nie ma gramatyc177 znej jų struktury języka litewskiego! ?. Ale w niektórych bardziej odległych gwarach języka litewskiego występują takie formy zwrotne. W języku łotewskim końcówka jest normatywna. ši Ponieważ w opisywanych gwarach końcówka -ies jest rzadka, sąsiednie gwary litewskie prawie jej nie mają, a w języku literackim jest zupełnie ji nieznana, to w tych gwarach zapewne ir byłaby już całkowicie ji zanikająca, gdyby nie podtrzymywir ał jej język łotewski. O że język łotewski w tym przypadku rzeczywiście wywiera wpływ, pokazuje fakt, że form zwrotnych czasowników su -ies najszerzej używają ci przedstawiciele gwar, którzy ir dobrze znają język łotewski i często nim mówią. Prawie na całym obszarze opisywanych gwar, z wyjątkiem jedynie okolicy Gruzdžiai na południowym skraju, charakterystyczne jest używanie formy miejscownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego zaimka fas zamiast formy miejscownika liczby poj. rodzaju żeńskiego. formy miejscownika, np.: to“ darfiné ir tame daržinė" Kyb; 10° jdrujė', 16° priepirté ir tame rūštinė', tame vančė'lo" (vonelėje) Sk; to" kakto, to" kite’, to" virtūvė" tame ba'lo", ir tame lietuvo" (Lietuvoje), tame ri'go' (Rygoje) Zg; t0' vieto', t0* trdė'bo" tame ir dūobė', tame valgi'klo" Skn; w tym schronieniu, w tej ir połowie Auks; w tym miejscu, w tamtej [młodej] Krp. Be tego, około Kruopius ir Sakyna, najprawdopodobniej wskutek analogii do zaimka tas, zamiast form miejscownika liczby pojedynczej rodzaju ir żeńskiego używane są u niektórych innych ar zaimków, a nawet liczebników, formy miejscownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego, np.: šėme trd'bo', šėm pūsė', aname vago', vienam Io'vo'. W odrębnych przypadkach w ten sposób używany jest nawet miejscownik przymiotnika, np. piens tam kanūkie (~kaniukéje „w bidonie“) mažamėjjie Krp. To samo zjawisko obserwuje się we ir wszystkich sąsiednich (Kuršėnai, Papilė, Akmenė, Vegeriai ir itd.), a także o w bardziej oddalonych ir gwarach żmudzkich dūnininków i dounininków: Kadangi takie użycie formy miejscownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego zaimka tas spotyka się nawet w pobliżu Lydavėnų! ', wydaje się więc, że jest to jakaś łotewszczyzna, ne prawdopodobnie o samodzielny fakt rozwoju części gwar języka litewskiego, jedynie zbieżny z językiem łotewskim. su Jednakże w opisywanych gwarach auksztaickich na utrwalenie się formy miejscownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego zaimka tas, jak wskazywałoby jej częstsze użycie bliżej granicy z Łotwą, mogą jeszcze wpływać sąsiednie gwary języka łotewskiego (Zaleniekai, Mežamuiža itd.), w których ir formy miejscownika liczby pojedynczej zaimków wskazujących ir fas, ta, šis — tani, šini — są wspólne dla rodzaju męskiego i żeńskiego!?. Składnia tych ši gwar auksztaickich nie uniknęła wpływu języka łotewskiego. ir ir ir Wskazują na to niektóre swoiste przypadki użycia poszczególnych przyimków, ir partykuł i określonych konstrukcji składniowych. Bardziej charakterystyczne z nich iš jų zostają tu ir przedstawione. Iš spośród przyimków najbardziej wpływem języka łotewskiego nacechowany jest no" użycie „nuo“. W pierwszej kolejności należy wymienić konstrukcje ir no“ służące jakby do określania ta pochodzenia, np., kūkne, musė't, no’ paties vė'lne: rū'kst riūkst, dari'k nedares i ka „ta viŽr. 10 V. Vitkausko 1955 m. ir 1958 m. materiał zapisany dla Atlasu języka litewskiego, Rg. Nr. 233 ir 446. 1 Opieramy się na materiale Litewskiego atlasu językowego. 12 J. Endzelins, Łotewska gramatyka języka, Ryga, 1951, p. 527—529. 178. drukarnia, zapewne opętana przez diabła (dana): rób, co chcesz, i tyle” Škn: por. łot. nu ta aita jau ir no pasa vella „no, ta owca już jest przez samego diabła (dana) opętana” (zapisane w okolicach Szakin). Czasami występują konstrukcje z no", oznaczające wykonawcę, np. laidas nutra'uktas no' to" graustine „piorun przerwał przewody” Dilb; por. łot. ne ūdena balinati (vaigi): asaram balinati nuo nelieša „nie wodą wybielone (twarze): przez łajdaka zapłakane, łzami wybielone!- ”. Od czasu do czasu przyimek no“ jest używany zamiast lk. i właściwego tym gwarom zwyczajnego iš, np.: kas no“ to'ke ti'"laus zmd'gaus! siostro moja, młoda moja, dlaczego wychodzisz no' mo'tusda'- tes? Sk; no' to's būrno's kaip i pažinčau, ale balsas visd'i kito'nišks gi Skn; por. łac. ej man nuo acim! „eik iš mano akių“; kuo nuo tam macities „ką iš jo mokytis- ?“ nuo-acim vien pazinu, kas bij barga mates meita'* „jauż po oczach iš poznałem, która była żwawą córką naczelnika- “. W bardzo rzadkich przypadkach no“ jest używane zamiast zwyczajowego apė“ „o”, np., nėžinau no' té'ke Dilb; por. łac. ne man miega, man darba, ne nuo tevim duomajuot „ani nie mogę aš spać, ani pracować, myśląc o tobie*“!5. Czasami su zdarzają się konstrukcje ir takie jak np., najprawdopodobniej powstałe pod wpływem języka łotewskiego: jiūokuos dė'des: skuūndžes iš d “lfonsui no" kd'lve „skarży się Alfonsowi na kowala“ Škn. Iš z języka łotewskiego wywodzi się ir taka dość szeroko stosowana w tych gwarach konstrukcja no’: su ak tu parsas no' vaika, suvilka — visus lūpatus viduri i trė"bo's palika i „to prosię dzieciak..- .“ ; tdi biesas no' bé'bas: liežuvu su pati apmet, pati ata'udž „to diabeł baba...“ Skn; ė, sprūogena nuo pūrša: nieneied, tik žvieg ka žvieg susirietis i „e, dvėsena paršas...“ Krp. Plg. lat. velns nuo sievieša „tai velnias moteris®, titars nuo puikas „to indyk chłopiec“ !*. Wyraźnie iš zapożyczone z języka łotewskiego, ir często spotykane są skostniałe powiedzenia no“ dieva pūses „na Boga“, no" ri‘ta pūses „rano“, np.: no“ dieva puses tik tu su anuo nmesiginči'k! no ri‘ta puses sveika, aš viskas gėrai, pavd'ikščo'ju nieka o° nébagalu tiek — i Skr. Por. łotewskie wyrażenia o tym samym znaczeniu: dieva no puses; rita no puses. Su przyimka par najczęściej używane wyrażenia z „per”: par lūime „szczęście, na szczęście”, par nėlaime „nieszczęście, na nieszczęście”. W swoisty sposób opisują one okoliczności towarzyszące działaniu, np. : Sindie būva karve nusitrd'ukus, ale par lūime gréit pamačau Krp; wszystko już było skończone, jak przez nieszczęście założyła spódnicę, znowu zapytała ta nową i iš Skr. Por. takie same znaczeniowo wyrażenia języka łotewskiego par laimi, par nelaimi". Niekiedy przyimek par jest używany zamiast zwyczajowego apie w konstrukcjach oznaczających obiekt, na który skierowane jest į działanie zdania, np., '8 J. Endzelins, Latviešu valodas gramatika, Ryga, 1951, p. 663. M ME, II, t. p. 755. 1 Tamże, II, t. p. 756. '6 Tamże, II, t. p. 756. 7 ME HI, s. "85. 12* 179