S. Stanevičiaus raštų lietuviškoji leksika (minint S. Stanevičiaus gimimo 190 metų sukaktį)

PROBLEMY LEKSYKI I TERMINOLOGII LITEWSKIEJ KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXIX (1991) ARTYKUŁY OKOLICZNOŚCIOWE, UWAGI LINGWISTYCZNE S. STANEVIČIUSA PISM LITEWSKA LEKSYKA Z okazji 190. rocznicy urodzin S. Stanevičiusa Najbardziej znacząca S. część (1799—1848) spuścizny Stanevičiusa — — twórczość literacka — jest niewielka. Są to sześć bajek i oda „Chwała Żmudzinom” (1823). Pisarz najbardziej zasłynął bajkami, dzięki którym jako klasyk wszedł do literatury litewskiej. Zebrał litewskie 150 pieśni ludowe, iš jų 30 najpiękniejsze opublikował w zbiorze „Pieśni Żmudzinów” (1829). Ponadto wydał zbiór melodii tych pieśni „Zapiski żmudzkiej melodii” (1833). 1823 m. S. Stanevičius wydał dwie książeczki fragmentów iš M. „Postylli” Daukšy i jej przedmowę, w 1829 r. — anonimową gramatykę z 1737 r., zatytułowaną „Krótkie pouczenie o języku litewskim, czyli żmudzkim”, w której przedmowie omówił piśmiennictwo litewskie. Iš z prac historycznych zachowała się tylko jedna — „Wyjaśnienie mitologii litewskiej” (nie została wydrukowana). 1823 m. ukazały się dwie S. przetłumaczone przez Stanevičiusa książeczki: T. Brandenburga „O przyrządzaniu pożywienia z islandzkich porostów” oraz Sz. F. Lomona „Historia święta”. Książeczka korespondenta Rosyjskiej Akademii Nauk, mohylewskiego aptekarza T. Brandenburga „O przyrządzaniu iš pożywienia z islandzkich į porostów” została przetłumaczona na język polski, więc S. Stanevičius iš przetłumaczył język ją į litewski z polskiego przekładu. „Historię świętą” przetłumaczył z iš języka łacińskiego. Jest to biblijna historia narodu żydowskiego, napisana przez profesora Uniwersytetu Paryskiego Š. F. Lomono. S. Stanevičius był południowym Żmudzinem, ir dlatego swoje prace pisał po żmudzku. Jo w pismach konsekwentnie zachowywane są podstawowe cechy dialektu żmudzkiego. Dyftongi wo, ie S. Stanevičius tłumaczy długimi samogłoskami ū, y, np. : płonie „ogon”, porusza się „czarna- ”, tisa „prawda- ”, żimely „Żiemelė”. (S. Stanevičius ū oznaczał u literą, o y oznaczał i.) Zamiast č, dž przed starożytną krótką a samogłoską występuje t, d, np.: pauksztey „ptaki”, pauksztems „ptakom”, skardeys „stromymi”, medey „drzewa”. Samogłoski długie o, ė w rdzeniu wyrazu ir oraz w akcentowanej ir końcówce są dyftongizowane i oddawane jako wo, ie, np.: pabiégty „uciec”, uriedas „urzędnik”, regies „ujrzy”, ragotynes „ragotiny”, prota „rozumu” (S. Stanevičius oznaczał uo literą o). S. Stanevičius w swoich pismach stosuje tradycyjną Wielkie Księstwo Litewskie litewską a. ortografię pierwszej połowy XIX wieku. Oznaczał twardoś- / ć, pisał (/), š ir ¢ dwiema literami (sz cz), ir 0 ž — albo Z, dyftongi ž, zapisywał jako ay, ey, o v — podwójne (w). Od dawna ukształtowała się tradycja 216 zwracania uwagi na jakość i į ilość dźwięków, o ne dlatego często S. Stanevičius y pisze tam, gdzie w żmudzkim poszerzone występuje g, o i zamiast krótkiego długie, lecz ir wąskie i. Jednak nie jest to konsekwentnie zachowywjo ane w pismach. W pracach pisarza niemało słów oznaczono znakiem diakrytyczir nym łamanym, lewym, a niekiedy prawym. Znakiem łamanym wszędzie oznaczono sylaby z akcentem inicjalnym w wymowie żmudzkiej, o lewym (czasem prawym) — z — akcentem finalnym. Akcent sylab krótkich w ogóle nie jest oznaczany. Doskonale rozróżniał i oznaczał intonacje. ir Diakrytyki oznaczają tylko ne akcent, lecz nie intonacje. ir S. Leksyka pism Stanevičiusa jest interesująca tym, że jest prosta, ji ludowa, stara się używać słów typowych dla żywej gwary żmudzkiej, unika stylu książkowego, zachowuje specyficzne słowa gwary żmudzkiej. Jo Leksyka jest bardzo różnorodna, ponieważ utwory obejmują dość różne dziedziny: twórczość literacką, prace z zakresu folkloru, iš dzieło o charakterze religijnym oraz książeczkę o treści świeckiej. Materiał do rejestru słów zebrano iš S. z prac Stanevičiusa: „Chwała Żmudzinów“ (ŠŽ), „Sześć opowieści“ (ŠP), „Pieśni Żmudzinów“ (DŽ), przedmowa „Czytającym“ (z „Krótkie pouczenie o języku litewskim ir żmudzkim“) (TPS), „O przygotowywanmą iu iš porostu islandzkiego“ (AD) ir „Historia święta“ (IŚ), wydanych w książce S. Stanevičius „Pisma“ (V., Ody 1967). prozaicznych utworów — literackich pisarza Język przypowiir eści „Sława Żmudzinó- — w” „Sześć opowieści” jest prostym, codziennym, żywym językiem ludowym. W tych utworach znajdujemy specyficzne słowa używane wyłącznie przez Żmudzinów, np.: pašalys „skraj, kąt”, veizėti, veizdėti „patrzeć”, słowa, ir których znaczenie jest inne niż znaczenie słów współczesnego języka ogólnego, np.: kiemas „wieś”. Istnieją słowa, które były to używane w piśmiennictwie w tamtym czasie, lecz później zanikły, np.: pakala „plecy, tył”, žavinti „zabijać, uśmiercać”, lydės „wyścigi”, išrastojas „twórca”, dainiuotojas „pieśniarz”. Do pracy Dzieło „Dainos Žemaičių” charakteryzuje leksyka pieśni ludowych. Występuje tu wiele zdrobnień, np.: seserelė, bernuželis, rūtelė, dobilelis, putinelis. W pieśniach jest wiele słów używanych wyłącznie w dialekcie żmudzkim, np.: gegelė „kukułka- ”, lėtunelis „ten, kto mało mówi”, pagristi „znudzić, uprzykrzyć się”. W przedmowie do tego dzieła, w ir objaśnieniach S. Stanevičius używa swoich ir neologizmów, np.: nužygis „powiat”, mokslininkas „uczeń, wychowanek”, albo nadaje słowom nowe znaczenie, np.: atgranža „zwrotka, strofa”, niektóre słowa bierze ir iš starych pism, np.: būstymas „byt, istota”, Žvieti „Łowić” itd. Książeczka „O przyrządzaniu potraw z iš porostów islandzkich” jest interesująca dlatego, że jest jedną z iš pierwszych książeczek o treści świeckiej, poświęconą sprawom życia codziennego. Mówi w niej o rzeczach, ma których w litewskich książkach do tej pory jeszcze nie poruszano, toteż S. Stanevičius, tłumacząc tę książeczkę į na język litewski, musiał znaleźć litewskie terminy na określenie różnych pojęć. W tej pracy zaczerpnięto niemało słów z żywego iš języka i nadano im ir nowe znaczenie, albo tłumacz tworzy neologizmy, np.: tėvūnas „patriota”, atidėjimas „porcja”, putra „kasza”, nutikimas „właściwość”.. W książeczce jest dużo słownictwa potocznego. Są to ne słowa ir słownictwa potocznego używane obecnie w języku ogólnym, np.: plewy, ziemniaki, cukier, sito, dzieża, ale zdarzają się ir iš 15. nieznane innym źródłom 29 t. 917 słowa z zakresu językoznawstwa litewskiego, np.: mąka „skrobia”, aušinė „galareta, żelatyna” ir itd. „Historię świętą” S. Stanevičius przetłumaczył dość żywym językiem. Jest tu wiele słów z dialektu żmudzkiego, np.: zatrzymać się „pozostawać na miejscu” apveizėjimas „troska, rozporządzenie”, atieškoti „odnaleźć”, išsitykti „ubrać się”, krestis „koszyk”, pabengti „zakończyć”, pabenga „koniec”, palaikis „chudy, lichy”, pargandinti „przestraszyć”, pribengti „dobić, zabić”, prisitiekti „przygotować się”, užmokesnis „wynagrodzenie, zapłata”, veizėjimas „patrzenie, spojrzenie”. Niemało jest takich słów, które były ir używane w dawnych pismach, a później zanikły, np.: aimus o „o pięknej budowie”, apginklingas „uzbrojony, zbrojny”, gyvata „życie, żywot”, išplėša „łup”, karionė „wojna, walka”, svilksnė „miotacz”, paskanda „powódź”, obraz „przykład”, vylius „oszustwo” i ir in. W artykule przedstawiono rejestr zgromadzonego słownictwa, w którym jako hasło podaje się mianownik rzeczowników, bezokolicznik o czasowników, — transponując je do języka ogólnego. į Poniżej skrótowo wskazano część mowy, a w o cudzysłowie — znaczenie wyrazu. Po W objaśnieniu znaczenia podaje się wszystkie to znalezione formy wyrazu. Wypisuje się wszystkie ir morfologiczne warianty o pisowni; jeżeli formy się powtarzają, dalej podaje się tylko S. Praca Stanevičiusa, strona, ir wiersz. Słowa oznaczone gwiazdką, których w ogóle nie ma lub które nie zostały podane w takim znaczeniu w akademickim „Słowniku języka litewskiego” Iw tomach XIV. Į Do rejestru ne włączono całość litewskiej S. leksyki pism Stanevičiusa, lecz tylko tę o jej część, ta która nie jest używana we współczesnym języku ogólnym. W pracy nie podano takich słów, dla których charakterystyczne są wyłącznie fonetyczne cechy gwary żmudzkiej, np.: pažinstamas, intikti, kūmi, a także fonologiczno-morfologiczne dialektyzmy, np.: aitoras, laza, lyzas, vėzas, nierozkładalne połączenia frazeologiczne, np.: aukšta daina, aukšta giesmė „oda”, gražieji prityrimai „sztuka”, kraštuose stovi „zamiast stoi, strachu”, be nebspaustos rękopisy „mneišspausdinti raštai“, język związany „wiersze” oraz S. Etnonimy używane przez Stanevičiusa, np. : Grykonas „Grek”, Gudas „Białorusin”, Phrigionas „Fryg”, Lietuvininkas „Wschodni Pruski Litwin”, Rymionas „Rzymianin”, Rusionis „Rosjanin”. Rejestr słów aimus przym. jakościowy. „1) piękny, dobrze zbudowan2) y, bogaty, proroczy”: 1) buwa Juzapas aymus Iš 344,,; aymesny buwa Iš 3884; 2) pokazali się pięciu mężowie na koniach i siłą aymesny Iš 396,,. zaimek wskazujący „on”: ansay tary Iš 3513; Iš 350,; Z 350,; . nagłówek rzecz. „nagłóweksu “: antraszays TPS 445,,; yszdawe wiėl knigéle, po antrasza SP 40;,; SP 44,; SP 36,4. narodzenie rzecz. „natura, sposób“: rddidamas taygy daynū Żmudzki odpowiednik DZ 133;; oznaczony (...) odpowiednik języka TPS 448. apginklingas przym. „uzbrojony, wyposażony w broń”: miasto (...) murays yr boksztays apgynklyngas Iš 359,,; apey witas (...) Egipta mało apgynklyngas ką objąć czas. Iš 34794. „wziąć, zająć”: pyles apjemy Iš 395,,; Iš 384.5: Iš 3884; Iš 35815. 218 aprinkti czas. „wybrać”: aprynka sau karalu Iš 375.4; buwa aprynktas 15 366;5; osiedlić się czas. „pozostać IS 358. w miejscu, nie opuszczać się niżej (o słońcu): lipy sauley apsystoty: apsystoja’, sauly yr Iš 360,. apskystojas rzecz., skarżący, oskarżyciel”: apskunstojus lawams atydawy Iš 389,,. apveiza rzecz., „opatrzność®- ”: apweiza (...) suszelpy AD 311,,. apveizéjimas* rzecz. „troska, rozporządzenie“: stojąc, to z opisu Boga Iš 351,,. odłożenie* rzecz. „porcja- “: jedna jej część AD 322,. zwrot rzecz. „„wiersz, strofa“: dwie ostatnie zwrotki trzeba tak zrozumieć, odszukać czas. DZ 109. „odnaleźć- “: posłany chłopiec, ju odnaleźć, Iš 379,,. odstąpić czas. „stracić“: nu pamiętając, Iš 366,,. odstępując, rosnąć przym. „bardzo wyrośnięty, bardzo duży“: mężczyzna bardzo duży Iš 366544. galareta* rzecz. „drebučiai, želė“: paty dusziny kayp AD 324,,; darity Guszine ysz kidarpiu AD 323,,; ant darima Guszines AD 323,; gales géuty asztinys swarus auszines suwyrywyma AD 3275; i Guszine AD 327,5; Guszines AD 323,,; AD 323135 AD 3235; AD 324,; AD 324,; AD 328,. beg dll. „argi, ar, gal“: tenay asz lyngusiu, beg yszgyrs matuszy ne bepročiai* prv. DZ 118,: DZ 1185; DZ 118; DZ 118,,. „lekko po dysku“: król Samaryjos bezprotey ikyrszy Iš 385,. była* dkt. „znaczenie, myśl“: bila tos daynos ira tokia DZ 113. bastymas dkt. „stan, byt“ (būstymas S. Stan. wzięte iš M. z pism Daukšy, gdzie oznacza przebywanie, bytność, istnienie S. StanR 569): naszego wieku będziemy mieli miłe słowa DZ 1715. współcześnie, przysł. „teraz”: w naszym przemówieniu SP 42,; SP 44,,. współczesne oznaczenie* rzecz. „nutę”: dodany znak nutowy, DZ 1334; DZ 133,4. śpiewak rzecz. „śpiewak, poeta”: o Donalajczia życie czyny yr jako wielkiego mego yr pierwszego śpiewaka Litwy-2 opowiada dzieło SP 36,,. rzecz. „pracowitość- ”: w yr pracowitości pięknie pracuje, biorąc przykład nu Litwinów Pruski TPS 444,,. dievotarnis* rzecz. „sługa boży“: diewotarnys diewobaymyngas yr draugalelé* SP 36,. rzecz. „przyjaciółka“: Zuwelu DZ 87,,. draugalely drauginykas rzecz. „strażnik, towarzysz, przyjaciel“: winam draugynikuy Iš 36955; nor buty draugyniku Iš 379;,; draugynikay Iš 369.4; draugynikams Iš 3764; jo draugynikus Iš 37131; siunty draugynikus sawa Iš 369,; su draugynikays Iš 36913; Iš 37214; Iš 3724; Iš 37243. dukravedis rzecz. „mąż córki“: par wilu sawa dukrawedžia pražuwa erčia dkt. Iš 399,,. „puste miejsce, otwarte miejsce, plac“: po auksztas yr dikas erczias AD 32055. ertus bdv. „przestronny“: ira numi erty wita Iš 3385. sławny, -a, -e przym. „sławny- “: garsyngas par wysūs žemaycziūs SP 42; pas Lenku garsyngas SP 34,,. gęgawa* rzecz. „kukułkao yr “: atlicky tryns raybas gegeles DZ 126,: pstra kukułka DZ 1264: przy pstrokatej gėlės DZ 117,,. 15% 219 żywocie rzecz. „życie, egzystencja“: Saula giwata ne siky užlayky 18 369114; o Donalayczia giwata SP 3659. gobtūrelis rzecz. „gobtūras — — iš aksamitna czapeczka, jedwabna czapeczka ozdobiona koralikami“ S. StanR 583: uždies gopturely DZ 99,4. idant jng. „kad“ — oznaczające cel w starożytnar ej uroczystej mowie: idant tasay tarp jū karalum' pastétu SP 56,0; DZ 723. įkiršyti vksm. „sukiršinti“: karalu Samaryjos beprotey ikyrszy ing Iš 3854. prl. „į“: yng Némona wara SP 54,5; SP 50g3. ypatus bdv. „atskiras“: yr ipatiose knigialies AD 30745; po kaymas uždiėty ipates griniczias AD 3205. išplėša dkt. „łup“: wiele rozgrabionego dobytku Iš 396,. wynaleźć, czas. „uznać, ustalić, uważać za kogoś/coś“: uznaje za kogoś/coś Iš wynalazca*, rzecz. „twórca“: będąc pierwszym twórcą opowieści SP 32. dowodzić, czas. „pokazać“: dowodząc, tq wyrazić się DZ 1334. czas. „wyjaśnić się“: ujawnij się, ptaku, to przebiegłości SP 5819. iSsitykti (išsitikti)? czasownik „rozebrać i się“: kiala yszsytikusy Iš 379,. wycisnąć czasownik. „wydrukować- “: isakes yszspdusty AD 308g; yszspdusta buwa AD 307,0; apgarsyjnta buwa yszspaustu rasztu lizuwie Rossu AD 307,. poprawić czas. „sudaryti”: według (...) języka grikonyckiego poprawione SP 42,; (bajki) w języku łużyckim poprawione SP 34 s. zdarzyć się czas. „sudaryti”: daynu Zbiór żmudzki ukończony i wydrukowany yr został DZ 72,,. iSvadinétojas* rzecz. „šauklys“: pasiuntinys, atnešantis įsakymus, apsiaustus, be Iš 367,. kita ko. „nebent“: išskyrus tik užsikrėtimo liga atvejį AD 3095. jei jung. „jei“: jei mano yr mylimasis mažas berniukas, gaila mano širdelės, gaila DŽ 1045; DZ 103,,; DZ 104;5; DZ 107,; DZ 1055... taipogi* prieveiksmis. „taipogi“: garbingas, taipogi mokytas vyras SP 4213. kalinys daiktavardis. „kalėjimas“: įmėtė Juzapa i kalyny Iš 3444, ; buwa (...) kalynie Iš 34455; kalyne sargays podraug pasylyka SP 58,5; lig sūduy stésent, kalynie tūriėja SP 58,5: Iš 36244; Iš 3878,; Iš 388. karia dkt. „karas“: už paskutynenses kares Szwedu DZ 724. karionė dkt. „karas, kova“: kariony Iš 3994; ant kariones prysytiky 18 37214; karione dransey (...) wary IS 395;8; Iš 3994. podwórze rzecz. „wieś”: urodzony — w (...) Lazdenelach SP 3494. kosz rzecz. „koszyk” (z pałąkiem)”: nosiliśmy kosze Iš 355,,; trzy kosze nosiłem na Iš 34531; głowie trzy kosze Iš 34518; Iš 35593. łan rzecz. „soczewica“ (taka roślina): dla siebie jedzenia z tych Iš 339,,; jak grochowsu i, bobom, soczewicy AD 32499. podlewać czas. „tynkować“: trzeba położyć i tynk na ścianę AD 3235. pochylać, zginać, wyginać czas. „czcić, starać się przypodobaćji “: według przymierza pochyla się, Iš 3834. zgina się rzecz. ż. „kamanėlės su laužtukais“: ciągnąc małymi DZ 985. łukami, powoli rzecz. ż. „ten, który mało o mówi“: tu gdzie tu idziesz, DZ 1175. mały Litwinie? rzecz. ż. „wyścig“: nadchodzi kres dla ptaków SP 583. lutelis rzecz. „wiązka“: wkładamy (...) wiązkę z opisu jesieni SP 3694. 220 myśleć? czas. „przywyknąć, znać się“: gdzie po przywyknięciu do ludzi AD 3205; nazwany był Dawid znającym się na tej pracy Iš 366.5; w jakiej rzeczy znający się TPS 442,,. maudas rzecz. „sitowie- “: bierze krzyż z sitowia Iš 355. materiał (materiał)? rzecz. „materiał“: tamtykra mėdega rasty (...) galiesy TPS 4485). mąka rzeczownik „skrobia- “: giariduse dale ira myjltes AD 310;,; nie tir (...) myjleziu AD 3104; AD 311, uczeń rzeczownik „wychowanek“: nigdy Mokitynia SP 42,,. uczony rzeczownik „uczeń, wychowanek“: par Symona Stanewicze mokslynynka Iyteraturas gražiūju prytirymu našumas rzeczownik „gorliwość”: kytyjms prydiity yr naszuma TPS 442,,. niecelność DZ 67,. rzecz. „strata, nieszczęście, szkoda®”: nepalowy nepritelu wargynty wysokeys nenutaykumays Iš 362,. „nie przewrócić czas., nie zmieniać- ”: eyn ysz neparwertemos esibes dalit AD 310,,. nie znaleźć czas. „nie pojawić się”: niek’s pykta SP 56. nerassys’ nesang jng. „ponieważ”: ponieważ człowiek lawa kayp tykt pazyna SP 504; SP 34,,. niesprytność* rzecz. „brak sprytu”: par nesukruma wadowu Iš 396,. niespełnienie rzecz. „brak, niedostatek®: nesutekymas dūnas AD 310,; w czasie niedostatku nieurodzaju AD 308,; w niedostatku zboża AD 307,; niedostatek ne zboża AD 311,,; w niedostatkach (...) zboża znajdujących się w spichlerzach Iš 377; AD 318,,; AD 3213; AD 310,,; AD 309,;. nigdy* „niegdyś, jakiś czas temu (byłego wychowanka)- “: nigdy Uspokojenie SP 42,,. Nauki* rzecz. „uspokojenie, wyleczenie“: dla uspokojenia choroby jo Iš 36654. uspokoić czas. „uspokoić”: Uspokój (...) Filistynów yr Arabowie mogą być Iš 38511; uspokojeni Iš 381.9; tak Słowo „uspokojeni15 37954. e”, rzecz. „zdarzenie”: obserwujemy tu tylko wydarzenia wszelkie TPS 448,,. wydarzyć się czas. ,powieść się”: przydarzyło się nam odkryć TPS 442, wydarzenie* rzecz. „wydarzenie”: byłoby wiecznym pomnikiem wydarzenie Iš 3594; Z 3514; Z 359,4. wydarzenie* rzecz. „właściwoo ść”: w wydarzeniasu ch swoich wszystkich podobny AD 309,5. ruch* rzecz. „powiat” (S. Stan. neologizm zastępujący „pavietui” S. StanR 570): jestem winny (...) Karūžūjuy nūżige Raséyniu DZ 133,,. pabenga rzecz. „koniec”: pabenga, DZ 130.5; Iš 38653. pabengti czas. „zakończyć”: pabengy amžiu Iš 373,,; nie było jeszcze zakończoIš 360;; Iš 37355. | nego położenia rzecz. 1) pomoc, 2) położenie1) ”: praszity 13 3853,; padiejyma par padiejyma Boga Iš 38345; pomocy Bóg ma Iš 3874; na pomoc Boga 18 39734; opuściwszy nadzieję w pomocy Boga Iš 399,. 2) w takiej pomocy potwierdza Ezechiasza Izajasz Iš 38653. uzasadnić czas. „znudzić, naprzykrzyć się“: pagryss mun judynjey DZ 106,,. 221 purweley poruszyć, czasownik. „wzruszyć“: koralus pajudyntas stebuklu Iš 38953. pakala, rzeczownik. „plecy, zad“: ant erele kitrey tiloja pakalas SP 5854. pakastynės, rzeczownik. „pakastynės: obrzędy pogrzebowe“ LKŽ IX: ten atlaykę pakastynes Iš 354,,; Iš 3995,. palaikis, przymiotnik. „chudy, lichy“: septines karwes palaykes Iš 3465. paminkslas, rzeczownik. „pamiątka“: Aisėpą pamynksla garbieje laykidamy SP 344. pamokslas, rzeczownik. „наука, обучение“: werta tykray idant del kalbos yr krykszcziényszka paméksla ysznauja spausdynta būtu TPS 4454. pargalėjimas* сущ. „победа- “: idant kartays pargaliejyma neprypažyntu Iš 3615; po pargaliejyma Iš 391,,; Iš 3855; Iš 369.4: Iš 36554. pargalėti гл. „победить“: budawa pargaliety nu nepritelu Iš 360,, rassy mes pargaliesme DZ 123,,; musztiniese pargalieja 15 3864; pargalietas Iš 3874; pargaliejes karalu Iš 3913; Iš 39755; Iš 395.4; Iš 399.9: Iš 39554. pargalėtojas* сущ. „победитель“: pargalietojuy buwa pryžadiejes Iš 368,,; džiaugdamis pargalietoju 15 368,,; pasylyka pargalietojeys Iš 3685. pargandinti гл. „przestraszyć“: wysa ju wayska pargandyna Iš 3655,; Iš 39645. parleisti vksm. „wysłać- “: ant jo parleyda Iš 3844. parsergėti vksm. „ostrzec“: pranaszas parsergieja 15 385,; parsergietas nepaklausy Iš 385,4; idant ji parsergietu 18 370,,; Iš 36354; Iš 38784. parveikti vksm. „pokonać“: skausmu parweyktas Iš 394,,. parvien prv. „razem, wspólnie- “: parwin su mižiu saliklu DZ 1144. pasavinti vksm. „przyswoić sobie, adoptować“: ona pasawyna yr pramyny Moyžiesziumy Iš pasergėti vksm. „zauważyć“: 35554; Saulys tay pasergiejes Iš 365,,; pasergieję tay dwaryszkey Iš 389;3. dać się skusić, czas. „Dać się skusić“: raszity pasygundžia SP 34;,. spostrzec się, czas. „Spotkać się, zobaczyć się“: fen mes pasyregiesme DZ 98. 4 troska rzecz. „wysiłki, nauka“: be jėkia pasyrūpynyma TPS 44355. paskanda dkt. „powódź, wezbranie“: po prasydiejyma paskandos Iš 3344; Iš 33444; Iš 335s,; znaklyna pabayga paskandos Iš 3555; Iš 35554. pašalys dkt. „obrzeże, róg“: nuszwyta paszaley SZ 644. patepti vksm. „potwierdzić, wybrać, pobłogosławić“: ant karalaus pateptas 15 36653. patogiai prv. „ładnie, pięknie“: patogéy suswadynty ira TPS 443. patoliai prv. „aż do tego czasu“: wyrynty patoley, pakol ne pasydaris lympanty putra. obraz dkt. „przykład”: abym pozostawił znikomy obraz Iš 392,,; może być podobnie TPS 446,; byłoby podobnie TPS 448,,. paveizėjimas rzecz. „spojrzenie”: na samo spojrzenie można odgadnąć AD 316,,: Iš 332; rana rzecz. „rana”: doznawszy rany Iš 3884. pažymė rzecz. „oznaka”: oznaki żmudzkie są dowodem DZ 131,. prapultingas przym. „niebezpieczny, zły”: abym pozostawił zły obraz młodzieży 18 39254. pratarimas* (pratarymas)? rzeczownik „przedmowa”: pratarymas DZ 71; prataryme SP 424; mokita prataryma ira wokyszkay raszes SP 36,5; DZ 133,. 222 zagłada rzecz. „zagłada, śmierć”: nu pražuwos yszgialbieja 15 3694. pribengti* czas. „dobić, zabić” prybengy ji Iš 37235. priegtam przysł. „poza tym”: priegtūm giaras ira TPS 446,,. prigimtas* przym. „rodzimy”: ne niekyndamy prygymtos sawa žemaytyszkos kalbos SP 34,,; prygymtoj' mūsu kalboj' suraszitas SP 323. prisitiekimas rzecz.,,1) przygotowanie, 2) uroczystość””: 1) tayp baysaus prysytikyma ant waynos Iš 398,,; 2) Bóg dał im przykazanie, aby przysięgali przed Nim 13 przysięgać vksm. „przygotować się”: na 35734; wojnę przygotować się Iš 37219. przysięgać vksm. „dać”: chce powierzyć swoje rogi Iš 36733. przywieźć dkt. „opieka”: gdzie pod opieką wśród ludzi AD 3205; AD 326,,. opiekun* dkt. „opiekun”: postawiony nad opiekunami Iš 344,,; Iš 34555; Iš 346,,. zupa dkt. „košė“: kol nepasidarys limpanti košė AD 317. regétinai prv. „aiškiai, matomai- “: regietynay Dowiduy smerty tiky 15 3685; Iš rūpesningai prv. 3965). „rūpestingai“: rūpesnyngay iszkéty TPS 444;5. rūpiai* (rupiai)? prv. „rūpestingai“: todiel rūpey reyk jes yszrynkty yr atskyjrty AD 31454. sakymas dkt. „pamokslas“: dydžiūuse werczia dūdame sakima44543. ms Dauksza TPS sandara dkt. „zgoda, rozejm, porozumienie, umowa“: padary sandara Iš 39955; neszty skrine sandaros Iš 3595; bus ženklu sandaros Iš 335;5; nu ūmžiu sandaroj’ giwėna SP 56,; Iš 358.9; Iš 35944; Iš 364,,; Iš 37454... santarmė dkt. „porozumienie?“: gražiu balsu yr sūntarme ira daynujemy DZ 1344. savokti* vksm. „Znaleźć- “: rasztū niekur sawokty negaliejome SP 42. sekmas sktv. „siódmy- “: dino sekmo Iš 37195. skaitlius dkt. „ilość, liczba“: yszspdusty sutenkanty skaytlu knigialu AD 3084. skepetelis dkt. „chusta- “: muny jy nuszlusty szylku skepetelu DZ 78. sloga dkt. „nieszczęście, bieda”: jego niewłaściwe wypowiedzenie jest z powodu zbyt wielkiego smutku AD 309,. sluogsnis rzecz. „strofa- ”: w ostatniej strofie chce czytać Żyrgas DZ 106s. sodnas rzecz. „ogród”: dorównuje ogrodom TPS 443. spaušti czas. „drukować”: drukowano w Londynie TPS 447,; Drukowano w Królewcu TPS 446,,; drukuje się w Kiejdanach TPS 447,,. stačiai przysł. „prosto, dobrze?- “: zachowanie statey Iš 339;4. czasownik sugryti. „schwycić“: ten but sugrije za kolorową deseczkę DZ 8145. czasownik suklėsti. „wyhodować mnóstwo jagód“ S. StanR 581: kad sukliess glusnelej raudonas ugeles DŽ 935. sumanė rzeczownik. „opinia, nastawienie, zamiar“: apie sawa sumanes turiejos Iš 3644,: sawa sumanie tebstowieja Iš 356,,; prysyleyda ant sumanes netykrojy motina 18 374,,; pakol pryklausy sumanes Jooda Iš 38445,; patyka karaluy sumany Z 34644; Z 3784: Z 39214; Z 39251. rozmiłować się, czasownik „zlitować się”: susumyla ant jo Z 355. 223 wnieść się, czasownik „przyłączyć się, dołączyć się”: su jeys karalus Amaliecytu susyneszes buwa Z 361,. rozdzielić się, czasownik „Rozedrzeć się”: skara tayp wadynama nu žodže suskyres DZ T855. zbieranie rzecz. „zbiór”: daynu żemaytyszku surynkymas ysztiktas yr yszspaustas butu DZ 72. wystarczyć czas. „wystarczyć, starczyć”: yszspdusty sutenkanty skaytlu knigialu AD 3085. sprowadzić czas. „zwabić- ”: Zaltis muny suwedy Iš 3323,; żebyś zwiódł kobietę 33254, Išsužvieti czas. „złowić”: ten but sužwiję, ten but sugriję marga lidekele už DZ 8145. svilksnė rzecz. „svaidyklė“: miotacz: mety ysz swylksnes Iš 3685; jemy tyktay laza, swylksne IS 36759; *šarvas rzecz. „ginklai“: szarwa sawa pryteykty norieja Iš 36753. szelpti czas. „palaikyti, paremti, pakelti“: néryme szelpty sawa kalba TPS 444,,. tamtikras „tinkamas“: tamtykra mėdega rasty TPS 448,,. teiksmas rzecz. „palankumas“: dydys teyksmas swieta Iš 368,,; yszrédy tq teyksma; teyksmu króla Iš 38953. tėvainis rzecz. „spadkobierca, dziedzic- ”: umierający pozostawia swoim krewnym syna Iš 39945. tėvūnas rzecz. „patriota”: w naszym państwie jest wielu patriotów AD 321,,. prostota rzecz. „porządek”: po porządek bardzo yr dobrze ustalony jest TPS 443, („porządnie, rzędami”). pasować czas. „przypadać, przydarzać się”: peliėday yr szyksnésparniuy tyka SP 58,4. czas. ndk. „milczeć, pozostawać w bezruchu, spokojnie czekać na coś z napięciem” S. StanR 502: ant erele kitrey tiloja pakalas SP 585. przysł. „chętnie, łapczywie- ”: tėky pdszara galwyjey jėd labay troszkey AD 328,. zaimek nieokreślony. „częsty, niejeden, wiele osób”: tiūfose szalyse TPS 448,. rzecz. „?”: Samsonas naktis wydurie atsykieles nueja pas duru miesta kures rades uždaritas, uždoreys wysu, peteys yszkiėly su su Iš 36245. zagadnięcie (nadepnięcie)? rzecz. „projekt”: jéy užmynymas tasay pasyrédis wertu miegynyma AD 32154. užmokesnis rzecz. „atlyginimas, zapłata“: už suligta užmokiasny Iš 3554. užsistebėti vksm. „zdziwić się, osłupieć“: Jokubas (...) užsystebieja Iš 352543. užveizėtojas dkt. „nadzorca, opiekun“: yr wysa Egipta užweyzietoju ira Iš 35244. užžinotojas dkt.,Zinys“: užžynotojys Iš 350,,; pawadyna užžynotojy Iš 350; lipy užžynotojuy sawa Iš 350;5; prisz užžynotojy Juzapa 15 349345; Iš 35055; Iš 34954. vaidas dkt. „niezgoda“: pradžia to wayda esanty ysz apine DZ 114,; waydužy padarey DZ 111,,; kol winas buway waydužiu ne darey DZ 111. valdonas dkt. „właściciel, gospodarz“: /aukū yr kdymu waldonas ŠP 50,,; ūwoga waldonu AD 321g; diel tū waldonu AD 320,; idant waldonay AD 320,,; AD 3194; AD 324,,. vartinti vksm. „versti“: wartyna walgity 15 3924. veikslas dkt. „pavidalas, išvaizda ?“: darose weyksle meylažodistes DZ 72;. patrzeć, czasownik „patrzeć”: lisica głodna na niego z krzaka patrzy SP 48; patrz, świecie, zasmuciwszy się SZ 64. patrzenie, rzeczownik „Patrzenie, Spojrzenie”: spojrzeniem jest Słowo umocnione 15 39445. 224