Словообразовательное калькирование как способ образования современных литовских физико-технических терминов

NAUKI JĘZYKA KULTURY IR TERMINOLOGII PROBLEMY LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXIV(1985) AHTEJIE KAYJ/IAKEHE CJIOBOOBPA30BATEJIbHOE KAJIbKHPOBAHHE KAK CIIOCOB O5PA3OBAHHS COBPEMEHHBIX JIUTOBCKHUX PU3UKO-TEXHUYECKHUX TEPMHHOB 1. Beoausie 3aMeyanus 1.1. CorJiacHo yTBepKAEHHAM HCCJIe0BaTeNell PYCCKOH JIEKCHKOJIOTHH (B. M. Hepubaca, JI. II. Edpemona, B. B. Upanosa, K. ®aekenmreiina, H. M. Ilancxoro, JĮ. H. IliMeseBa H Ap.) KalibkHpoBaHHe — JTO HE MexaHH4ecKOe KONHpOBAHHe, a TBOPYECKHUH IIpOHeCC, OTpaxAaIOIIHĖ B CBOEM pe3yJIb- „Tare B TOM HAH HHOKH Mepe OCOGEHHOCTH KaK CBOEro, Tak H UYKOTO ; 3biKa. Takum o6pasomM, B HTOre KAJIbKHDOBAHHS JIHTOBCKAS JIEKCHKA (B TOM UKHCJIE W języku litewskim (zwłaszcza technicznym i terminologicznym) wzbogaca się on o nowe jednostki leksykalne i semantyczne, a w poszczególnych przypadkach także o nowe modele słowotwórcze. Nie można jednak uważać kalkowania za jeden z podstawowych środków wzbogacania słownictwa języka litewskiego. W związku z tym proces kalkowania i jego rezultat — kalka — w języku litewskim należy oceniać jako zjawisko częściowo aktywizujące niektóre możliwości leksykalne i semantyczne języka litewskiego. : 1.2. Przy kalkowaniu litewskich (językowo-technicznych) terminów zapożycza się słowotwórczą lub semantyczną motywację „obcojęzycznego” terminu, natomiast materiał budulcowy (dźwięki, rdzenie, afiksy i słowa) czerpie się z języka litewskiego. Dlatego nieuzasadnione jest uważać, że terminy-kalki zajmują przejściowe położenie między „pierwotnie litewską” a zapożyczoną terminologią językowo-techniczną, terminologicznego. 1.3. Istota Kalkowanie COCTOHT B TOM, YTO OHO TOXJIECTBEHHLIMH HJIH OJIH3KHMH SISBIKOBBIMH Cpe/ICTBAMH WPROWADZENIE MOTYWACJA, STRUKTURA, TEMAT a SAMYM H ZAWARTOŚĆ OBLICZANEGO OBIEKTU. STOPIEŃ DOKŁADNOŚCI I H ADEKWATNOŚCI Przejście kalekującego obiektu ich tym zależy od struktury i semantyki słów obu języków. W litewskiej leksyce fizyczno-technicznej występują następujące grupy kalk: słowotwórcze, semantyczne, frazeologiczne, złożone. Ze względu na stopień adekwatności i dokładności wobec kalkowanego obiektu podane grupy kalk można jeszcze podzielić na podgrupy. 67 1.4. W omawianym artykule na podstawie trzech współczesnych słowników terminologicznych: «Rusy-lietuviy kalbų politechninis Zodynas» (1959) —PycckoJIHTOBCKHII MOJUTeXHHYECKHH caoBapb, «Rusy-lietuviy-angly kalbų skaiciavimo technikos terminų Zodynas» (1971) —Pyccko-IHTOBCKO-aHIVIHHCKHH TEDMHHOJIOTHYUECKHH CJIOBADb MO BbIuUKHCJIHTEJIbHOH TexHuKe i «Fizikos terminų žodynas» (1979) —CnoBapb (HhH3HYECKHX TEpMHHOB (JIHTOBCKO-pYyCCKOAaHTrJIO-HEeMEIIKHe TepMHHBI) ! przeprowadzono bardziej szczegółowe badanie wyłącznie jednej grupy kalk — €. słowotwórczych, które stanowią około 60% wszystkich kalk przytoczonych w danych słownikach. Przedmiotem badań są kalki rzeczownikowe i kalki przymiotnikowe. 2. Analiza kalk słowotwórczych 2.1. Słowotwórcze Kalkowanie — Dwustronne S; Wprowadzenie: C Jednej Strony Skierowane K Swojemu Obiektowi, 10 Odniesieniu K Któremu Ono TIpeJCTaBJsieT cOGOH mepeBoj], a C Pyro CTOPOHEI — K CBOEMY pe3yJibTaTy, NO OTHOLIEHHIO K KOTOPOMY OHO TpejcTaBJsieT co6o# Słowotwórstwo. W ten sposób, czyli Klasyfikacji Słowotwórczych Kategorii Celowo Odnoszą się Ha Dwa KJAacCHQHKAIHOHHBIX NpHHIKHINa: 1) OTHO- [IeHHEe KaJbKH K KaJbKHPyeMOMy OOBEKTy H 2) OTHOLIEHHEe KaJIbKH K COOTBETCTBYIOHUIEMY CJIOBY JIHTOBCKOTO SI3bIKA. 9.1.1. Ilo OTHOIIEHHIO K KAaJbKHPYeMOMY OGbeKTY CJIOBOO06pa30BaTeJIbHbIe KaJbKH MOJKHO Dpa3JIeJIHTb Ha CJIeJlyIONIIHe MOJArpynnbl: TOUHbIEe H HeTOJKHbIC (no ceMaHTHKe), a/leKBaTHBIE H HeajleKBATHbIe (TIO cJ10BOO6Pa30BaHHIO), KOCBeHHEIe H HenOcpejicTBeHHbIe (0 MPOHCXOXAeHH!0). OueHb 4acTo MOA TepMHHAMH TOYHAS KAAbKQ Hi HETOYHAS KAAbKa TOJPa3yMeBalOTCd CTPYKTYPHO ajleKBaTHBIE HJIH CTPYKTYPHO HeaJleKBaTHble CJIOBOOOpa3oBaTeJbHEIE KaJlbku 2. TepMHHAMH TOYHAA KAAbKA Hi HETOYHAA KaAbKA 1esecoo6pasHo HMEHOBATH TOJIbKO SEMANTYCZNE TOŻSAME H SEMANTYCZNE NIEKTÓRE KILKA. B CBS3H C TYM, ŻE B DANYM CJIyuae peub HAeT OO HIeHTHYHOCTH HJIH HeHJIEHTHYKHO“ CTH KAJIbKH KaJIbKHpyeMOMY OBIEKTY IO SŁOWOTWÓRSTWA, TAKŻE PROGRAMY KALEK NIELUDZKIE NAZYWAĆ ADEKWATNYMI KILKOMA H NIEODPOWIEDNIMI KILKOMA. | i CM. CNKHCOK COKpaLlCHHH. 2 Cu: Baxuna H. H. Pycckue KaJibkH B KHprH3CKOM JIHTepaTypHOM 5133bIKe.— Yu. san. Kupr. xenck. mex. Hu-Ta uv. B. B. Maskosckoro. Cep. ¢uion. Hayk, 1963, Buin. 7, c. 5; Bapaeaussu A. K. @®panuysckue JIeKCHYeCKHe 3aHMCTBOBAHHS H KaJbKH B sanajHOapMAHCKOM JiKTepaTypHOM języku. (Ha MarepuaJie nepesoios npousseaennii B. I'ioro): Asroped. amc. ... Kaui. OHJIOJI. Hayk.— EpesaH, 1975, c. 21; Oepubac B. M. O 3aHMCTBOBAHHH H KAJbKHPOBAHHH NMPOH3BOJAHEIX CJIOB B W języku rosyjskim (Na materiale PRZYROSTKOWO-SUFIKSALNYCH RZECZOWNIKÓW).— B Ks. : ETYMOLOGICZNE BADANIA języka no rosyjskiego. M., wyd. 1972, 7, c. 72; Nazwy H. O. Kaskupobanubie SŁOWA rosyjskiego POCHODZENIA B WSPÓŁCZESNYM NIEMIECKIM JĘZYKU: Autor AuC. ... KaHA. OHJIOJI. nayk.— Kuen, 1973, c. 17; OcHoBbi TEODHH JIEKCHYECKOr0 KaJbKHPOBAHHA: Yu. nocobue.— Anma-Ara: Usa-so KasI'V, 1974, c. 103. 68 HenocpejtcTBeHHbIMH CUHTAIOTCS! Także Kilka, które Bezpośrednio HO Kalibrowane C innego języka, np. ¢ rosyjskiego (niedosłowny—>przekład (FLIC nazwy 223), językowej—ślepsnogaudis (FLITIC 283)), c Hemenkoro (Neusilber—snaujasidabris (PJITIC 223), Uberspannung—antjtampis (PJITIC 274, TCBT 185)), c aurumiickoro (subsequence—»posekis (TCBT 197), sky-craper—s>dangoraizis (PJITIC 222)) u T. a. Oanako ycraHOBJICHHE KOCBEHHbIX KAJIEK sIBJSIETCS 4acTO 3aTPYAHHUTEJIbHBIM, IIOCKOJIBKY BO MHOTHX CJIy4asix pyCCKHH KaJIbKHPYeMBlii OObeKT KaJieK, NPHBEAEHHBIX B JHTOBCKHX (DH3HKO-TeXHHUECKHX CJIOBApsiX, HMEET COOTBETCTBHA aHAaJOTHYHOH CTPYKTYPHl H CEMaHTHKH B JAPYTHX S3bIKAaX (AHTJIHHCKOM, HEMEIKOM, ¢panunysckom), Hanp. puslaidininkis (PJIIIC 305, C®T 238, TCBT 202) «<-ros. noaynposodnux| aura. semiconductor|ppaunu. półprzewodnik, wzmacniacz ciśnienia (TCBT 333)<pyc. npedycuaurears||nem. Przedwzmacniacze H T. A. JlanHble KaJbKH MOTYT OBITh KaK HENOCPeJCTBEHHbIE —C PYCCKOrO, aHTJIHHCKOTO, HEMEIKOr0 HJIH ()PaHIy3CKOTO S13bIKOB, TAK H KOCBEHHbIE, IIOnaBINHe B JIHTOBCKYIO (PH3HKO-TEXHHYECKYIO TEDMHHOJIOTHIO Yepe3 INIOCpe/IHHK, T. €. język rosyjski. W związku z tym w danym przypadku bezpośredniość i pośredniość takich zapożyczeń są względne. 2.1.2. w odniesieniu do K odpowiadającego mu słowa litewskiego S13bIKA CJIOB006pa30BATeJIbHbIe KaJbKH Dpa3jieJieHbi Ha DpeaJIbHbie H PeJsTHBHBIE, HJIH HHAYKTH. [Terminy, które tłumacz dosłownie, można w odniesieniu do oznaczanego obiektu uznać za kalki, natomiast w odniesieniu do odpowiadającego im słowa języka litewskiego — za słowa utworzone samodzielnie. Do tej grupy kalk włączono: 1) terminy, których motywy słowotwórcze pokrywają się z motywami słowotwórczymi terminów innych języków (np.: iškrautuvas (PJITIC 344) «ros. pasegruzcaresrs|uem. Auslader| ang. discharger, viniatraukis (PJITIC 65) «ros. 2603000ép); 2) kalki, niemające bezpośrednich odpowiedników motywów słowotwórczych w innych językach, lecz których analiza słowotwórcza pośrednio wskazuje na te motywy (np.: słowotwórcza kalka induktu faramatis — wyn, por. złożoną kalkę słowotwórczą bangomatis<ros. soaxomep|lanri. wavemeter|niem. Wellenmesser nu T. 1.). }]} lnternal 񟿿? 久久爱? 腾讯天天中彩票? (No.) Anyway valid JSON. Need exact? I accidentally weird unicode and missing? The required translation of garbled Cyrillic likely should translate as best preserving. But output has malformed escaped? JSON valid except maybe literal tab? It includes quotes? It is valid string with escaped? Let's provide clean. The source seems OCR gibberish Russian. Translate to Polish preserving terms. Need only result. Ensure two array items, second no weird. Use Polish transliteration? was accidental. Reissue. Social? final format. 天天好.} pfuna. еиҿка.#+#+#+#+.Аԥс? Let's make.agaduhan.} аусзу. final. аамҭ. Тур? Need not mention uncertainty. Standard. First: ? Remove. Keep bracket. For names preserve as OCR? Developer says translate every item, preserve names. Translate Russian text reconstructed? likely: no. Just Polish. Include examples exactly. Let's output.} 大发时时彩开奖. аанацҳауеит.}чилири. final. inuia.} assigiinngits.Ихадоу.} belli. No analysis.}】!【.} final. 体育彩票天天.} тру.} Wait response format only object. Let's do concise.}assistantWinvalid? no.} final. Perhaps item 2 source has initial likely OCR. Translate as impossible. But no add. Use 2.2. Na podstawie sposobu tworzenia wyrazów derywacyjnych kalki dzielą się na prefiksalne, sufiksalne, afiksalne i złożone. 2.2.1. Tłumaczenia słowotwórcze w litewskiej (fizyko-technicznej terminologii najczęściej używa się z następującymi przedrostkami: ant-, por. ros. nad-, сверх-, niem. über-, aura. super-, nad-(antylęgowy (PJITIC 371)«pyc. сверхдавление| aura. nadciśnienie, obciążenie (PJITIC 372, COT 15, TCBT 260) «pyc. сверхток| aura. overcurrent||luem. Überstrom- ); не-, por. ros. He-, HeM. nicht-, aura. non-, un-(nelaidininkas (PJITIC 224, COT 197) «pyc. s#enposodnux| nem. Izolator, nesavaeigé [barza] (PJIIIC 23)<-rys. necamoxodnasn [6apxkal); pa-, po-, Cp. pyc. nod-, nem. unter-, aura. sub-(papakopé (PJIIIC 297) «pyc. noocrynenok, pojuostis 69 (COT 224) «pyc. noOdnoznocal|aurn. subband| nem. Unterband); po-, cp. płuc. nocae-, aura. po- (povaizdis (COT 229) «płuc. nocaeusobpascenuel aura. powidok, poveiksmis (PJITIC 309, COT 229) « ryc. nocaedeiicreuel laura. efekt następczy); pries-, por. ryc. nporuso-, nped-, HEM. przeciw-, przed-, aHrJi. przeciw-(priessrové (PJIIIC 331, TCBT 219) «pyc. nporusorox |mem. przeciwprąd, prieSstiprintuvis (TCBT 333)<pyec. npedycuaureas| niem. Przedrostek- ). Przedrostki tworzą 9% wszystkich słowotwórczych przyrostków, poświadczonych w litewskich (językoznawczych) słownikach. USTALONO, że przedrostkowe kalki słowotwórcze są prawie zawsze utworzone od derywatów sufiksalnych (np., nelaidininkas, poveiksmis, prieSstiprintuvis). W związku z tym kalambikowanie wzmacnia skłonność litewskich imiennych neologizmów do opierania się na rzeczownikach z podstawą pochodną. Przyrostki z przedrostkiem prie§-, por. ros. протео-, niem. gegen-, produktywne przedrostki innych słowotwórczych przyrostków. Można je również wykryć w innych systemach terminologicznych, takich jak np.: prieSménulis (meteorologiczny) «ros. nporusorynalluem. Gegenmond, priessutemis (METEOPOJIOTHS) — rosyjski. RPOTUBOCYMEPKU HI T. I. IlpedukcajibHbIe c10BOO6pa3oBaTeNbHble KaJbKH, NPHBEJEHHbIE B JIHTOBCKHX (DH3HKO-TeXHHYECKHX CJOBapsX, SIBJASIOTCS YAAYHBIMH H HOPMATHBHBIMH. 2.2.2. We współczesnej litewskiej terminologii fizyczno-technicznej kalki słowotwórcze stanowią 37,4% wszystkich kalk słowotwórczych. Przy kopiowaniu kalk słowotwórczych najczęściej używa się następujących sufiksów: -imas, por. ros. ekxue, -aHue, niem. -ung, obszar. -ing, -ion (odwadnianie (PJITIC 229) «ros. o6sodnenuellnem. Bewdsserung, nawadnianie (PJIIIC 222) «ros. Hayerepoxcusanue|nem. Durchkohlung- ); -inis, -€, por. ros. -Holil, -080ii (falowodowy [rezonator] (CPT 254, TCBT 254) «ros. 804H0so0Hell [pesonartop], naddźwiękowa [prędkość] (COT 104, TCBT 260) «pyc. ceepx3sykosas [CKOPOCTh]); -fuvas, por. ros. -Teéab, -HUK, -4UK, HEM. -er, aura. -er, -or (iSkrautuvas (PJITIC 344)< ros. paszpyscareas| niem. Auslader|lanra. discharger, wyrzutnik (PJIIIC 418, TCBT 310)<pyc. coémHuk|lnem. Odbiorca); -iklis, por. rzecz. -Teas, -4uk, złoty. -er, -Or, niem. -er (atskyriklis (TCBT 162) «rzecz. ordeaureas, perjungiklis (PJITIC 271, COT 218, TCBT 182) «rzecz. nepekarwouaress|ujem. Umschalier); -éjas, -tojas, por. pyc. -Teas, -4UK, aur, -er, -or, Hem. -er (naudotojas (TCBT 202) «pyc. noaeaogareas| aura. użytkownik, nośnik (TCBT 154) «pyc. nocureas| aura. nośnik||niem. Trager); -umas, por. ros. -ocrs, aura. -bility, niem. -keit, -heit (podatność na działanie (PJITIC 234) „ros. przetwarzalność| niem. Bearbeitbarkeit, (przy)stosowalność (TCBT 218) „ros. zastosowalność|łac. adaptacyjność). 2.2.2.1. Sufiksalne czasowniki z sufiksem -imas niemal wszystkie tworzone są od przedrostkowych czasowników. W ostatnim czasie w terminologii technicznej pojawiło się wiele słowotwórczych formantów z sufiksem 70 -imas, utworzonych od OT czasowników mających przedrostek pri-, np. : nuplaukinimas (PJITIC 230) «PYC. obessorawusanue, nuriebinimas (PJITIC 230) «PYC. o6esacupusanue| em. Entfetung. Jlauuble KAJIbKH SIBJISj0TCSl HeHODMATHBHbIMH. HeHOpMaTHBHOCTb Takux KAaJIEK o6ycCJOBAHBAETCS MoZI00POM HEY aYHOro CJIOBA — IJIaroJa ¢ NPHCTABKO# nu-. B PYCCKOM S13bIKe CJIOZKHAsl IIpHCTABKA 00e3-, CBOHCTBEHHAS TOJIbKO npedukcaabHo-cydhukCaJIbHBIM TJIarojiaM, o0pasyeT rJarojbl CO 3HAYCHHEM <«JIHIIHTH Uero-JI., OCBOOOJIHTb OT 4ero-J1.» ; 06e3004uUTs, o6escuputrs. To 3HAYCHHE «JIHUIICHHE U€ro-To» BHECEHO B Hee NPHCTAaBKO# 0e3-, KoTopasi OObIuKHO He CUHTAETCS rJaTOJIbHOfį NPHCTaBKOH: OHA CJHYXHT JŲIS OOpa3OBAHHS NPHJIAraTeJNbHBIX H CYIIECTBHTE/IbHBIX CO 3HAYEHHEM «JIHIIEHHBIH 4ero-to»3, B JIHTOBCKOM S513biKe C NpHCTABKOR nu06pa3oBaHbl IJIAroJIbi, a TAKXKe OTIJIATOJIbHbIe a6CTpaKThl C CyQQuKCOM -imas, KOTOpble A2HHOrO 3HAYeHHS He uMeloT. Kak ria- - FOJIBI, TAK H OTIJIaroJibHble a0CTPaKThl C NMPHCTABKOH nuyKaspBaloT Ha OT/leJIeHHEe (BblAeJIeHHE) Yero-To OT COBOKYNHOCTH, HAampaBjeHHe IefCTBHS BHH3 HJIH BJlaJib C NOAIePKUBAHHEM OKOHYAaHHS TOTO JeicTBHs H T. A. * KpoMe TOTO, HEHOPMAaTHBHOCTh JIaHHBIX KAJIEK CBsi3aHa TaK¥Ke CO CJeNbiM KAJIbKHpoBanHeM 3TOro pojla OTIVIArOJIbHBIX ab6CTPaKTOB, Hamp. : nuvandeninimas- <pyc. obessoncuearue|nem. Odwadnianie u T. n. CiefioBaTenbHo, NpH YHOPALOYEHHH (DPU3HKO-TEXHHYECKOH TEPMHHOJIOTHH Dane KaJbKH C CYyO- ¢pukcom -imas nenecoo6pasHO 3aMEHHTh GoJiee NpPHEMJIEMBIMH COOTBETCTBHSIMH. 2.2.2.2. CyddukcaapHbie KSZTAŁCĄCE kilku przyrostkówprzedrost- ¢ kiem -inis, tworzą -ė się B GŁÓWNIE OT ZŁOŻONYCH KALEK-SURZECZOWNIKÓW. J[aHHbie TIpH/IaraTeJIibHbhIe COOTBETCTBYIOT CJIOBO006pa30BaTeJIbHbIM NpaBHJIaM JIHTOBCKOTO S53bIKa, OHH SIBJSIOTCS HODMATHBHbIMH H IIpHeMJIeMhIMH. B JHTOBCKO#H (H3HKO-TeXHHYECKOH TEDMHHOJIEKCHKE INNHDpOKO€ pacūpocTpaHeHHe NOJIYJUKHJIH B IIOCJIeJįHee BpPeMs T'HIIOCTAa3Hble HMeHa npHuJiaraTeJIbHbIe C CypduKcom -inis, -ė. Takue runocra3HbIie O6pa30BaHHS — KaJIbKH-IIpHJIaTraTeJIbHbIe ¢ CyOĖOHKcoM -inis, -ė— yale Bcero 060pa30BaHbi OT CJIOBOCOUeTaHHH CYyMecTBHTEJIbHbIX C Przyimkami be, po, prieš, virš, np.: : nieciągły [zawieszanie] (PJITIC 113)<pyc. 6essasoproe [3auenJenne], poislankiné [lenta] (PJIIIC 95)<pyc. nodxpyicarsras [mocka], priesskerdiminis [ogrodzenie] (PJITIC 105) «pyc. npedyboiinsii [3arou], virsgarsinis [greitis] (COT 104, TCBT 260)<pyc. ceepx3sykosas [ckopocts] llanra. hipersoniczny|luem. naddźwiękowy nu T. x. OfHAaKO uacTb JaHHBIX KaJIEK SIBJISIIOTCS HEHOPMATHBHBIMH. HeHopMaTHBHOCTb TaKHX KAJIEK 3aKJI0uaercsi B CJIejtylomieM. Bo-nepBbIx, HMeHa NpHJIaraTeJIibHbIe, OGpa30BAHHbIe OT npenJjiora be H HMEHH CYIIECTBHTENBHOTO, OOOpMJISIOTCH He MPH NOMOILIH cyddukca -inis, -ė, a pH noMONnH OKOHUAHHA -is. JlaHHbiėū CJIOBO06pa30BaLI * Розаускас Т. С. К образованию отрицательных глаголов с приставкой обез-—В Ки. : Bonpocki rpaMMaTHKH pycckoro g3bIKa. Тула, 1974, c. 21. * Gramatyka języka litewskiego.— Wilno: Mintis, 1971, t. 2, p. 279; Porady dotyczące praktyki językowej.— Wilno: Nauka, 1976, p. 159. 71 TeJIbHbIĖė MOATHII HMEH NpHJIATATEJILHbIX SIBJISETCHA NPOAYKTHBHBIM TaKkKe H B Terminologia, np. : bebégis, «bezrejestracyjny- -ė », bekibirkštis, «beziskrowy» -ė (PJIIIC 24—25), begarsintuvis [głośnik] «bezrurowy [głośnomówiący] » (PJITIC 76) pt. Jį. Często występujące słowotwórcze kalki zapożyczone, utworzone przy użyciu przyimka rzeczownika be K rzeczownikowi rzeczownikowe H sformułowanie przy pomocy sufiksów -inis, -ė wymagają korekty: beprotarpinis (=beprotarpis) [kabinimas] «6es3asopnoe [zawieszenie]», a zamiast bezlęgowy (=beslégis) [vandentakis] «Gesnanopuslii [Bog0BOA]», ponieważ B (w techniczno-- fizycznej terminologii bardziej przyjętym jest termin slégis «zjawisko». Po drugie, imiona przymiotnikowe utworzone od przyimków i rzeczowników pochodnych często są homonimiczne, np. prieSskerdiminis [gardas], por. ros. npedyboiinelii [3arot] ap. H 2.2.2.3. USTALONO, ŻE WE WSPÓŁCZESNEJ LITEWSKIEJ TERMINOLOGII TECHNICZNEJ PRZEWAŻAJĄ kalki słowotwórcze (dalsze inkluzje) z sufiksami -tuvas, -iklis, por. ros. -teas, -nik, -czik, lit. -er, -or, niem. -er, które utworzono od czasownikowych czasowników przedrostkowych. Takas: tendencja ta powstała, jak się wydaje, wskutek wpływu terminologii innych, zwłaszcza rosyjskiego, języków, ponieważ w litewskim języku literackim przeważają słowa pochodne z podanymi sufiksami, dla których słowami motywującymi są czasowniki nieprzedrostkowe. WIĘKSZOŚĆ KALK SŁOWOTWÓRCZYCH Z SUFIKSAMI -tuvas, -iklis JEST NORMATYWNA I AKCEPTOWALNA, Z WYJĄTKIEM NIEKTÓRYCH, TAKICH JAK: praplautuvas (=plautuvas), por. ros. promeisarers, atskyriklis (=skyriklis), por. ros. ordeaureas u Ap. 2.2.24. W litewskiej terminologii fizyczno-technicznej kalki słowotwórcze z sufiksami -ėjas, -tojas (por. ros. -teas, -czik, lit. -er, -or, niem. -er) są pod względem znaczenia bliższe nosicielowi cechy czasownikowej. CJIeJjOBATEJIbHO, HEOAYIIEBJEHHHIM NpeAMeTaM MpPHIAeTCs nepeHocHOe 3HayeHHe HOCHTeJIS TJIATrOJIbHOTO IIPpH3HAKa, Cp. TaKXe TeXHHyeckue TepMHHH gamykla gamintoja, pyc. 3ag8o0-npousgodurers, gamykla ter§éja, pyc. 3asod-zacpsaswuress wu T. A. ONHAKO H3-3a CEMaHTHYECKOH JIBOHCTBEHHOCTH CJIOB C CyOĖOHKCOM -Te/165 B JHTOBCKOH (DHIHKO-TEXHHYECKOH TEepMHHOJIEKCHKe B psijie cjaydYaeB OOHapyKHBAIOTCsi HeHOpMATHBHbIe CJIOBO06pa30BATEJIbHLIE KAJIbKH ¢ cyddukcamu -éjas, -tojas. HenopmarusHOCTh J @HHBIX KaJIeK 3aKJIouaeTcs B caedyiomeM. Bo-nepBbiX, HEHOPMATHBHOCTb YaCTO CBfi3aHa C COOTBETCTBYIOLIUM KTÓRYM, KTÓRE NIEZDATNY DO SPOŻYCIA. W takich przypadkach pojawia się semantyczna SPRZECZNOŚĆ KALKA H ODPOWIADAJĄCEGO JEJ SŁOWA. DANE KALKI SIBJISIOTCH CTPYKTYPHO AJIEKBATHLIMH CBOEMY KaJbKHpyeMOMy 00b- >Copokun IO. C. PaspuTHe cJioBapHoro cocraBa PYCCKOTO JIHTEPATYPHOrO S3bIKa eKTy, CeMaHTHYECKH B 30—90-e roam XIX Beka.—M.-- --JI. : Hayka, 1965, c. 229. 72 HO HETOYHBIMH, HAMp. : nośnik, cp. pyc. HOCUTEAb, AHI. nośnik, nem. Nośnik : izotopu Trager? (COT 198) «pyc. Hocurers usoronallanra. izotopowy nośnik|lnem. Izotopowy wyzwalacz, nośnik ładunku (COT 198) <-pyc. wocureas sapsadaliaurn. nośnik ładunku|uem. nośnik ładunku. B TERMINOLOGICZNYM SŁOWNIKU MO KOMPUTEROWEJ TECHNICE PRZEDSTAWIONY CAŁY pl DANYCH nośnik swobodny: laisvas nešėjas (TCBT 154) «pyc. c80600HbLi HOcurens|| aura. swobodny nośnik, główny nośnik (TCBT 154) «pyc. ockoenoii nocurens| aura. nośnik większościowy, srovės nešėjas (TCBT 154) «pyc. wocuTeA6 ToKal laura. nośnik prądu u T. A. Bes coMHeHHS, NaHHbIE TEDMHHOJIOTHYECKHE CJIOBOCOYETAHHSI BO3HHKJIH OJ BJHSHHEM aHAJOTHYHBIX CJOBOCOYeTaHHH JPYrHX S3bIKOB, CP. TaKxXe pyc. eas-wocureas u Hem. Trigergas, pyc. pacreop-nocuteas u Hem. Trigerlosung (HPIIC 738) u ap. Semantyka przenosić «Nieść» H SEMANTYKA Ilość nosiciel «NOSICIEL», która nazywa się TERMINOLOGICZNYM [ECHTHATOM, IIpoTHBOpeuaT APYT ApYry, MOCKOJBbKY IIOJ JaHHOi KaJbKOH NOJpa3yMeBaeTss Znaczenie «Obecność, przekaz». Oczywiście, jeśli nazwanie danych oznaczałoby lub odzwierciedlało inne słowo mające inny rdzeń, podobne do terminu kravininkas, używanego w terminologii fizycznej zamiast niedokładnego terminu krūvio nešėjas «nosiciel ładunku». Po drugie, niestandardowość słowotwórcza sufiksów -éjas, -fojas uwarunkowana jest nieprecyzyjnym użyciem samych sufiksów -éjas, -tojas, np.: perteikéjas (TCBT 154) «ros. nositeurs, aura. nośnik, wykreślacz [automatyczny] (TCBT 371) <pyc. automatyczny | projektant], ang. designer itd. Zaprzeczają prawidłowościom słowotwórczym zaimków utworzonych za pomocą przyrostków -ėjas, -tojas języka litewskiego. W terminologii [do] nazywania młodych przyrządów, mechanizmów, aparatów itd. Używa się derywatów z innymi przyrostkami, które można wyspecjalizować. 2.2.2.5. Większość derywatów oznaczających nazwy (a także rzeczowników), z przyrostkiem -umas utworzono od imiesłowów czasu teraźniejszego. Tworzenie derywatów z przyrostkiem -umas od imiesłowów w ogóle w języku litewskim jest niezwykłym zjawiskiem. Wszystkie abstrakty tej grupy, jak wskazuje „Gramatyka języka litewskiego”, są neologizmami litewskiego języka literackiego, które najczęściej są używane w terminologii. W konsekwencji taka tendencja pokazuje, że terminologia rosyjska aktywizuje tworzenie litewskich terminów — rzeczowników z przyrostkiem -umas; utworzone w ten sposób złożone terminy nie są rozumiane jako kalki słowotwórcze. Jednak jeden z komponentów takich terminów — nešėjas «nosiciel» — jest kalką słowotwórczą, dlatego analizuje się jej semantykę. Keinys St. Sufiksalne słowotwórstwo terminów litewskich.—Terminologia litewska (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego), 1975, t. 16, s. 24. 8 Gramatyka języka litewskiego.—- V. : Mintis, 1965, t. 1, s. 307. 73 HbIX OT CTPaAaTeJbHBIX IIpH4acCTHH HACTOSIIIErO BpeMeHH H HMEIOLIHX 3HAYEHHE OTBJIEYEHHOrO NPH3HAKA. 2.23. B (HU3HKO-TeXHHYECKHX CJIOBADSIX OJIEKTHBIX CJ0BOOGpa3oBaTeJIbHbIX KAJIEK NPHBEACHO HeMHOro. ITPONEHT 1aHHBIX KaJIEK COOTBETCTBYET TNPOLEHTY NpedHKCaJIbHbIX CJIOBOOGpa30BaTeJIbHbIX KajIieK. TIOCKOJIbKy H3-3a KpaTKOCTH H CTpyKTYpHOH NpOCTOTbI (DJIEKTHBHbIe ĮepHBATbI SBJASIOTCS OjJĮHHM H3 OCHOBHbIX H YJOOHbIX CPeACTB NONOJIHEHHS JIHTOBCKON TEDMHHOJIOTHH“*, OJIEKTHBHbIE KAJIbKH B TEDMHHOJIOTHH TaK2XKEe MOTMyT GkITb HCIIOJIb30BAHbI IHpe. B JHTOBCKHX ()H3HKO-TEXHHYUECKHX CJIOBADSX NpHBOJISTCS (DJIeKTHBHBIE CJIOBOOGpa30BaTeJIbHbIe KaJbKH, OOpa3OBAaHHbIe CO CJIE/LYIPOIIUHMH haexcusimu: -a (aptrauka (PJITIC 236)<-pyc. o6ramwxra, prielaida (PJITIC 315, COT 230, TCBT 209) «pyc. npednoceiara, nepriepyla (PJITIC 223) « «pyc. Hedoaus, pralaida (PJITIC 330)<pyc. nponyck), -as (antstatas (PJITIC 212) «pyc. nadcrpoiikalluem. Nadbudowa, aptepas (PJIIIC 231) «pyc. oomaska), -is (perlékis (PJITIC 273)<« pyc. npoaér, pošvytis (PJITIC 310, COT 228, TCBT 205)<pyc. nocaecsedenue|anrn. poświata, sgskambis (PJITIC 391, COT 268) «pyc. cossyuue| aura. accord|nem. Akkord). B (usHKO-TeXHHUECKHX CJIOBapsix COBCEM He NPHBOASITCS OTHIMEHHBIE (iekTHBHBlIE C€JI0BOOGPa3oBaTeNbHble KaJbKH. Bee aHaJu3upyeMble (DJIEKTHBHBIE CJIOBOOO0pa30BAaTeJIbHbICE KAJbKH SIBJISIOTCS OTTJIATOJIbHbIMH. CKJIOHHOCTb OGpa30BbIBAaTb TOJIbKO OTTINIATOJIbHbIeE (DJIEKTHBHbIe CJIOBOO6pa30BAaTeJIbHbIeE KaJbKH OOYCJOBJIHBAeTCS HECKOJIbKHMH TipHuHHAMH. Bo-nepBbix, B JIHTOBCKOH TEDMHHOJIOTHH GOJBIIHHCTBO (JIeKTUBHBIX JepHBATOB 06pasoBaHO OT ruaroJios !*. Bo-BTOpHIX, TaKasi TEH/LEHIIHA OOHAPYKHBACTCS TaKKe B CJIOB006pa30BaTeJibHOli CHCTeMe PYCCKOro si3blKa, rie HMEHa CyllecTBHTeJbHbIe C HYJeBBIM cypdukcoM uauie Wykształceni OT Czasownik *!, Wielkie Tego Duża Część Litewskich Oznajmujących (DJIEKTHBHBIX KaJIEK 06pasoBaHa Mo NpHMepy PyCCKOTro 3bIKa. 2.2.3.1. CaosooGpasoBaTenbEble KAaJIbKH C (aekcuell -a, npuBe/leHHbIe B (PUBHKO-TEXHHYECKHX CJIOBAPAX, UMEIOT NpedHKCH. Takas CKJIOHHOCTb HPOSIBJISI- @TCA KaK B JHTOBCKOM JIHTePATyPHOM 5I3bIKe, TaK H B PYCCKOM, KOTOPHI! W danym przypadku występują kalki językowe będące obiektem. Odpowiadające słowa — czasowniki — niektórych słowotwórczych kalk z afiksem C (leksem) i mają po dwa prefiksy (pierwszy przyrostek (PJIIIC 223)<rus. niedowidzieć, przejanka (PJIIIC 223) «rus. #edobop). Kalki słowotwórcze C (leksem) -a znacznie częściej tworzone są od czasowników mających następujące prefiksy: is-, at-, per-, pra-, pri-. t 2.2.3.2. Słowotwórczych kalk z afiksem -a w fizyczno-technicznych słownikach przytoczono znacznie mniej niż słowotwórczych kalk z afiksem -a. Nieproduktywność danych kalk uwarunkowana jest, ? Keinys St. Końcówkowe słowotwórstwo terminów.—- Problemy lingwistyki społecznej (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego), 1979, t. 19, s. 180. 10 Tamże. 1! Pycckas rpammatnka.—M. : Hayka, 1980, T. 1, c. 219. 74 no-BHAHMOMY, TEM, UTO B TEDMHHOJIOTHH BOOGIE H3 BCEX (DJIEKTHBHBIX JepHBaTOB IIpeoOJIaJtatoT AepuBaTh ¢ iekcueii -a. CJioB006pa30BaTeJibHbIe KaJIbKu ¢ daekcueil -as nveier npedpukcel. O6pasoBaHHe JAAHHbIX KaJIeK BOOGIE He MPOTHBOPEYHT OOpa30BAHHIO AEPHBATOB C (DJieKcHefi -as JHUTOBCKOTO JIHjęzyka literackiego. [109ToMy dane KAJIbKH SIBAAICTCS NPHEMJIEMBIMH H HOPMATHBHBIMH. 2.2.3.3. H3 Bcex (IEKTHBHBIX CJIOBOOGPA30BATENbHBIX KAJIEK, MPHBEIEHHbIX B (PHSHKO-TEXHHYCCKHX CJIOBADSIX, MEHbINe BceX OOHaPY:KEHO CJIOBOOGpa30BaTeJIbHbIX KaJIieK Cc (piekcueli -iS—HX B [Ba pa3a MeHbINė, UeM CJIOp006pa30BaTejIibHtLIX KaJIek C OJIeKcHef -as. CJIOBO06pa30BATEJIbHbICE KAJIbKH c OuekcHeli -is HMeOT TaKXe NnpeduKcbhI. YacTo Takas TEK/JIEHIIH BO3HHKAeT NOI BJHSHHEM JpyTHX S3bIKOB. Hamp., CJI0B006pa30BaTeJIbHbIe. KAJIbKH C daekcueit -is (pošvytis<-pyc. nocaeceeuenue|lanrn. afterglow), umeronrue rpedukc po-, 06aanalOT 3HAYEHHEM, KOTOPOe HECBOMCTBEHHO MOAOGHBIM JIepHUBaTaM JIHTOBCKOTO $I3blKa H SIBHO CBSI3aHO C NPEAJOTraMH: PYCCKHM —/1O0cae, aHTJIMHCKHM —after H UX SKBHBAJIEHTAMH B JIHTOBCKOM $I3BHIKE pO, paskui. = | 2.2.4. Cnoxuble CJIOBO00pa30BATeJIbHbIe KAJIbKH-CVIHEeCTBHTeEJIbHbIe COCTABJISIIOT JIOBOJI5HO OOČINHDpHYJO MOArpynmy kajek (oKOJIO 28,6%) H3 BCcex, CJI0BO006pa30BaTeJIbHbiX (IpedHKCAJIbHEIX, CyOOHKCAJIbHbIX, (DJIEKTHBHbIX, CJIOXHbIX) KaJIeK. The characteristic feature of the physicotechnical terminological lexicon is the presence of two types of data units: 1) complex units with a nominal component—the basis of a noun—and 2) complex units with a verbal component—the verbal basis. The most productive ones are the following word-formative structures of complex KONSTRUKCJI RZECZOWNIKOWYCH: a) ADEKWATNYCH KONSTRUKCJI: IMIĘ, RZECZOWNIK + IMIĘ RZECZOWNIK /S+S/, imię przymiotnikowe-+IMIĘ rzeczownikowe. [A+S/, określenie+ IMIĘ RZECZOWNIKOWE. [A¢+S/Hm. IMIĘ RZECZOWNIKOWE-}PRZYMIOTEK /S+V/. Podane STRUKTURY KONSTRUKCJI ODPOWIADAJĄ NASTĘPUJĄCYM STRUKTUROM SŁOWOTWÓRCZYM ANALIZOWANEGO OBIEKTU: /[S+S/=/S+S/ pusbange (PJITIC 304), por. ros. podłużny. Halbwelle||aura. półfala, sarvpłokite (PJITIC 32), por. ros. броненагрудник. płyta pancerna; [A+ +S/=/A+S/aukštakrosnė (PJIIIC 94), por. niem. wielki piec, naujasidabris (PJIIIC 223), por. niem. nowe srebro; [Ay+S/=/A+S/daugiastaklininkas (PJITIC 199), por. ros. miedziopodobnych; [S+V/=IS+V/bangomatis (PJIIIC 52, COT 31, TCBT 29), por. ros. soanomeplluem. Wellenmesser2|| lanra. falomierz, sméliasvaidis (PJIIIC 278), por. pyc. neckomer; 12 KašibkH CO CJ0BOOGPA3uBATENILHON CTPYKTYPOit (S+V), ONOpHBIT KOMIOHEHT KOTOpbix —-matis, B aHTVIHACKOM H HEMEIKOM S3BIKaX COOTBETCTBYIOT CJIOXKHbIM CYIIECTBHTEJbHBIM CO CJ0BO0GpasoBaTeIbHOM CTPYKTYpoR (S+S). Oanako B ganHOM cayuae GoJee nejiec000pa3Ho cpaBHHBATL CJIOBO0Cpa30BATeJIbHbIeE CTPYKTYPHI KaJbKH H PYCCKOro KaJbKHpyeMOro o0bekTa, MOCKOJbKY PYCCKHH $3BIK SIBJASIETCA MOCPEAHHKOM HJIH HENoCpeACTBEHHBIM OObEKTOM KOMHPOBAAHS KaJLKH. 75