Lietuvių kalbos a-kamieniai veiksmažodžiai (tipas „bėgti“)

LITEWSKI JĘZYKI STRUKTURY BADANIA MAI LITEWSKI JĘZYKOZNAWSTWO PYTASZ MAJ, XXVI (1987) AUDRONĖ JAKULIENĖ LITEWSKIEJ JĘZYKA CZASOWNIKI 4-TEMATOWE (TYP BEGTI) „Słownika języka litewskiego” I— t. XIII, w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” oraz znaleźć ir w innych źródłach 8 Czasowniki typu CėC: trzy podstawowe, a) używane na całym obszarze języka litewskiego: bėgti, ėsti, sėsti, trzy — gwarowe: kėsti b) — „zamierzać, chcieć”, pėkšti „krzyczeć (o ptakach)”, sėkti „ciąć, grawerować”, nieregularne, których struktura c) du czasu teraźniejszego z tematem na a nie jest zgodna z semantyką, z punktu su widzenia współczesneir go języka litewskiego jest nietypowa — Iėšti „uspokoić się, ustąpić“, (pa)kėzti „napuchnąć, spuchnąć“. Omówiono morfologiczną strukturę tych czasowników w czasie ir teraźniejszym i czasie przeszłym jednokrotnym, jej ir zróżnicowanie w dialektach, morfonologiczną budowę rdzenia, semantykę oraz związki ir słowotwórcze (synchronicznir ie i diachronicznie). Wszystkie trzy podstawowe czasowniki dialektalne ir sėkti można uznać za praindoeuropejskie, ponieważ mają odpowiedniki w językach pokrewnych (<ide. *bhėg*-, * (H)éd-, *sėdir *sėk-). W czasie teraźniejszym podstawowych czasowników, obok form tematycznych, w dialektach i zabytkach piśmiennictwa mogą być używane formy atematyczne. Jak wskazują dane etymologiczne, za najstarszy czasownik atematyczny należy uznać ėsti, a formy atematyczne czasownika sėsti są również dość stare. Czasownik bėgti należy rekonstruować jako tematyczny (formy atematyczne są nowe), natomiast tematyczne formy pozostałych czasowników są stare. Obok form tematycznych z afiksem zerowym nie tylko w językach bałtyckich, lecz także w innych językach indoeuropejskich używane są formy z przyrostkowym į. Użycie bałtyckich form ia-, a także form o temacie sfa-, nierzadko wiąże się z semantyką. Najbardziej zróżnicowana jest struktura czasu teraźniejszego czasownika sėsti (w gwarach, dawnych zabytkach piśmiennictwa i językach pokrewnych mogą być używane zarówno formy atematyczne, jak i tematyczne z afiksem zerowym, z przyrostkowymi į i sf, formy infigowane i reduplikowane). Formy czasu teraźniejszego czasowników gwarowych i nieregularnych budzą wątpliwości — niektóre z nich można interpretować także jako idresp. o temacie staka-. Formy czasu przeszłego w gwarach bałtyckich są zróżnicowane: użycie form o temacie 4 lub é najczęściej wiąże się z semantyką, a także ze strukturą czasu teraźniejszego. Odpowiedniki w innych językach pokrewnych są zazwyczaj tematycznymi aorystami (należy zaznaczyć, że odpowiedniki czasowników typu CeC są w większości aorystami sigmatycznymi- ). Rdzeń analizowanych czasowników lie. é~la. ė (akut oznacza istnienie dawnego paradygmatu ruchomego) ~sl. č, jednak w innych językach pokrewnych najczęściej 113 występuje krótkie ė (rzadziej o, 0). Wydłużenie rdzenia bałtyckiego i słowiańskiego najwyraźniej jest nierozdzielne od kształtowania się opozycji czasów. Konsonantyzm czasowników typu CėC charakteryzuje się tym, że C, może być różnorodne. spółgłoski (tylko czasownik ėsti zaczyna się od spółgłoski zerowej, jednak historycznie można tu przypuszczać istnienie laryngalu- ), natomiast C, —koniecznie spółgłoska zwarta. Czasowniki nieregularne oraz gwarowy czasownik pėkšti znacznie różnią się strukturą morfonologiczną rdzenia od podstawowych (może występować akcent intonacyjny opadający, a C, —spółgłoski szczelinowe lub zbitka spółgłosek). Zarówno pod względem konsonantyzmu rdzenia, jak i semantyki czasowniki podstawowe oraz gwarowy sėkti (częściowo także kėsti) są bliskie czasownikom typu CeC —oznaczają przede wszystkim ruch i zmianę struktury obiektu. Od analizowanych czasowników najczęściej tworzy się iteratywy —kauzatywy różnego typu. Najstarsze przyrostki derywatów —ide. *eje (~bałt. 7), *a, bałt. *in(a); bardzo stary derywat czasownika sėsti z przyrostkiem *é, oznaczający stan (siedzieć). Zatem właściwe czasowniki typu CėC (jak wykazała analiza różnych poziomów, nie należy do nich zaliczać czasowników nieregularnych ani gwarowego pėkšti) tworzą dość jednorodny typ strukturalno-- -semantyczny. Gwarowy pėkšti oraz nieregularne kėzti i lėšti pod każdym względem różnią się od wspomnianej grupy i najprawdopodobniej należy je uznać za nowe derywaty typu imitacyjnego. RDZENIE NA -A W JĘZYKU LITEWSKIM (TYP BEGTI) Pe31roMe W I–XIII tomach Słownika języka litewskiego i w innych źródłach odnaleziono 8 rdzeniowych czasowników typu CėC: bėgti, ėsti, sėsti | lit. -e.* bhėgt „biegać“, *(H)éd-„jeść“, *sėd-,cecTs, CHJETL“/; tylko w dialektach znane sėkti (<lit. -e. *sék-,ceun, re3arTs“), késti „zamierzać“ |/<G6anxr. *(s)ket-„rozszerzać, chwytać“/, pėkšti „krzyczeć (o ptakach)“ i nieregularne — nie (struktura nie odpowiada semantyce) kėzti „mruczeć“ oraz lėšti „uspokajać się, zmniejszać się“, w czasie teraźniejszym gwar polskich/łotewskich bégti, ėsti, sėsti i sėkti razem z końcówkami tematycznymi (formami na -« (lit. -e. 0/e) w dialektach, zabytkach piśmiennictwa i w językach pokrewnych ujawniają się tematyczne (formy innego typu (subotematyczne, niekontrakcyjne, zredukowane), a także formy atematyczne. Najstarsze, a także tematyczne formy ma czasownik ėsti, najbardziej różnorodne formy czasu teraźniejszego — sėsti. W językach bałtyckich formy czasu przeszłego na H i na € znajdują się w ścisłym związku wzajemnym z formami teraźniejszymi i z semantyką czasownika. W językach pokrewnych odpowiadają im różne formy preterytalne, jednak najczęściej spotyka się tematyczKH aktywność. Omawiane czasowniki zwykle oznaczają ruch lub zmianę struktury obiektu. Ponadto właściwa im jest określona homomorficzna struktura korzenia: wybuchowe spółgłoski w auslaut, litewska nieschodząca / iloczasowa intonacja, Mak 4 pramiproevropejskich czasowników (częściowo i dialektalnych kęsti) tworzą jedną grupę semantyczno-strukturalną. Do tej grupy nie włączają się oba nieregularne czasowniki i żanapektyczny rėkšti. Najprawdopodobniej są one nowotworami typu onomatopeicznego i imitacyjnego. 114