J. Balčikonio darbų reikšmė

BADANIA NAD STRUKTURĄ JĘZYKA LITEWSKIEGO ZAGADNIENIA LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA, XXVI (1987) STASYS KEINYS ZNACZENIE DOROBKU J. BALČIKONISA 25 marca 1985 r. minęło 100 lat od urodzin wybitnego litewskiego językoznawcy, akademika, profesora Juozasa Balčikonisa. Przez sześć dziesięcioleci gorliwie zajmował się sprawami języka ojczystego i pozostawił w różnych dziedzinach jego rozwoju i badań niezatarte ślady. W ciągu kilkunastu lat, które upłynęły od śmierci J. Balčikonisa, niemało już zrobiono zarówno w celu zachowania jego spuścizny i udostępnienia jej wszystkim, jak i próbując bezstronnie ocenić jego dorobek oraz ustalić jego miejsce i znaczenie. Co zrobiono? W 1972 r. wydano zbiór zapisanych przez J. Balčikonisa pieśni ludowych „Pieśni druskiennickie”, najwyraźniej ukazujący jego bezgraniczną miłość do ludu i jego kultury oraz szacunek dla prostych Ludzi, których przez całe życie sam cenił i tego samego uczył innych. W latach 1978—1982 ukazał się dwutomowy „Wybór pism” J. Balčikonisa?, przygotowany i wydany na podstawie uchwały Rady Ministrów republiki w sprawie uczczenia pamięci J. Balčikonisa („Tiesa”, 24 marca 1970 r.). W tym zbiorze pism zamieszczono wszystkie ważniejsze artykuły i artykuliki językoznawcy dotyczące zagadnień językowych, opublikowano także szereg konspektów wygłoszonych przez niego wykładów oraz listów ważnych dla nauki o języku. Ukazały się nowe wydania przetłumaczonych przez J. Balčikonisa baśni oraz niektórych innych utworów literatury pięknej. W publikacjach naukowych oraz gazetach i czasopismach opublikowano szereg artykułów o życiu i pracy profesora. Szczególnie wiele różnorodnych publikacji i wydarzeń poświęconych J. Balčikoniusowi odbyło się z okazji 100. rocznicy jego urodzin. W Wilnie odbyła się poświęcona tej dacie jubileuszowa konferencja naukowa, zorganizowana przez Wileński Państwowy Uniwersytet im. V. Kapsukasa oraz Instytut Języka i Literatury Litewskiej Akademii Nauk; w stolicy republiki, innych miastach i rejonach, a także w rodzinnej miejscowości profesora Ėriškiai odbyły się uroczyste obchody. Cały 48. zeszyt „Kultury Języka” poświęcono tej okazji; oprócz kilku artykułów zamieszczono w nim wiele wspomnień o językoznawcy*. Artykuł jubileuszowy i garść wspomnień o J. Balčikonisie opublikowano również w wydawnictwie „Nasz język”?. A wydawnictwo „Šviesa” wydało dla szkół książeczkę V. Vitkauskasa o życiu językoznawcy oraz jego działalności naukowej i pedagogicznej®. Szeroko rocznicę uczciły prasa republikańska, miejska i rejonowa, a także radio i telewizja republiki. 1 Pieśń Druskiennik / Zanotował J. Balčikonis. — Wilno, 1972. — 216 p. 2 Balčikonis J. Pisma wybrane / Opracował A. Pupkis. —Wilno, 1978, t. 1. —408 s.; 1982,. t. 2. —332 s. 8 Kultura języka, 1985, zeszyt. 48. — 80 p. 4 „Mūsų kalba”, 1985, nr 1(119), s. 3–31. 5 Vitkauskas V. Juozas Balčikonis. — K., 1985. — 112 p. 61 Wszystko to pozwoliło zarówno językoznawcom, jak i społeczeństwu lepiej poznać i zrozumieć prace J. Balčikonisa, ich znaczenie nie tylko dla językoznawstwa, rozwoju i kształtowania języka literackiego, lecz także dla duchowej kultury narodu w ogóle. W przyszłości nie należałoby zapominać również o dotychczas nieopublikowanej części spuścizny J. Balčikonisa. Z okazji jubileuszu niejednokrotnie wspominano, że dla nauki o języku pożyteczne byłoby wydanie przetworzonej i uzupełnionej przez językoznawcę „Gramatyki języka litewskiego” J. Otrembskiego. Bajarze wysuwali myśl, że należałoby opublikować zapisaną przez J. Balčikonisa ustną twórczość ludową. Być może warto byłoby również pomyśleć o wydaniu jego przekładów pozostałych w rękopisach lub opublikowanych dawno temu. Potrzebna jest wyczerpująca bibliografia J. Balčikonisa. Szukając i trudząc się z biegiem czasu, bez wątpienia znajdzie się jeszcze wiele rzeczy wartych opublikowania. A zatem zarówno publikowanie spuścizny J. Balčikonisa, jak i jej wyczerpujące badanie naukowe oraz ocena powinny być kontynuowane także po rozpoczęciu drugiego stulecia od narodzin językoznawcy. J. Balčikonis wcześnie podjął pracę nad językiem. Już jako student zetknął się i zaczął żyć wspólnymi troskami o język z najwybitniejszymi litewskimi językoznawcami początku tego stulecia — J. Jablonskisem, K. Būgą i innymi. Bez wątpienia to właśnie skierowało całe jego życie ku językowi litewskiemu, jego badaniu, pielęgnowaniu i rozwijaniu. J. Balčikonis jest przedstawicielem ostatniego pokolenia litewskich językoznawców, które nie miało możliwości studiowania na wyższych uczelniach kierunku język i literatura litewska, ponieważ na uniwersytetach carskiej Rosji zrozumiałych powodów takiego kierunku w ogóle nie było. Nie było go też nigdzie indziej. Językoznawcy poświęcający się badaniu i rozwijaniu języka ojczystego musieli samodzielnie przejść jego studia, a ich uniwersytetami języka litewskiego były wiejskie chaty. Zresztą takie uniwersytety w ubiegłym i obecnym stuleciu ukończyło niejeden językoznawca z innych krajów, który pragnął nauczyć się litewskiego i lepiej poznać sam język litewski. Litewscy językoznawcy końca ubiegłego i początku obecnego stulecia musieli sami zanurzyć się w źródłach języka, gruntownie poznać jego pierwotne źródła — żywy język ludu, dawną piśmienność i twórczość najlepszych pisarzy nowszych czasów. Te rzeczy, wraz z umiejętnościami metodologii pracy zdobytymi na prawdziwych uniwersytetach, zadecydowały o sukcesie pracy ówczesnych litewskich językoznawców. Wreszcie, bez wątpienia, była to również jedna z przyczyn, dla których ci językoznawcy jak nikt inny cenili, szanowali i wysoko oceniali język ludu, prostych wiejskich ludzi pracy. Takie podejście, jako nakaz dawnych pracowników języka, otrzymało od J. Balčikonisa także współczesne językoznawstwo litewskie. Po ukończeniu Uniwersytetu Petersburskiego J. Balčikonis zajmował się praktyczną pracą językową w redakcjach litewskich gazet, a wkrótce rozpoczął także pracę nauczyciela w litewskich gimnazjach; później kontynuował ją w seminarium nauczycielskim w Poniewieżu, na Uniwersytecie Litewskim w Kownie i na Państwowym Uniwersytecie Wileńskim. Do historii litewskich szkół J. Balčikonis wszedł nie tylko jako wybitny nauczyciel języka ojczystego, lecz także jako organizator oświaty. Po pierwszej wojnie światowej był aktywnym twórcą i dyrektorem litewskich szkół w Poniewieżu (początkowo gimnazjum męskiego, a następnie seminarium nauczycielskiego). Od 1970 r. lata spędzone przez J. Balčikonisa w Poniewieżu (tutaj sam ukończył również gimnazjum realne) przypomina szkoła średnia nosząca jego imię. Prace o wyjątkowo wielkim znaczeniu naukowym i obywatelskim przypadły J. Balčikonisowi po drugiej wojnie światowej. Powierzono mu odbudowę badań nad językiem litewskim w Akademii Nauk republiki. Od 1945 r. do 1952 r. J. Balčikonis był Akademii Nauk62 jej Dyrektor Instytutu Języka Litewskiego (1946 m. został wybrany rzeczywistym ju członkiem Akademii), szczególnie zasłużonym w podstawowych pracach litewskiej leksykografii. Wiele liko J. Balčikonius musiał poświęcić ir kształceniu nauczycieli lituanistów. Był jednym z odnowicieli Katedry Języka Litewskiego na Uniwersytecie (1944—1950 m. Państwowym w Wilnie, jej kierownikiem, 1948 m. otrzymał tytuł profesora), w latach 15 powojennych bardzo wiele pracował, wraz z innymi kształcąc żywotnie su potrzebnych krajowi nauczycieli języka i literatury litewskiej. ir Jako najbardziej autorytatywny językoznawca J. Balčikonis ponosił największy ciężar kształcenia litewskich ir językoznawców. Ponad połowa 20 językoznawców lituanistów, którzy w czasach radzieckich jako pierwsi obronili rozprawy doktorskie z nauk filologicznyjo ch, występowała bądź jako promotorzy, bądź jako recenzenci. Wraz z su garstką współpracowników młodszego pokolenia J. Balčikonis w trudnych latach powojennych ir organizował i rozwijał badania nad językiem litewskim, ir kształcił i pielęgnował kadry lituanistyczne. Ši J. Działalność Balčikonisa jest ir szczególnie ważna i znacząca, ponieważ przyczyniir ła się do szybkiego rozwoju i rozkwitu badań nad językiem ir litewskim oraz do rozwoju i rozkwitu współczesnego językoznawstwa litewskiego. Pedagogiczna J. Działalność Balčikonisa trwała prawie pięć dziesięcioleci. Nic więc dziwnego, że dla większości współczesnych litewskich językoznair wców oraz znacznej części nauczycieli języka i literatury ir litewskiej starszego pokolenia J. Balčikonis jest nauczycielem, profesorem. Żadnemu z jego uczniów obraz profesora nigdy nie wyblaknie. Powolny chód, spokojny, cichy głos... I miłość, miłość do ojczystego języka, promieniująca z | całej istoty profesora. Niewielu wykładowców szkoły wyższej potrafiło utrzymywać tak stały merytoryczny kontakt ze słuchaczami. Tylko on nieustannie zwracał uwagę swoich studentów na to niewyczerpane źródło żywotności języka pisanego — język rodziców, przodków, prostych ludzi. Zapasy fiszek „Słownika języka litewskiego” w teczce profesora nigdy się nie kończyły. Każdy jego student został nauczony, jak i jakie słowa należy zbierać. Zbieranie słów było nie tylko pomocą w tworzeniu słownika, lecz także żywą, nieprzerwaną więzią studentów z żywym językiem, kształtowaniem aktywnego stosunku do niego. Tylko ci nie polubili profesora, którzy go nie słuchali, którzy, chcąc zostać specjalistami języka i literatury litewskiej, pisarzami lub redaktorami, naukowcami lub nauczycielami, nie chcieli poprawić własnej znajomości tego języka. Tylko ci rozpowszechniali plotki o dziwactwach profesora, wyśmiewali zadawane przez niego tematy wypracowań lub nawet oburzali się z ich powodu, którzy nie rozumieli najszlachetniejszego pragnienia tego szlachetnego człowieka i oddanego nauczyciela — nauczyć swoich uczniów, studentów, poprawnego, najpoprawniejszego, pięknego, najpiękniejszego, żywego, najbardziej żywego języka; dla których styl gazetowy lub kancelaryjny wydawał się jakoby pod każdym względem pożądanym i jedynym ideałem języka. Byli też tacy studenci, którzy od J. Balčikonisa nie nauczyli się niczego albo prawie niczego i pamiętają tylko drżenie za drzwiami sali, w której profesor zaliczał lub egzaminował, albo stuknięcie indeksu o stół —przyjdź następnym razem. Czy jednak należałoby na tej podstawie wnioskować, jakim pedagogiem był J. Balčikonis? Czyż można zapomnieć, że był bardzo taktowny i nigdy nikomu nie narzucał swojego zdania! Nawet studentom. A przecież zawsze trafiają się także tacy studenci, którzy sądzą, że wiedzą więcej niż jakikolwiek profesor. J. Balčikonis mówił, że studenci niekoniecznie muszą myśleć dokładnie tak, jak on myśli i wyjaśnia. Jednak koniecznie trzeba umieć udowodnić słuszność swojego rozumowania. Profesor starał się poprzeć wyjaśniane przez siebie zagadnienia wyczerpującymi i oczywistymi dowodami. Zawsze pozostanie przykładem prawości, umiejętności obrony własnego zdania, bezinteresowności, a zarazem wymagającej postawy, słusznej surowości i zasadniczości. J. Balčikonis szczerze cieszył się z osiągnięć swoich uczniów. Niezapomniane, wzruszające przemówienie wygłosił podczas obrony rozprawy doktorskiej z zakresu filologii Z. Zinkevičiusa. Ogólnie rzecz biorąc, będąc członkiem 63 rady nadającej stopnie naukowe, J. Balčikonis często przemawiał podczas obron rozpraw doktorskich. Niejeden doktorant zapewne bardzo bał się tych przemówień, ponieważ profesor surowo i bez taryfy ulgowej wymagał od wszystkich dobrej znajomości języka ojczystego. I szczególnie wymagający był wobec językoznawców ubiegających się o stopnie naukowe. Jak nakaz i dziś brzmią te słowa profesora: „Kandydat nauk filologicznych musi umieć o każdym tekście wyrazić swoją dokładną opinię — powiedzieć, czy język tego tekstu jest dobry, czego mu brakuje. Aby móc to powiedzieć, sam nie powinien popełniać błędów w swoim języku, powinien mówić żywo”„* oraz „Lituaniści jako pierwsi powinni pisać poprawnie, żywo i płynnie”„. W dorobku twórczym J. Balčikonisa znajdują się również artykuły dotyczące nauczania języka ojczystego, a także recenzje podręczników. Wyraźnie widać z nich, jak poważnie profesor podchodził do kwestii nauczania języka oraz do samych nauczycieli i ich kształcenia („Czy nauczycielem języka litewskiego może być każdy, kto odróżnia litery od bron?” — nie bez drwiny pytał J. Balčikonis w opublikowanym w 1927 r. artykule „Język litewski na naszym uniwersytecie”), Jego własna działalność pedagogiczna wraz z tymi artykułami stanowi wyrazistą kartę praktycznej pedagogiki i metodyki litewskiej, ważną i znaczącą również dla różnego rodzaju szkół współczesnych. Aby doskonalić i ulepszać nauczanie języka ojczystego, należy szczegółowo zbadać doświadczenie jego najlepszych nauczycieli i uwzględniać je. Pod tym względem również współczesna metodyka mogłaby, jak się zdaje, niemało zaczerpnąć z pedagogicznego dziedzictwa J. Jablonskisa i J. Balčikonisa. Wielu lituanistów średniego i starszego pokolenia uważa za wielki zaszczyt móc nazywać się uczniami J. Balčikonisa. To najlepsza ocena pracy nauczyciela. Taką ocenę zwykle zdobywają ci nauczyciele, którzy wiele innych osób nauczyli. J. Balčikonis otworzył swoim uczniom prawdziwe skarbnice języka, przekonująco pokazał, że także języka ojczystego należy uczyć się z nie mniejszym zaangażowaniem niż innych języków i innych przedmiotów. J. Balčikonisowi, jako językoznawcy i pedagogowi, przypadła szczególna misja. Będąc rówieśnikiem i towarzyszem pierwszych profesjonalnych językoznawców litewskich, był on jakby mostem łączącym dorobek litewskiego językoznawstwa z początku stulecia ze współczesną nauką o języku. Ta więź pokoleń, szacunek dla dorobku własnej dziedziny nauki i jego uważna ocena naukowa, przejmowanie najlepszych tradycji, jak się zdaje, należały do najważniejszych czynników zapewniających szybki jakościowy rozwój litewskiego językoznawstwa w tamtym okresie. J. Balčikonis przez całe życie pielęgnował pamięć o J. Jablonskisie i K. Būdze. Szacunek i miłość do wielkich litewskich językoznawców nieustannie wpajał swoim uczniom, ich prace przedstawiał wszystkim jako przykład, a sam był ich najwierniejszym i najbardziej konsekwentnym kontynuatorem. A teraz także imię samego J. Balčikonisa nie bezczeszcząco wpisano do historii litewskiej nauki o języku obok imion najwybitniejszych pracowników tej dziedziny, towarzyszy profesora. ¢ Balčikonis J. Rinktiniai raštai, t. 1, s. 302. 7 Tamże, s. 362. 8 Tamże, s. 61. 64 Prawie cztery dziesięciolecia J. Balčikonis kontynuował K. rozpoczętą przez Būgę pracę nad „Słownikiem języka litewskiego”, przez większą część tego czasu był to redaktorem naczelnym ir słownika, kierownikiem prac oraz głównym organizatorem. Słownikowi przypadło stać się największym dziełem J. Balčikonisa. Historia tego słownika ma jedną szczególną cechę: przez cały czas — jego twórcy byli jo zmuszani do pośpiechu, mi aby jak najszybciej, jak się mówi, oddać społeczeństwu ukończone dzieło. Na początku lat dwudziestych między K. Najgorliwszym z ir poganiaczy i ir ponaglaczy Būgi był sam J. Balčikonis. Później, od 1930 m. końca, gdy stanął u steru tego dzieła lituanistycznego, samego J. Balčikonisa na ir wszelkie sposoby nakłaniali do pośpiechu także inni. Jednakże zamierzona ogromna praca — — zasadnicze uzupełnienie kartoteki słownika (w rzeczywistości jej stworzenie, ponieważ wcześniejK. sza, posiadana przez Būgę, została kilkakrotnie przewyższona), ustalenie podstaw opracowania słownika (słownik, który zaczął opracowywać J. Balčikonis, miał zupełnie inny charakter niż ledwie rozpoczęty przez K. Būgę, toteż nie ma tu iš racji bytu ir jo ciąg dalszy; K.. Słownik Būgasa jest tylko zalążkiem wielkiego „Słownika języka litewskiego”, a samo pisanie i redagowanie słownika, czytanie gór korekt — wymagało znacznie więcej sił i czasu, niż początkowo przypuszczał sam redaktor naczelny. Pierwszy tom słownika wymagał całej dekady. Praca jakby zaczęła ir posuwać się szybciej, jednak J. Balčikoniowi udało się wydać tylko dwa pierwsze tomy (t. I — 1941 r., t. II — 1947 r.). Następnie, po przygotowaniu trzeciego tomu i rozpoczęciu czwartego, inni postanowili nieco zmienić strukturę słownika, co ponownie na jakiś czas spowolniło jego opracowywanie (tom III, na nowo, już bez J. Balčikonisa zredagowany, ukazał się w 1956 r.). Obecnie wydano 14 tomów wielkiego „Słownika języka litewskiego”. Słownik już od dawna jest największym, najbardziej imponującym i najważniejszym dziełem litewskiego językoznawstwa, które zyskało szerokie uznanie nie tylko na Litwie, lecz także daleko poza jej granicami. Rzeczą honoru leksykografów jest dołożenie starań, aby czytelnicy otrzymali do rąk ostatni tom słownika akademickiego w tym stuleciu. Słownik i J. Balčikonis także dziś pozostają nierozłączne, a jego wieloletnia praca przynosi dobre plony. J. Balčikonis wszedł do historii językoznawstwa litewskiego jako jeden z najwybitniejszych leksykografów, organizator, kierownik i redaktor wielkiego słownika. Jest zatem symboliczne i słuszne, że każdego wchodzącego do pokoju Działu Słowników Instytutu Języka i Literatury Litewskiej wita portret J. Balčikonisa. J. Balčikonis był również najwierniejszym współpracownikiem J. Jablonskisa, a po jego śmierci najbardziej konsekwentnym kontynuatorem jego pracy. Chodzi tu nie tylko o starannie opracowane przez J. Balčikonisa i wydane w pięciu tomach niemal wszystkie artykuły J. Jablonskisa- ?. Przede wszystkim nie zapomina się tu o pracy wychowawczej samego J. Balčikonisa na rzecz języka literackiego i jego kultury. Przez całe swoje życie językoznawcy był konsekwentnym strażnikiem ludowego charakteru literackiego języka litewskiego, sam zaś był bez wątpienia najlepszym znawcą języka ludowego. Podobnie jak J. Jablonskisowi, J. Balčikonisowi obce były nastroje purystyczne, które zawsze i wszędzie — zarówno w pracy terminologicznej, jak i w poprawianiu języka oraz pracy pedagogicznej — zdecydowanie potępiał. Podobnie jak J. Jablonskis, J. Balčikonis przez cały czas miał surowych sędziów swojej pracy. Jednak nigdy nie opuścił flagi, zawsze do końca i godnie walczył. * Pisma Jablonskisa /Zredagował J. Balčikonis. —K., 1932—1936, t. 1—5. 3. 1835 65 Korekta językowa jest pracą złożoną, wymagającą dużej wiedzy. W historii współczesnego literackiego języka litewskiego wielu podejmowało się tego zadania w taki czy inny sposób. Język poprawiali zarówno najbardziej doświadczeni językoznawcy, których dziś śmiało można uważać za klasyków normowania języka literackiego, jak i początkujący badacze języka, a także osoby w ogóle niebędące językoznawcami; poprawiali go ludzie kompetentni i całkowicie niekompetentni. Również obecnie jest wielu różnych korektorów. Jak w każdej pracy, tutaj nietrudno o pomyłkę. Z drugiej strony bynajmniej nie wszystkie, nawet bardzo dobre, propozycje korektorów językowych się przyjmują. Dotyczy to zarówno działalności J. Jablonskisa, jak i działalności językoznawców skupionych po jego śmierci wokół pisma „Gimtoji kalba”. Taki też był los części poprawek J. Balčikonisa. Poszczególne jego poprawki wydawały się dziwne zarówno studentom, jak i niektórym językoznawcom, a także po prostu ludziom aktywniej wyrażającym swoje zdanie w różnych sprawach. Istotnie dość dziwnie musiały wyglądać propozycje, by w ukształtowanym słownictwie języka literackiego zastąpić na przykład cebulę słowem cibulis, bociana słowem gužas, parasol słowem parasonas, a kołchoz słowem kolchozas. Niektóre poprawki J. Balčikonisa były bardzo ostro krytykowane®. To prawda, że w ogniu sporu krytycy również nie we wszystkich kwestiach potrafili zachować obiektywizm. Teraz, po upływie ponad ćwierćwiecza od tamtych dni, znacznie łatwiej to zarówno dostrzec, jak i ocenić. Czas i pod tym względem jest najlepszym sędzią. Obecnie zarówno językoznawcy, jak i wszyscy zainteresowani zagadnieniami językowymi mają łatwo dostępne prace J. Balčikonisa poświęcone kulturze języka. Zebrano je we wspomnianych „Pismach zebranych”. I z nich wyraźnie widać, że przytłaczająca większość tych poprawek jest niezwykle cenna i potrzebna. Podpisałby się pod nimi każdy kompetentny kodyfikator języka. Działalności J. Balčikonisa na rzecz kształtowania języka nie można ograniczać wyłącznie do wspomnianych artykułów. Dbając o to, aby młodzież miała jak najwięcej książek napisanych żywym, poprawnym językiem, przygotował do druku i na nowo zredagował „Pisma” M. Valančiusa (Kowno, 1931). Ale przede wszystkim — dla wszystkich dzieci Litwy J. Balčikonis jest słynnym dziadkiem od baśni. Tym dziadkiem stał się, prawdę mówiąc, już w młodości i pozostał nim przez całe życie. Już kilka pokoleń Litwinów zachwyca się baśniami H. K. Andersena, braci Grimm, V. Haufa, Ch. Perraulta, opowiedzianymi po litewsku przez J. Balčikonisa. Ponadto przetłumaczył arabskie baśnie „Tysiąc i jedna noc”, „W 80 dni dookoła Ziemi” J. Verne’a, „Podróże Guliwera” J. Swifta, nie wspominając o przekładach w młodości różnych mało znanych utworów A. Czechowa, G. de Maupassanta, L. Tołstoja i innych autorów. Przekłady J. Balčikonisa, napisane pięknym i poprawnym językiem, są znakomitą szkołą języka ojczystego, przez którą przechodzi dziś prawdopodobnie każde dziecko. Językoznawcy, zbierając; do wszelkiego rodzaju swoich prac materiał z żywego języka, litewskich klasyków literatury, folkloru i innych źródeł, nie zapomina również o przekładach J. Balčikonisa. Przekłady te mają nawet jedną bardzo ważną przewagę nad wieloma innymi źródłami — można nie wątpić w ludowość i poprawność ani jednego słowa, ani jednego zdania. Jeżeli profesor, odmierzywszy dziewięć razy, za dziesiątym razem odciął, oznacza to, że takie wyrażenie pochodzi albo z żywego języka, albo całkowicie z nim współbrzmi. 10 Szerzej zob. : Posiedzenie językoznawców. —Tarybinis studentas, 1959, 7 maja. 66 Swoimi przekładami J. Balčikonis wykonał wielką pozytywną pracę "kształtowania kultury języka ojczystego. Iš Prawdę mówiąc, najważniejszą szkołą kultury języka są poprawki ir językowe, ne napomnienia i pouczenia językoznawców, jak nie należy i ir jak należy pisać oraz mówić, nienaganne ir przykłady języka, całe teksty. o Dobrze to rozumieli wybitni nauczyciele języka litewskiego J. Jablonskis ir J. Balčikonis. Pod tym względem J. Balčikonis przewyżir szył samego J. Jablonskiego. Zatem dopiero po į zebraniu stosu bezpośredniego samego J. pracę pedagogiczną Balčikonisa (zwłaszcza kształcenie nauczycieli literatury ir języka litewskiego), jo przekłady, korektę językową, pracę leksykograficzną (a także organizację i ir przygotowanie pierwszego wydania „Słownika współczesnego języka litewskiego”, które ukazało się w Wilnie m.), normalizację nazewnictwa 1954 osobowego, przygotowanie i wydanie pism J. Jablonskisa — można pojąć, jak wiele ir owocnej pracy profesor włożył w rozwój języka literackiego i jego kulturę. W ir historii językoznawstwa litewskiego pod tym ir względem jego nazwisko zawsze będzie wymieniane wraz z nazwiskami ir jego najwybitniejsjo zych działaczy. Niemało czasu su J. Balčikonis poświęcił litewskim nazwom miejscowym i ir osobowym, wiele z nich sam zapisał i jų aktywnie normalizował. W tej sprawie opublikował ir artykuły. Normalizując nazwy miejscowości, profesor konsekwentnie sam przestrzegał ir zasady autentyczności i z oddaniem uczył jej przestrzegać innych. We wszystkich przypadkach pierwszeństjo wo przyznano lokalnym wariantom nazw używanym przez ludzi, aktywnie sprzeciwiano się sztucznie tworzonym nowym nazwom miejscowości. Zwrócił uwagę, że wpływający w Wilnie į strumień Neris był po litewsku no nazywany Wilnia, o ne Wilnelė, a nazwa miasteczka znajdującego się w pobliżu Wilna brzmi ne Maišidcgala, ale Maišiagala ir i in. J. Balčikonis wprowadzi ał do użycia literackiego ir ne pojedyncze autentyczne litewskie nazwy miejscowości, choć we wszystkich ir tych ne przypadkach jo propozycje przyjmowabe no z zastrzeżeno iami, a ne niektóre nawet krytykowano. Uważając, że „każda nazwa miejscowa jest pomnikiem naszej przeszłości, dokumentem pozostawionym przez dawniej żyjące pokolenia”, ne pewnego razu podkreślał, że pierwszym zadaniem w dziedzinie nazewnictwa jest zebranie wszystkich nazw miejscowych, od największych po najmniejsze. Badacze nazewnictwa Instytutu Literatury i Języka Litewskiego, ir mając obecnie licznych pomocników, doprowadzają su już tę pracę do końca. tą J. Balčikonis był językoznawcą i filologiem o ir szerokich zainteresowaniach. Interesował się historią piśmiennictwa języka ir litewskiego, napisał artykuły o litewskich językoznawcach oraz o wkładzie rosyjskich uczonych w naukę o języku litewskim. Przy į różnych okazjach pisał o uczonych innych narodowości związanych z lituanistyką, cieszył się każdą nową pracą o języku litewskim, a jedną z nich su przychylnie przedstawił społeczeństwu. Niezapomniany ne jų J. Zainteresowanie Balčikonisa zabytkami języka litewskiego. J. Zbiór dawnych tekstów języka litewskiego przygotowany przez Otrębskiego „Teksty litewskie. I. Teksty dawne“ (Warszawa, 1957) w recenzji wyraźnie powiedziano: „Aby dobrze poznać swój dzisiejszy język, trzeba poznać jego historię. Obecnie w ogóle słabo znamy swój dawny język. Wśród innych przyczyn tego braku znajomości jest niedostatek łatwo dostępnych tekstów, a przede o wszystkim — brak komentarza“! ?, Rozumiejąc to, jeszcze przed wojną przygotował do reprodukcji fotograficznej M. Wydanie katechizmu Petkevičiusa, a także przy okazji tr11 pierwszej gramatyki języka litewskiego Balčikonis J. Rinktiniai raštai, t. 1, p. 73. 12 Tamże, w przygotowp. 278. 3 67 jų aniu wydania tej gramatyki oraz jej skrótu z ir tłumaczeniem na język litewski aktywnie pomagał z okazji stulecia. Ponadto o poszczególnych zabytkach języka, zwłaszcza- ... jų nowych wydaniach, J. Balčikonis opublikował pewne artykuliki. W filologicznym dorobku profesora ważne miejsce zajmuje folklor. Jak wielu ir filologów starszego pokolenia, Balčikonis nie J. tylko cenił ne folklor i wykorzystywał go w ją swoich pracach naukowych oraz ir działalności pedagogicznej, lecz także ir go zbierał. Przedstawiając czytelnikowi przygotowane przez profesora i ir opracowane do druku „Pieśni druskiennickie- ”, Sauka pisał, L. że zbiór ten jest „znaczącym krokiem w ukazywaniu geograficznych współrzędnych litewskich pieśni ludowych. Publikacja ta na mapie ogłaszania folkloru śpiewanego jest znacząca zarówno ze względu na obfitość przedstawionego materiału z wąskiego, niezbadanego iš regionu, jak i jego autentyczność, a zarazem ir uwydatnia swoistość oraz “3, wartość publikacji dzięki ir charakterowi lingwistycznego zapisu tekstów: „Publikacje folklorystyczne o profilu lingwistycznym ukazują się obecnie w niewielkiej liczbie. XIX wiek a. przyniósł błyskotliwe — A. zainteresowF. anie F. językoznawców — Schleichera, Fortunatowa, Kuršaitisa, A.. Leskina, K. BrugmannJ. a, Jablonskiego i in. — zainteresowanie folklorem litewskim przyniosło piękne owoce. Później ten kierunek badań został zaniedbany. Zatem ir pod tym względem prof. J. „Pieśni Druskiennik” Balčikonisa są znaczącą książką, ożywiającą zainteresowanie uczonych językiem pieśni”'*. Oceniać J. prace działalnoir ść Balčikonisa należy, ir jak to jest przyjęte w nauce, przede wszystkim według tego, kim był ir ką dokonał w odniesieniu do swojej epoki, prace ar jo działalność ir przyczyniły się do postępu nauki jaka ir jest ich jų trwała wartość i znaczenie dla współczesnej nauki ir praktyki językowej. Teraz, po upływie niemal dwóch dziesięcioleci po J. od śmierci Balčikonisa wyraźnie widać jego jo niezwykłe zasługi dla językoznawstwa ir litewskiego i samego języka. Prawda, ne wszystko robi się dokładnie tak, jak proponował J. Balčikonis, ar zostało jo zamyślone i ir rozpoczęte. W swoim przeglądowym dziele „Historia badań języka litewskiego”, mając na względzie budzące wątpliwości aspekty działalności J. Balčikonisa, A. Sabaliauskas pisał: „Nie ze wszystkimi jego poprawkami językowymi zgadzali się zarówno wcześniejsi, jak i współcześni językoznawcy litewscy. Akademicki „Słownik języka litewskiego” jest ne redagowany całkowicie według tych zasad, zgodnie z którymi rozpoczął go jį Balčikonis. Jo tłumaczenia, będąc iš naprawdę wspaniałymi przykładami języka ludowego, ne być może zawsze dokładnie odzwierciedlają styl oryginału. Jednakże te sprawy w żaden sposób nie mogą umniejszyć ogromnych zasług Balčikonisa dla języka litewskiego, nų jego nauki i praktyki““*. — ir Większość J. Myśli naukowe Balčikonisa mocno wrastają į w litewskie językoznawstwo, stały się jego nieodłączną częścią. Jego główne rozpoczęte dzieło —wielki. „Słownik języka — litewskiego“ jest pomyślnie kontynuowany. ir Naukowa, a także przeznaczona dla praktyki językowej spuścizna J. Balčikonisa ma niewątpliwą wartość trwałą, pomogła i pomaga rozwijać badania nad językiem litewskim, kształtować i doskonalić sam język literacki. Jego zasługi w przygotowywaniu nauczycieli języka ojczystego oraz w rozwijaniu i podnoszeniu poziomu współczesnego litewskiego językoznawstwa nigdy nie zostaną zapomniane. 13 Sauka L. Prof. J. Balčikonio „Druskininkų dainos“. —Kn. : Druskininkų dainos /Zanotował J. Balčikonis, p. 7. 14 Tamże, p. 8. 15 Sąbaliauskas A. Historia badań języka litewskiego. 1940—1980 m. — V., 1982, p. 42. 68 Znaczące i ir doniosłe było życie prof. J. Balčikonisa. Będąc wielkim miłośnikiem pszczelarstwa, przez ir całe życie sam it ta pracowita pszczółkbe a, nieustannir ie poświęcony, trudził się dla dobra ojczystego języka. Symboliczna była ir jo ostatnia podróż — — powrót na į ziemię ojczystą, z su którą był zrośnięty i od której nigdy się nie ir odłączył. Białymi, jak szaty baśniowych księżniczek, drogami rodzinneiš go kraju czerpał Wielkim orszakiem żałobnych su samochodów wileńskich profesorowi towarzyszyli ir przez całą Litwę jego uczniowie i współpracownicy, odprowadį jo zając swego nauczyciela, wybitnego językoznawcę, do rodzinnej wsi. "Tam, do swoich rodziców, krewnych, sąsiadów, pragnął powrócić na zawsze. Tam, „na cmentarzu rodzinnym, przy podmuchach przenikliwego zimowego wiatru, 1969 m. w lutym 8 d. wyrósł piaszczysty kopczyk, drogi całej Litwie. ZAKOŃCZENIE HAYYHBIX TPYJIOB H JIESTEJIbHOCTH 10. BAJIbYHKOHUCA Pesrome ĮleitcrBurensHsIž wien Akanemun Hayk JIutCCP, npodeccop FO. Banpuukonnc (1885 — 1969) Ha MPOTSKCHAM IIECTH NECATUIICTHI HEYCTAHHO H3Y4aji poJjiHONH si3bik. ITocne Śmierć Języki Niemało Wydano jego Trudów (B 1972 r. Wydań Zbiór Litewskich zebranych -M przygotowanych K wydrukowanych przez profesora. B 1978—1982 str. wszedł dwutomowych wybranych naukowych ТРУДЫ, ПОСВЯЩАЮТСЯ НОВЫЕ ИЗДАНИЯ ПЕРЕВЕДЕННЫХ HM HA ЛИТОВСКИХ ЯЗЫК СКАЗОК H Др. IpoH3BeJIeHHH XYJJOXeCTBeHHOH JiuTepaTypbIi). B Hayunoit H OOnLIECTBEHHO-I!OJIHTHYeCKONH Ite4aTH OITYOJIHKOBAH IHeJIbIĖ Ps CTATEN, B KOTODBIX OCBAINEHA XKH3BHL H aesarensHocTh FO. Bajs- "uukKoHHca. K 100-neturo co mus poxienus si3pikopena B m3mamusx „Kultura języka” (,,KyasTypa pean”, 1985, Bei. 48) m „Nasz język“ (,Hama peus“, Nel), 1985, Omy6IMKOBAHEI CTATHH "O HeATENbHOCTH H TpyAax FO. Barrsunkonuca H BOCIOMHHAHHS €ro GIM3KMX H YYeHHKOB, M31aHA kuura B. Butkayckaca „Juozas Balčikonis“ (,,FOosac Bamsumkomnc®, — Kaynac, 1985. — 112 c.). Bce ĮtaeT To BO3MOXHOCTb INTyGxe HOHSTL H OCMBICJIKTb TBOPYECKOE НАСЛЕДИМЕ H ИНЕСТЕЛЕНОСТЛ САЗЫКОВЕИА. B статье отмечается Гобитаст меарогавецкас, НауuHAS HK ОРГАНИЗАТОРСКАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ „IO. Еансюнгромуса, Наунuнас ¢ Hauana XX cronerust. A mocie Benmkoil OTeYeCTBEHHON BOKHEL Ha ero IUICYH JIerJjia OpraHH3Al[HS HAY4HEIX HCCIICOBAHMI IIO JIATOBCKOMY SI3BIKY B BOCCTAHOB/ICH= HOM pecrtyGimkancKoi AkajieMun Hayk (m0 1952 r. on Gun mupekTopoM VIHCTATYTA JIMTOBCKOTO s3bIKA), jieT 15 aKTHBHO OH Y4aCTBOBAJI B HOJTOTOBKE YYHTENEH DONHOTMO S3BIKA B BHJILHIOCCKOM TOCYJIapCTBEHHOM YHHBepCHTeTe, BeJIKHKH €ro 3acCJIYTH B IIOJITOTOBKE HayuHLIX H HayuHO-Ire/jaTOTrH4eCKHX KAJIDOB. BOJILbIIHHCTBO JIMHTOBCKHX COBETCKHX S(3bIKOBEJIOB-JIKHTYAHKHCTOB CTADINETO H CpejiHero IIOKOJIEHHH SBJIISIOTCH yueHHKaMH HO. Bajsunkonnca, B cBoeit Hayunol nestensrocty FO, BajisLunkoHHc NIEZAKOŃCZONĄ pracę, rozpoczętą NIEZNANEJMH LITEWSKIMI JĘZYKAMI Ū. JAPOŃSKIMI (1860— 1930) u K. BUŁGARSKIM (1879— 1924). C 1930 r, JO. BANGLADESKIM GUT głównym PENAKTOPOM, OPraHM3aTOPOM, BIOXHOBHMTENEM H Przygotował wielotomowy słownik języka litewskiego, a następnie stał się krytykiem— IIIHM ŁATOVSKAM Jekcukorpadom. Bnaromaps ero YcHJIiusiM Gbina co3mana Gonbinas KaproTexa, BEIpaOOTAHbI IIpHHIHIIbI CO3AAHAS H M3JaHbI Ba MePBHIX TOMa. B HacTosmee Wstęp Nauczaniu I. Bambsukowską Słownikową pracę Uczniowie Kontynuują Litewskie S35IKOBeJIbI (H31aHO 14 TOMOB aKaJeMH4YECKOro CJIOBADpa), Beto ¢Boio xu3b FO. BajibunKOHHC aKTHBHO HCCJIe/ĮOBAJI JIMTOBCKHI JIMTEPATYDHBIN S3BIK, SIBJIASICH COPATHHKOM H IIDOJIOJIKATEJIEM Jieia KJIACCHKA HODMAJIM3alIHH 3TOro s3bika Wi. SI6nonckuca. O sacnyrax FO. O polskiej literaturze w języku litewskim i jej kulturalnym świecie świadczą jego działalność pedagogiczna, naukowa, translatorska H Działalność redakcyjna. Przygotował do wydania dzieła WU. SI6nonckuca w czterech tomach (Kowno, 1932–1936), «Sam pisał artykuły i recenzje dotyczące kultury Żydów i wszystkich odpowiadających jej tradycji69