J. Balčikonis – A. Mickevičiaus „Gražinos“ vertėjas

LITEWSKIEGO JĘZYKA STRUKTURY BADANIA LITEWSKIEGO JĘZYKOZNAWSTWA ZAGADNIENIA, XXVI (1987) VANDA BARANAUSKAITĖ J. BALČIKONIS — A. MICKIEWICZA „GRAŻYNY“ TŁUMACZ A.. Żirgulys 1974 metų W 1. numerze „Mūsų kalbos“ opublikował artykuł „J. Wspominając Balčikonisa”, w którym opowiada, jak w roku prof. 1966 J. Balčikonis chciał wydać A. tłumaczenie „Grażyny” Mickiewicza. Profesor nie iš przyznał się z właściwą sobie skromnością, że „Grażynę” przetłuir maczył sam wówczas pracującemu w wydawnictwie w Kownie, A.. Opowiedziawszy Żirgulisowi historię o Szlachcicu z Kiejdan, który dał profesorowi do naprawy mo wertykalę. Niestety, tłumacz zmarł, więc wydanie šį przekła- — du miało spełnić wolę szlachcica. Niestety, przekład ten nie dotarł jednak do ir opinii publicznej: oto bowiem ukazały się już du przekłady „Grażyny” (V. Syrokomli ir Just. Marcinkevičiusa), ir trzeciego „Vaga” nie chciała wydać. Pracownikom wydawnictwa język przekładu wydał się bardzo balčikoniškiski, ale uwierzyli w wersję profesora, sądząc, że doskonaląc przekład, Balčikonis tak zmienił język. Ir jeśli ne językoznawcy A.. Lyberisa, krewnego profesora, świadectwo,. że widział rękopisy przekładu „Grażyny”, tak nie ir wiedzielibyśmy, że profesor przetłumaczył „Grażynę”. To, że profesor lubił poezję i mógł ją ir tłumaczyć, ją potwierdza jeszcze taki fakt: w ir młodości J. Balčikonis pisał, ir tłumaczył wiersze. Były drukowane „Viltyje” ir „Lietuvos ūkininke”. „Wówczas były dość popularne. Oto Mikas Petrauskas napisał muzykę do wiersz Bałčikonisa „Zginęliśmy, ir cierpieliśmy..- ir .”, bardzo się spopularyzował „Więzień”, który stał się pieśnią ludową, później zh harmonizowany przez J. Švedasa, a także wiersze zapisane jako utwory folklorystyczne „Nadejdą czasy”, przekład iš rosyjskiego poety A. „Ptaszę” Pleszczejewa. Rewolucyjną poezję Bałčikonisa wysoko oceniał prof. B. Pranskus — stawiał ji obok poety Jowara”. Wiersze J. Balčikonis podpisywał się najróżniejszymi pseudonimami: Trimitas, Sparnaitis, Bijūnėlis. „Grażynę” tłumaczył pod pseudonimem Silvestro Rimgaila. Wiele rzeczy Balčikonis jako tłumacz traktuje swoiście. J. We wstępie do „Wybranych pism” Balčikonisa napisano, że opublikował szereg cennych prac z iš zakresu litewskiej onomastyki, pisał także w sprawie lituanizacji nazwisk. Że profesor miał własne nastawienie, widać ir iš po tłumaczeniu imion w poemacie. Imię głównej bohaterki poematu Grażyna zmienia na Grażynę, imię księcia Litura zmienia na Liutwara, nazwa miejscowości Nowogródek staje się Nowogrodem, nazwa państwa Niemcy — Niemcami, Mazurzy nazywani są Mazowianami. 1 Pupkis A., Mažiulis V. Juozas Balčikonis. — Ks. : J. Balčikonis. Rinktiniai raštai. Vi, 1978, t. 1, p. 11. 38 Czytając J. przetłumaczoną przez Balčikonisa iš „Grażynę“, od razu zwracamy į uwagę na sy słownik. Zamiast zwykłych słów, które ir przez częste powszechne użycie straciły wyrazistość, językoznawca wybiera żywsze synonimy. J. Balčikonio Język „Gražinės” jest ludowy, żywy. Tłumacz nie unika słów języka potocznego. Obficie używa słów i form gwarowych, np. : „jeśli opowiadanie (opowieść) tą uważnie śledziłeś”, „w końcu postanowił postąpić inaczej” (zdecydowa- „o ł), „na księcia Liutwara ją mianują” (skiria), „nie mamy tu czasu do stracenia“ (gaišti), „el- .nu jeszcze raz męża podnieść szybko“ (greitai), „stojąc obok, wspólnego wroga gradem“ (muša), „powietrze marne (ne koks), jakiś wiatr“, „zmęczonych natychmiast z powrotem przycisnął“ (nuvijo), „e pomarzy (užsispyrimas) jakaś upartość go ogarnęła“, „nieładnie, że gniewamy się na siebie“ (tarpusavy), „jej twarz płonie, strasznie wzburzona“ ji (podekscytowawszy się), ką „pamiętaj, pomost, bądźcie naprawieni“ (przygotowani) ir t. t. Niemało archaizmów w ir „Grażinie”, są one bardzo potrzebne: nadają opowieści tajemniczości, jakby przenosiły do dawnych į czasów, np. : „do drzwi księżnej (księżniczki) iść się odważa“, słowo kunigė jest używane M. w pismach Mažvydasa, w K. słowniku Sirvydasa. „posłów Krzyżaków (krzyżowców) wypędzić się udało“ słowo — kryžeiviai spotykamy A. ir J. w S. pracach Jušków, Daukantasa, posłowie — S. W śpiewniku Sławočinskiego, w K. słowniku Sirvydasa. W dawnych pismach spotyka się ir inne J. archaizmy używane przez Bałczikonisa: „co, panie (władco), słyszę 7°, „to książę” (książę), „po podwórzach (wsiach) dalej gdzie osiadły”, „i sokół chwała — prawdziwa myśliwego” (myśliwego), „to matka (kobieta), choć ji przypięta męską bronią”. W przekładzie ir migocze to jedno, to drugie rzadkie słowo — J. Basanavičiusa ir V. Użyte przez Pietatio, lecz tak się ir nieprzyjęte słowo gardas: „jednym daje on gardas (miasto), daje ziemię”. Uwagę przyciąga ir słowo samego językoznawcy arioti, użyte w nowym znaczeniu: „tutaj ciągniemy polską ziemię, by ją arioti” (pustoszyć). Słowa należące do różnych grup leksykalnych, użyte w przekładzie, wyróżniają się potencjalnym ładunkiem estetycznym. W sensie tradycji ne kulturowej archaizm medėjas semantycznie jest tym samym co „myśliwy, księdza nie zastąpisz księciem, podwórza — wsią. Archaizir my gwarowe tworzą koloryt historyczny. Prawie wszystkie wyrazy gwarowe są wyrazistymi elementami języka mówionego „słowami, jednak poetycka jų transformacja jest wszędzie ne udana: nie pasuje do poematu romantycznego, wywołuje inne skojarzenia, np. : „baisiai ji sujukus“ (wzburzona), „bet tavyrams vo skirtas (różnica) yra esminis““. Spróbujmy teraz omówić dłuższy fragment przekładu. Porównajmy J. przekład Balčikonisa z su dziełami innych tłumaczy. Czym wyróżnia się J. przekład Balčikonisa? Weźmy za przykład opis świtu: Juž noc pierzchata, juz rézone wlosy Zorza po wschodnim roztacza obloku. J. W przekładzie Balčikonisa nie pozostają lśniące włosy zorzy, personifikacja; tłumacz przekazuje myśl prostym, ludowym językiem, tak jak o świtającym brzasku powiedziałby wiejski Człowiek: Choć wciąż noc, jedna strona nieba już Na wschodzie odblasków zorzy czerwona... 39 Sens oryginału został oddany, choć ir ne tym samym obrazem, choć ir be aluzji do į literatury antycznej (dla romantyków literatura antyczna była ideałem). ir Zmieniono składnię przekładu. Tłumacz wydłuża pierwsze zdanie o połowę drugiego zdania, znikają powtórzenia „już”, jednak nie szkodzi to sensowi przekładu: zdanie jest płynne, choć ir be poetyckie żyłki. Just. Marcinkevičius dzieli pierwsze zdanie oryginału na dwa, dzięki į czemu zachowuje to dynamikę i brzmienie lo języka oryginału, ir jednak również zmienia obraz artystyczny: Straszna noc minęła. Wkrótce zaświta, na Wschodzie niebo jakby purpurą oblane. V. Przekład Sirijos-Giry przypomina pieśń ludową. W przekładzie ,,jutrzené ir „chmura” staje się zdrobnieniem, obraz artystyczny nie zostaje zachowany. Składnia również została zmieniona, jednak, podobnie jak ir we wcześniejszych przekładach, treść znaczeniowa zostaje oddana. J. Zilius—Jonila tłumaczy te wersy dosłownie: Już dzień świta, już warkocze jutrzenki Białe światło swe niebo okryło... Tłumacz dokładnie oddaje artystyczny obraz oryginału, zachowuje personifikację, aluzje do literatury į antycznej (przypomnijmy Homera „Odyseję” Jutrzenkę różanopalczą), jednak przekład jest pozbawiony brzmienia, į przypomina tekst prozatorski. Składnię J. oryginału Žilius-Jonila zmienia: akapit oryginału złożony z dwóch zdań staje się jednym zdaniem, jednak treść znaczeniowa przez to nie ulega zmianie, zachowane zostaje to powtarzające się „już”. Jeszcze jeden przykład. Przedstawiono w nim tajemniczy widok zamku w Nowogródku nocą, szczegółowo opisano każdy detal: walach darni Po z i po sinym piasku Olbrzymim słupem tamat sie cien bury, Spadając fosę, gdzie w wšrod wiecznych ciešni, Dyszata woda, pod zielonych plešni. W jednym z przekładów nie nė zachowano składni oryginału, zmieniono szyk wyrazów, nieadekwatne do oryginału jest łączenie zdań. J. W przekładzie Balčikonisa pojawia się informacja, której nie ma w oryginale (informacja domniemana), ją tylko czujemy, że istnieje: Daleko wieże rzucają długi cień. Wokół głęboki rów wodny czernieje, Spokojna powierzchnia pokryta jo rzęsą, Jednak nie przejdzie przezeń jį nieproszony gość. Przekład jest obrazowy, sens został oddany, choć obraz artystyczny nie jest ir ne całkiem dokładny. Zaginie ta kolorystyczne wrażenie oryginału: „błękitny piasek”, „Zielone pleśnie”. Jednak „rzęsa” sama w sobie już oddaje ir wrażenie kolorystyir czne, brzmi znacznie naturalniej už „Zielone pleśnie”. W przekładzie zastosowano tropy: synekdochę „wieże rzucają cień”, antropomorfizację „wieże rzucają”. Te środki artystyczne ożywiają przekład, 40 „i is Ais wii ed JE Zaledwie ne dosłownie przetłumaczył te wersy V. Syrii-Gira: Cień zamku leżał niczym słup Na błękitnym piasku, į nasypie, głębię Rowu upadł, gdzie w wilgotnym cieniu Woda oddychała między zielonymi pleśniami. Tutaj, podobnie jak w oryginale, zachowano personifikację „woda oddychała” i wrażenie kolorystyczne, jednak przekład brzmi martwo, zdaniu brakuje żywotności, przekracza ono granicę wersu. Przekład P. Armina-Trupinėlio: Na żółtawych ir piaskach, na wałach zamku, Cienie niczym olbrzymy leżały, į Jakby jų część rowu wepchnięta, Gdzie ir stara woda pleśnią cuchnie. Obok jednego „bohatera” oryginału (wody) w przekładzie pojawia się jeszcze drugi, utworzony z określenia miejsca (pleśń). Nie to, jak brzmi „stara woda”, razi, lecz rymowanie. Mając na uwadze, że jest to pierwszy przekład „Grażyny”, nie możemy być nazbyt czepialscy. Właśnie. Przekład Marcinkiewicza, choć wdzięczny i dźwięczny, wypacza sens oryginału: Wzniesione w górę wałem darni, Po piasku pełzają wielkie cienie. Zmęczeni padają do starego rowu, Gdzie wśród traw szemrze świeża woda. Powstaje zupełnie nowy obraz artystyczny. Owszem, romantyczny, jaki powinien być w poemacie romantycznym, lecz autor tego poematu dążył nie do oddania pogodnego nastroju szemrzącej wody, ale do ukazania tajemniczego i budzącego grozę nocnego spokoju, który szemranie wody jedynie by zakłócało. Ponadto w rowie, który otacza zamek, woda nie może szemrać, a tym bardziej być świeża. Porównując przekłady z oryginałem i wzajemnie ze sobą, znaleźlibyśmy wiele interesujących rzeczy, lecz wymagałoby to obszerniejszej pracy. Można wspomnieć, że nie tylko Balčikonis zmieniał imię Grażyny. P. Arminas-- Trupinėlis przełożył Grażynę jako Piękna. Jonila starał się jak najbardziej zlietuwizować poemat: Nowogródek stał się Nowym Grodem, Lituar — Liutaurusem. V. Sirijos-Gira posłańców mianował legatami, J. Balčikonis — posłańcami. Dla Balčikonisa zakon krzyżacki przypomina „wielogłowego węża“, dla Giry — „hydrę“, dla Marcinkevičiusa — į „smoka“. Już na podstawie krótkiego porównania przekładów możemy wyciągnąć pewne wnioski. W przekładach J. Žiliaus-Jonilasa i P. Arminasa-Trupinėlis dąży się do możliwie największej wierności obrazowania, czasami zapominając sprawdzić, czy język przekładów jest giętki i łatwy w czytaniu. Przekład V. Sirijos-Giry nie zawsze jest artystycznie precyzyjny, miejscami próbuje się tłumaczyć dosłownie, jednak wiele ratuje talent poety. Właśnie. Marcinkevičiusa przede wszystkim interesuje zachowanie kolorytu oryginału, nastroju i dynamiki brzmienia. J. Balčikonis świadomie archaizuje przekład, przedstawia obrazy oryginału tak, kaid były bliskie litewskiemu 41 światopoglądowi. Wyraźna jest tendencja do zbliżania języka do mowy ludowej. nų Jedenastozgłoskowiec sylabiczny przekłada jambem pięciostopo- — wym, który jest najbliższym odpowiednikiem wiersza sylabicznego. J. Praca Balčikonisa — jest jednym z najdoskonalszych przykładów — przekładu filologicznego; niemal wszędzie zachowuje się dokładny sposób tłumaczenia, stosuje się objaśnienia idiomatycznych wyrażeń, zdania są płynne, choć pozbawione poetyckiego polotu. | Profesor ne niegdyś poprawiał przekład „Grażyny”, ir szukał bardziej obrazowego i żywszego sformułowania. Konstrukcje nominalne zastępował środkami wyrazu właściwszymi ludowemu językowi potocznemu, doskonalił rymy. Starał się wyrażać wszystko jak najbardziej obrazowo i konkretnie, choć wskutek tego miejscami zmieniała się poetyka oryginału. Oto kilka przykładów: Nie śpi on, bliscy — wiedzieli, Lecz ludzie dworu, straż zamku, ir Czcigodni mężowie iš samej rady Bali się zapukać władcy do drzwi. Te wersy poprawia się następująco: Nie śpi on, swoi wiedzieli, Choć pojawiła się tak ważna sprawa, Której rozwiązać nie może be dowódca, Lecz bali się zapukać dowódcy do drzwi. Słowo swoi jest bardziej už konkretne niż słowo o bliscy, zastąpienie władcy dowódcą wskazuje na znaczenie działania poematu, gdy wszyscy czekali, aż Liutauras będzie nie ne tylko władcą, lecz ir także dowódcą walki. Wersy całkowic2 ir 3 ie zmienione. Stają się bardziej informatywne, znika przeniesienie myśli, język jest żywszy: rozszerzone zdanie pojedyncze zastąpiono zdaniem podrzędnym drugiego stopnia. Tłumacząc wersy „W Radzie jego słowo jest najmądrzejsze, Na polu bitwy on jest najodważniejszy- ”, tłumacz prawdopodobnie unikał monotonii języka, dlatego rymujące się už przymiotniki w stopniu najwyższym zastępuje zupełnie innymi słowami. W Radzie zawsze daje dobrą decyzję, Na polu bitwy jego broń bierze górę. Be to, personifikacja „broń bierze górę” bardziej obrazowe, ir bardziej ludowe. | Powiedzą: tu chciałeś nagrabić sobie Ir bogactw, musiałeś zaatakować cudzą ziemię. Te wersy poprawia w następujący sposób: Mówi się, że cudze bogactwo go kusiło, Chciwiec schwycił się drogi napastnika. 42 Poprawę urozmaica obrazowy czasownik „kusiło”, zmiana drugiej osoby na trzecią, ponieważ chce się przekazać pogląd innych na władcę, zamiast į mówić o nim o ne bezpośrednio. į Emocjonalne zabarwienie nadaje określenie bohatera „chciwiec”. Bardziej pomysłowy rym. Wersy Oto Krzyżacy wspaniale budują twierdze, Gdy się na į nie patrzy, już Prusów strach ogarnia. udoskonalane nawet du razy: Wspaniałe twierdze Krzyżaków są budowane, jų Prusowie cierpią przez nie wiele niedoli. ir Wspaniałe zamki krzyżackie na ziemi pruskiej, Iš tam czyhają, by ujarzmić nasz kraj. Tak czyni się prawdopodobnie ze względu na rym. W drugim i ir trzecim przekładzie zatraca się upodmiotowijo enie pierwszego tłumaczenia, za to unika się „wspaniałej budowli”. „Wspaniałe zamki” w trzecim przekładzie brzmią przekonująco už „wspaniałe twierdze”. A. Jak mówi Žirgulis, „to praca ne profesjonalnego poety, o specjalisty od języka. Choć odczuwał ir skłonność do poezji, przez całe życie wykuwał i doskonalił język prozy, tylko sporadycznie ir stykając się z rozwojem języka su poetyckiego. Krótkotrwałe kontakty nie mogły dać tak wielu możliwości języka poetyckiego, jakimi dysponują ludzie, dla których sztuka poezji jest główną specjalnością...“ ? 0, BAJIbYHKOHHUC — IHEPEBOJIŪKHK «ri PAXKHHbI> A. MHMUKEBHUA Pesome Crates 3HaKOMHT ¢ FO. BajibuukOoHHCOM — IEpeBOJMHKOM ITOI3HH. O6cyxnaercst mepesox mooMbl A. Muukesuya „I paxnna“, Bemosmennsni FO. BanmsunrkoHHcoM. B repesBojie IO. BanbunkoHnca MHOrHe S3BIKOBbIE SIBJICHHS TPAKTYIOTCH IIO-CBOEMY, YIOTTpeONAIOTCSA CJIOBA DPa3HBIX JIEKCHYECKHX CIIOEB. Ilepeson FO. Bajsunkouca CpPaBHMBAETCS C JDYIMMHM JIHTOBCKMMM TepeBomamy „I“ paxmHei“ (WM. XKunroca-MŪMomnnsi, IT. Apmmunaca-Tpymarennca, B. Crpnėc-I upsr, FOcr. MapiumauKsiBHYioca). OOpanraerci BHHMAHHe H Ha HCIMpaBJIEHHSA IrepeBO/Ia, BHeCeHHbie CAMHM FO. BansYHKOHHCOM C HEJILIO JIJOCTHXEKHSI HAKOOJIbINER HADOJHOCTH SI3BIKA. 2 Žirgulys A. Na szlakach literatury, —Wilno, 1976, s. 105.