Metaforizavimo strategija J. Baltušio kūriniuose

LITEWSKIEJ JĘZYKA STRUKTURY BADANIA LITEWSKIEJ JĘZYKOZNAWSTWA PYTA NIA, XXVI (1987) II JUOZAS ABARAVIČIUS STRATEGIA METAFORYZOWANIA J. W DZIEŁACH BALTUŠISA O metaforze pisze się wiele. Obliczono, że gdyby prac poświęconych metaforze «Jeśli dalej będzie ich przybywać w takim tempie jak teraz, to 2039 m. łączna liczba badaczy metafory przewyżstų zy liczbę ludzi na świecie w ciągu roku! *. W taką prognozę trudno uwierzyć. ‘Ale ir poszczególne bibliografie podają imponujące liczby prac poświęconych metaforze. Oto 1971 m. V. w bibliografii Shiblesa, obejmującej prace w językach zachodnich, metaforze poświęcono 3 tys. pozycji?. Dlatego nawet wybitny ir metaforolog może zawsze ne mieć złudzenie, że mówi coś, czego teoria metafory jeszcze nie zawarła. į Nie pretendując tutaj do į większej nowości teoretycznej, podejmuje się próbę zbadania J. metafory w utworach Baltušisa w aspekcie strategii komunikacyjnej. Strategia jest tu rozumiana jako takie organizowanie jednostek językowych, takie ich rozmieszczenjų ie zgodnie z zamysłem pisarza “i planem, za pomocą którego nie ne tylko przekazuje się informacje artystycznir e, lecz także dąży się do wywołania reakcji percepcyjnir ych czytelnika. „Komunikacja“ ir „metafora“. Co może być wspólnego między tų tymi pojęciami? Ar może być „metafora wiarygodne narzędzie komunikacji? Przecież użyć metafory to użyć słowa — zgodnie z jego bezpośrednim przeznaczeniem, czyli, ne mówiąc słowami jo Pikčilingisa, „dokonać J. «przewrotu w semantyce»”. jo Ji jest środkiem charakterystyki nominacji ir wtórnej. Słusznie mówi się, że semantyczna dwupłaszczyznowość metafory nie zgadza się ze zwyczajową su komunikacyjną funkcją głównych — elementów zdania ir — podmiotu i — orzeczenia: jako oznaczenie przedmiotu mowy jest nadmiernie subiektywna, jako wyrażenie ji predykatu — zbyt „mglista”, wieloznaczna? o Jednak z perspektywy — komunikacji artystycznej metafora tekstu jest pragmatyczną instrukcją dla czytelnika. Wydaje się, trafnie „tę ostatnią określa A. słowami Okopień-Sławińskiej: świadomie mówię właśnie w ten niezwykły (metaforyczny) sposób: chcę, żebyś zrozumiał, co przez to ką zamierzam powiedzieć”. W wielu przypadkach metaforę J. W utworach Baltusisa analogicznie można by opisać następującą warunkowo wyabstrahowaną pragmatyczną instrukcją dla czytelnika: oto właśnie tym- «tu piszę metaforycznie, ponieważ chcę w ten sposób przekazać istotę przedstawianych zjawisk, pojmowaną i odczuwaną ją przeze mnie na swój sposób. Czytelniku, zapamiętaj to, co zostało powiedziane słowem o znaczeniu przenośnym. 1 Zob. Slawinski J. Naprawdę poruszeni informacją. — Teksty: Teoria literatury. Krytyka. Interpretacja, 1980, nr. 6 (54), s. 1. 2 Shibles W. A. Metafora: An Z adnotacjami Bibliografia i Historia. — Whitewater (Wisconsin), 1971. * Apyrionosa H. JĮ, Meradopa. — B xu. : Pycckmii s3mrx. OuuEknonemus. M., 1979, «<. 140, * Okopien-Stawinska A. Metafora bez granic. — Teksty..., 1980, Nr. 6 (54), s. 26. 71 ir jo kontekstu. Takie strategiczne, pragmatyczne nastawienie do metaforyzacji, powiedziałbym, leży u podstaw wielu personifikacji metafor, zwłaszcza rozbudowanych. Typowym przykładem byłby tutaj taki oto przykład: Las zapłakał. Wielkie, przejrzysjo te łzy drżały na każdej gałązce każdego ir listka, spływały po chropowatym, wijącym się pniu, nabłyszczały korony brzóz, gromadziły się na ir tegorocznych przyrostach sosen, długo o wisiały na zwisających końcach igieł, a potem spadały na į ziemię, głucho kapiąc na wilczą trawę. Las szlochał R IV 55*. Aby zrozumieć, dlaczego pisarz niespodziewanie zmienia kod myśli, — zamiast przedstawiać ulewny deszcz (przecież „suną czarne, gęste chmury“ ir już zaczęły ,, siąpić“), „doprowad- — za“ las do płaczu, za pomocą rozwiniętej metafory przedstawia „jego łzy“, należy ocenić — wszystkie sygnały semantycznej ważności takich informacji. Ir ne tylko personifikacja, jej składniki („las zapłakał“, „wielkie, przejrzyste łzy“, „płakał las“ jo przekazywane, lecz semantyczne ...) impulsy dłuższego ir kontekstu („słońce wschodzi jakieś żółtawe, senne“, „miotają się niespokojne wrony“, „trawa przydrożna tak głucho szeleści“, „deszcz głucho szemrze w listowiu“ itd.). ir Wszystkimi tymi sygnałami ważności treści, artystyczną ir całością szczegółów obrazu pisarz jakby mówi: las opłakuje najlepszego pasterzyka „człowieka“ Jonas. A zatem, aby właściwie zrozumieć, co pisarz zakodował ką w kontekście metaforycznym, trzeba mieć przed oczami cały nazywany przez interpretatora tekstu „horyzontem znaczeń” metafory, albo inaczej — „aurę skojarzeń”. Oczywiście, aby strategiczne założenia pisarza i instrukcja pragmatyczna zostały sensownie į zakodowane w ir kontekście metaforycznym, a później wydobyły ir na światło dzienne horyzont skojarzeń pożądanych znaczeń, potrzebne są określone warunki. Przede wszystkim muszą być „eksponowane” wiarygodne sygnały spójności semantycznej i motywacji kontekstowej? — samej metafory, jej otoczenia ir oraz wzajemnego oddziaływania uformowane, jų powiązane ze sobą komponenty istotnego znaczenia. Czytelnik powinien być szczególnie uważny wtedy, gdy metaforyzowane jest — J. Dla Baltušisa jest to charakterys- — tyczne: jednoczesne obejmowanie nominacji kilku realiów, nazw, lecz motywacja kontekstowa wiąże z przedmiotem semantyczne sygnały ważności treści. į Taką metaforyzację znajdujemy na przykład w „Legendzie o Juzie”. Przypomnijmy obrazy z końca powieści, kiedy „nadeszła kolejna zima”. „Niespodziewana, niezapowiedziana. Iš z początku chmury, nabrzmiałe, nie do uniesienia, cynowe. Ne sunęły po niebie, o przyciskały brzuchair mi ziemię, ciężkie, zwaliwszy się na pola už Samą ir Kairabalę Kairabalę. Ir ne strugami ar lała przez wyrwy, szumiał o prawdziwy upadek potopu ze swoich iš wnętrz“. Dalej przedstawiono, jak porywiste wiatry zasypały i zawinęły Kairabalę, jak wszystko, co żywe, skuł jej lodem po chrzęszczący mróz, jak wokół „wilki ir nocami zawyły i zapłakały“. Ir wreszcie „tego, który utracił sen“ Juzosa obrazy ukazane „przez sen“ — — rzeczywistoir ść wizji. „Młody, przez pierwsze przymrozki rozjaśniony [miesiąc], prawdziwy oblubieniec, wyruszył na zaloty. Podkradł się do okien chaty, natarczywie į zaglądał do środka. Cicho ir patrzy. Patrzy. Ir chata jakby już nie ta sama. Jakby śniąca, jakby czekająca ko R VI 248. 5 Tutaj dalej ir podane są przykłady pisarza iš „Pism“ (R): Baltušis J. Pisma. — Wilno, 1981 — 1983, t. 1—8 (cyfra rzymska oznacza tom, arabska stronę). — ¢ Okopień-Stawińska A. Op. cit., s. 27. 72 W ten niezbyt zrównoważony, bardziej symultaniczny, asocjacyjny, sytuacyjny i związany z su odczuwaniem Juzos sposób personifikowania zjawisk rzeczywistości, poprzez rozbudowaną metaforyzację, mu czytelnik jest przygotowywany na przybycie Vinciūnė, na jej ostatnią rozmowę su Juza. Metafora szczególnie intensyfikuje procesy semantyczne, į na które „strategicznie” ukierunkowany jest cały mechanizm języka utworu. Wielka jest na przykład siła metafory we wzmacnianiu i zmianie tonacji narracji. Oto gdy „las zapłakał”, konkretny, realistyczny sposób obrazowania zastępuje tonacja bardziej żałosna, liryczna. O wspomnianymi spersonifikowanymi obrazami przejawów natury ir metaforyczny opis wizji Juzy wzmacnia tonację niejasnego oczekiwania, przechodzącą później w surowy į ton rozmowy Vinciūnė z Juzą. Charakterystyczir ne jest to, że pisarz, metaforyzując, tworzy indywidualny „charakter” zjawisk i przejawów przyrody: „+++ Stoi brzoza w białej koszuli, niczym kosiarz letnim rankiem, drży osika jak strofowana dziewczyna, tam, spójrz, zatrzymała o się młodzież jesionów, tuli się do krzaczastej wierzby...“ nė su R IV 42. Taka metaforyzacja charakteryzuje się jednocześnie zachodzącymi wyliczeniami przejawów „sprawy przyrody”, plastyką reliefowych szczegółów obrazu, indywidualnymi „charakterami” drzew, roślin i ir zwierząt, stworzonymi poprzez metaforyzowanie, personifikowanie spostrzeżonych z uwagą właściwości jų („stoi brzoza w białej koszuli”, „drży osika”); subiektywne komponowanie ...). O takich cech charakterów, oznak swoistości, czyni obraz przedmiotu jako całości indywidualnym, niepowtarzalnym. į Czasami podczas ir metaforyzowania aktywizowane są semy słowa, nadające szczegółowi znaczenie symbolu. Takie znaczenie, zgodnie z ludową symboliką, ma krew wierzb — zimą czerwona kwitnące w „prawdziwych czapkach z kwiatów” wierzby. Por. : Już pierwszego lata po wojna zwaliła się ludziom na głowy krwią wierzb R VI 143. Znaczenie rozwiniętych metafor i symboli można zidentyfikować, opierając się na sygnałach istotności treściowej informacji artystyczneiš j, podążających za potencjałami semantyki su słowa i jej interakcją z kontekstem. Iš horyzont znaczeń wynikający z tej interakcji, podobnie jak ir strategiczne założenia pisarza, warto mieć przed oczami nawet przy poprawianiu pojedynczego słowa tekstu. Ir Dotychczas dość abstrakcyjne twierdzenia o strategicznych założeniach można skonkretyzować. Przecież mamy ir przemyślenia samego pisarza dotyczące pojedynczych ir obrazów, szczegółów utworów itp. Jedną czy drugą taką myśl pisarza można zasadnie uznać za typowe wyjaśnienie „instrukcji pragmatycznej” Warto tu przypomnieć polemikę, która wywiązała się wokół no korekty językowej „Sprzedanych lat”. Akad. J. Balčikonis, jak wiadomo, poprawił między innymi następujir ące zdanie z wymienionej powieści: „w cieniu maliniska śpiewa (= (brzęczy, bzyczy) pijany od słońca komar”. Pisarz J. Baltušis ne przy pewnej tą okazji wspominał tę poprawkę. „Ledwie wpisałem „W Sprzedanych latach” w — zdaniu, wyjaśniał — pisarz, „w cieniu malin śpiewa pijany od słońca komar”, natychmiast wyjaśniono mi, że komar nie może śpiewać, może tylko brzęczeć”. Pisarz jest wdzięczny językoznawcom, którzy ujawnili „wielką tajemnicę brzęczenia komara”, lecz nie może jų posłużyć się dowodami, ponieważ po zapisaniu „brzęczy pijany od słońca komar”, umniej- " Balčikonis J. Kilka słów o języku „Sprzedanych lat”. — Kn. : Pisma wybrane. V., 1978, t. 1, p. 288. 73 tworzący artystyczny obraz przedstawiający „oszałamiające piękno środka lata, niewyczerpane nasycenie ciepłem słońca, wielkie święto całej przyrody- “. A autorowi takiego obrazu przypadło uwydatnić małość starego Dirdy. Nie bez powodu przecież po tym obrazie następują choroba i śmierć Dirdy®. Tak więc wyrażona została bardzo konkretna pragmatyczna „dyrektywa“ pisarza, jak należy rozumieć wybrane metaforyczne, spersonifikowane znaczenie słowa. Czytelnik oczywiście może opierać się jedynie na wyabstrahowanej z utworu, z jego fragmentu takiej „dyrektywie“. Ale trzeba się na niej opierać. Nie dąży się tutaj do tego, by być jakimś arbitrem polemiki, tym bardziej wypowiadającym ostatnie słowo. Ale wydaje się, że z woli pisarza komar może także śpiewać. Taki wariant znaczeniowy Cia suponuje nawet minimalny kontekst „pijany od słońca“. W przeciwnym razie —nie uwzględniając specyfiki beletrystyki, motywacji i celów metaforyzowania, —można wymagać, tylko nie wiadomo, czy z poszanowaniem prawa personifikacji i antropomorfizacji, aby stworzenia natury „mówiły“ tylko „swoim głosem“, — na przykład wilki ne „zagrały, ir zapłakały nocami“, a wyły, żeby siwek nie „wzdychał, lecz rżał w stajni“. A pisarz swoje credo —„wierzę w uduchowienie“ —czasami motywuje i podkreśla bardziej konsekwentnie. Tak właśnie zaczyna rozdział powieści: „r usłyszał pewnej nocy: wzdycha Sirmis w oborze. Ciężko wzdycha. Prawdziwym ludzkim głosem” R VI 101. Słusznie mówi się, że metaforyzację stymulują cechy realiów, a nie znaczenie słowa?. Szczególnie trafne jest to w odniesieniu do bodźców metaforyki J. Baltušisa. W niejednym przypadku nu pisarz, można by rzec, „maluje z iš natury” metaforyczny, plastyczny obraz, wywołany bezpośrednim wrażeniem. Oto jak plastyczny obraz chmur, dostrzeżony podczas lotu į Amerykę: „+... 0 w dole, dokąd sięga wzrok, rozciągają się spokojne śnieżne połacie chmur. Tu i ówdzie wyłaniają į się ponad wierzchołki fantastyczne skały, miejscami całe pasma su górskie, z głębokimi, ciemnymi ir wąwozami i łagodnymi podgórzami, gdzie indziej zaś, patrz, ku słońcu wznoszą pozłacane ręce dobroduszni olbrzymi...“ R III Nadając 112. sens spontanicznie powstałemu u pisarza wrażeniu, metafory często w sposób skondensowany przekazują fakt rzeczywistości, mający znamię uświadomienia sobie sytuacji. Oto jak nadany zostaje sens wrażeniu chwili w kontekście, w którym przedstawiono, jak Juza chce wyciągniš ąć z topieli trupa Karusėgo: Nawet westchnęła Karusė. Jak iš gdyby naprawdę odetchnął. Ir czekał tylko, aż Juza położy ją į odpowiedzialne drzazgi w trumnie zbitej własnymi rękami R VI 87. Metafora pomaga nadać sens temu, co w przeciwnir ym razie przyciąga uwagę czytelnika. Będąc swoistą dominantą myśli, jednocześnie dobrze współgra z su pojęciami realnymi. Oczywiście przestrzeń tekstu artystycznego, na którą metafora oddziałuje semantycznie, staje się ważnym znaczeniowym i strukturalnym elementem całości. Paralelizm między zmodyfikowanym podstawowym znaczeniem metaforyzowanego słowa a ir znaczeniem przenośnym tworzy dwoistość referencji, a zarazem emfatyczność o wynikającą z ir nowej metaforycznej zestawienia „wizji” ze ir zwyczajnym postrzeganiem. Pyz. : Zaczepił Juza okruszek plastra miodu tej papki, ir į usta, na języku ir po językiem. Ir iš od razu błyskawice w oczach, ir takie, że ziemia zakołysała się pod nogami w po noir 8 Baltušis J. O pracy twórczej. — Ks. : Pisma. Wilno, 1959, t. 3, p. 71—72. Apyriorosa H. JĄ. Jest. cou., c. 140. 74 spadła na wierzch. iš Nė nie dosięgnął studni Juza, upadłszy na brzuch przy Pavirvė. (...) długo pił wodę cuchnącą mułem, nabierał 0 ją rękami jį ir przelewał się, gdzie tylko dosięgał, aż zdjął błyskawice, znów zobaczył słońce nad Kairabalė R. VI 108 — 109. Jak widać na tym i wielu iš innych ir przykładach, metafora jest sposobem harmonizacji sygnałów ważności treści, środkiem ich uporządkowania według jų wzrastającej lub malejącej ar intensywności. Niemała część J. metafor w utworach Baltušisa pełni funkcję charakteryzowania osoby, opisuje cechy zewnętrzne i wewnętrzne. ir Np. : Kazytė od tamtego wieczoru, jak się zachmurzyła, tak chodziła ir posępna. R V 233. Stara zrobiła się niedobra, twarz zupełnie — ziemista, wargi blade, w kącikach sczerniałe. RV 115. Juza od dawna się nie odzywa, nabrzmiewa gniewem. R VI 106. Jak żywa stanęła przed oczami [Vinciūnė] przez wszystkie te lata W Kairabalė. Dziesiątki długich lat, ostrą pokrzywą wrośniętą w į samą krew Juzai, niewyrwana, najsłonym potem niewymywalna... R VI 148. W charakteryzowaniu odczuć pomagają metafory synestezyjne, oparte na interakcji znaczeń słów należących do różnych sensorycznych grup tematycznych. Jų podstawę częściej stanowią „widzialne” zapachy (por. : „...cierpkie piołuny i ir gorzką rutę, zanurzone w ogromnej butelce wódki, można było wyłapać nosem)” R V 141, rzadziej słyszalne wyobrażenir ia innej „kombinacje odczuć”. Oczywiście, nie należałoby twierdzić, że wszystkie J. metafory Baltušisa są wielce oryginalne. Część z nich, zwłaszcza su związanych z przedstawianiem żywiołów ludzkiego życia (nie przyrody), ma charakter obrazów konwencjonalnych. Jų Obraz podstawowy jest zazwyczaj rezultatem zastosowania ludowych postulatów metaforyzacji, nierzadko ma charakter bardziej trwałych stereotypów. Prawdą jest, że ne w jednym przypadku obraz stereotypów zostaje uaktywniony, „odnowiony”, a dzięki niezwykłemu kontekstowi zyskuje sugestywność. Przypomnijmy stereotypy metafor z przytoczonego już przykładu — „błyskawice w oczach”, „ziemia po kołysała się pod nogami”, „noc zwaliła się”, „zabrał błyskawice”. Uaktywnia je niezwykła sytuacja ir kontekst, element hiperboli. Pisarz nie unika odwoływania się do ludowej symboliki, semantyki obrazów konwencjonalnych. Taki charakter metaforyzacji można by umownie określić następującą strategiczną postawą pisarza: korzystam z bardziej uniwersalnych jo sposobów innego wyrazu ludowej metaforyzacji, ponieważ zawierają one ir środki sugestywnego wyrazu i kondensacji myśli, które nie ustępują najbardziej oryginalnym środkom. ir Środki te odpowiadają rzeczowo konkretnemu sposobowi obrazowania pisarza, obrazowemu charakterowi jego myślenia. Tylko kilka przykładów: „Do jesieni przeleżał Aleksiu­kas, dopóki nie załatał rozdarć R I 235. Laukienė szalała R 1 255. Ir widział: już nie jest sobą (Juza) tutaj, odkrojony kawałek R VI 38. Nie powiedziałby, że miłość płonęła już tak żarliwie, jednak iš wyrwała — nie o wyrwała żalu do Juzy, nie stłumiła go...“ ir R VI 39. ir Podstawą takich metafor są konwencjonalne obrazy i wyobrażenia. Jednak ich łączenie, kontekstowe nadawanie im znaczenia wciąż odzwierciedla określone pojmowanie i interpretację zjawisk świata, w wielu miejscach ukazuje wywodzące się z tradycji „uduchowienie” zjawisk życia codziennego i kultury, nadaje sens innemu niż ir rzeczywisty uniwersum. iš jų Ir w ten sposób, tj. łącząc między sobą stereotypowe, konwencjonalne środki wyrazu myśli z oryginalnymi, su pisarz tworzy bynajmniej niestereotypowy, ne niestandardowy efekt. Oczywiście, niekreatywne 15 używanie tradycyjnych środków wyrazu może wzmacniać inercję myśli. Jego pisarz unika tego, rozwijając obrazową podstawę stereotypów i bardzo subiektywnie komponując je w artystyczną całość. į Be Inercję myśli silniej sugerują metaforyzacja i przejawy metonimii. ne o Według Ziomeka metafora ma na celu „przeklasyfikowanie już poznanego świata”, o metonimia zaś jest pewnego rodzaju zapisem kultury. tų Jej przenośna semantyka jest su bowiem ir ograniczona ścisłą konotacją, iš ujmowaną w ramach paradygmatu. Dlatego metonimia jest znacznie bardziej konserwatywna*". Od dawna utrwalił się pogląd, że metafora dominuje w poezji, a metonimia o w prozie. — J. W utworach Baltušisa dominuje metonimiczny sposób myślenia, a więc ir semantyczna figura metonimii. Su Z jej tradycyjnym konserwatyzmir em można wiązać większe niebezpieczeństwo inercji myśli pisarza. Ale sama figura może być niczemu niewinna. ir Ważne jest, jak się jej używa. Ogólnie rzecz biorąc, horyzont znaczeń metaforycznych i skojarzeń J. w utworach Baltušisa jest szczególnie szeroki tam, gdzie plastycznie i stereoskopowo wyraziście przedstawiane są realia przyrody, gdzie zostają one personifikowane, „uduchowione”. Metafory, zwłaszcza rozbudowane, niezwykle aktywizują tu semantyczne procesy kontekstów związane ze strategicznymi założeniami su pisarza. Pisarz tworzy mniej oryginalnych metafor tam, gdzie przedstawia byt ludzi i życie bohaterów. Pisarz w dużej mierze opiera się na ir semantyce konwencjonalnych obrazów metaforycznych, symbolice pochodzenia ludowego. Aktywizowana jest tradycyjna asocjacyjność znaczeń takich środków, a semantyka jest twórczo jų rozwijana. CTPATETHSA META®OPMU3AILUH B IIPOH3BEJLEHHSX IO. BAJITYUIHCA Ten artykuł B analizuje samoistność metaforyzacji B TIpOH3BeJICHHSX 10. Bajirynrmca. B acriekTe KOMMYHMKATHBHON CrparernH aBTOpa MeTradopki, OcOGeBHO pa3BepHYyTEIe» HEOOLISHO WHTEHCHOHUMPYIOT CEMAHTHYUeCKHe IIPOLECCH — YCHJIKBAIOT MIM MEHSIOT TOHAJIbHOCT„L (HHOTIa KOJI) IfOBEeCTBOBAHHA, AKTYAJIH3HDYIOT CHMBOJIHYECKHE CMPBICJIbI H ACCOLMALMHA HADOJIHLIX HOMHHAIKŪ SBJICHWI, SBILAIOTCHA CPEACTBOM rapMOHH32aIIHH CHTHAJIOB „BaxHOcTH“ COJIEDXKAHHS H CDEJICTB ero BkIpaxeHHs. Iocpe/(CTBOM MeTadop PHCYIOTCS ApKHe HHIMBH/YAJIA3HpOBAHHEICe DEAJIHH NpHpoOJILI. BorvIoNniasi CIIOHTAHHO BO3HHKINCC BIOe4aTJIEHHC, MeTaiĖbopa 4acCTO SIBNsieTCS KOHNEHCAIIHElt XAapDAKTEDHCTHKH KaKOTO-JIMGOO SBJIEHHS, GakTa ero H CHTYALIMOHHOTO BOCIIPHSATHS. Ilpx m3o6paxennn Geirra jrrojieit MACATENb TBORESK NIEUŻYWA H ROZWIJA SEMANTYKĘ KONWENCJONALNYCH METAFORYCZNYCH M SYMBOLICZNYCH OBRAZÓW. 10 Por. ir por. Ziomek J. Metafora a metonimia. — Pamiętnik Literacki, 1984, XXV, z' 1, s. 206.