D. Poškos žodyno genezė ir likimas

LEKSYKA I TERMINOLOGIA LITEWSKA PROBLEMY ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXIX (1991) KAZIMIERAS PAKALKA GENEZA I LOSY SŁOWNIKA D. POŠKI Dionizas Poška (około r.) 1757—1830 był nie ne tylko wybitnym poetą, lecz także ir dobrym leksykografem i etnografem. Rozumiał potrzebę stworzenia nowego słownika języka litewskiego i niejednokrotnie o tym pisał. W 1821 r. wzywał Uniwersytet Wileński, aby zainteresował się opracowaniem historii Litwy oraz napisaniem ir gramatyki słownika języka litewskiego (Poška, 1959, 271). Poška uważał, że nie sposób napisać dobrej gramatyki, dopóki nie mamy dokładnego słownika. Słownik miał być fundamentem języka (Poška, 1959, 489). Poška szukał kogoś, kto mógłby napisać taki słownik. Nie znalazłszy autora, sam na starość podjął się pracy leksykografa. Jego działalność leksykograficzną poparli inni literaci żmudzcy. Słownik języka polskiego — łacińskiego — litewskiego, jak wskazuje na stronie tytułowej, zaczął pisać 2 marca 8 1825 r. Sam autor nazwał słownik „Stownik języka Litewskiego, Polskiego i Lacinskiego“. Iš W rzeczywistości słownik — jest — słownikiem języków polskiego, litewskiego i łacińskiego. 1825 roku M. Brenšteinas (1874— 1938) uważa za datę, kiedy Poška zaczął pisać słownik į „czystopis” (Brensztejn, 1934, 20—21). Do takiego wniosku Brensztejn zapewne doszedł, opierając się na L. Jucewiczu, (1813—1846), dobrze znającym D. Poškę, stwierdzeniu: „O wszystkie chwile swojego pracowitego życia poświęcał na pisanie Słownika języka litewskiego” (Jucewicz, 1837, 23). Sam potwierdził ir twierdzenie Jucewicza Poška „W materiałach słownikowych“ (w Notach). Pisał: „Tworztą ąc słownik, miałem wiele pracy — Sam własną ręką pisałem i przepisywałem“ ir (Poška, 1959, 199). V. Maciūnas uważa, że Poška wykonał prace przygotowawcze do słownika już przed 1825 m. „[1825] prawdopodobnie dopiero zaczął przepisywiš ać wcześniej zebraną już materiały słownikowe, ponieważ trudno byłoby uwierzyć, że stary człowiek w ciągu pięciu lat, aż do śmierci, zdołał napisać tak obszerny (ponad str. 2000 rękopisu) słownik” (Maciūnas, 1981, 31). Poška miał na celu włączyć do przygotowywanego słownika jak najwięcej słów. Słownik Poška porównysu wał do puszczy: jak w wielkiej puszczy trzeba znaleźć różne drzewa, tak w — słowniku — każde potrzebne słowo. Na odwrocie strony tytułowej słownika zamieścił następujący ułożony Ta przez siebie czterowiersz: puszcza ma prawdziwą nazwę dobrego lasu, Gdzie ir znajdziesz każde drzewo, którego szukać trzeba: Takim ir niech będzie nasz słownikarz, tego pragnę, Żeby znalazł każde słowo, którego ktoś by szukał (Poška, 1959, 87). 8. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 29 t. 113 Do swojego słownika zaczął sporządzać rejestr polskich słów iš S. B. sześciotomowego dzieła Lindego „Stownik języka polskiego“ (1807—1814). Zapoznawszy się su ze słownikiem Lindego, Poška zrozumiał, że nie dorówna Lindemu. Dlatego na karcie tytułowej napisał jakby swego rodzaju skromne usprawiedliwienie: Lindė napisał dla Polaków wspaniały słownik, Godny szanownego miana dobrego pisarza, Lecz nad obecnie pisanym jak jeden dzieciak: ne Ot, ani tak, ani siak bazgrał Żmudzin niedołęga (Poška, 1959, 85). Wieść o pisanym słowniku Poški, jak zaznacza Brenšteinas, rychło rozeszła się wśród przyjaciół Poški: poeta S. Valiūnas (1789—1831) stworzył list literacki (Valiūnas, 1957, 293—294). W tym liście Valiūnas entuzjastycznie poparł Pomysł słownika Poški dostarczir ył piszącemu słownik istotnych rad. Wieść o słowniku Poški rozprzestrzeniała się na Uniwersytecie Wileńskim. Profesor tego uniwersytetu J. Loboika o (1786—1861) Pošce ir jo poinformował o słowniku N. Rumiancewa. Albowiem Loboika 1825 m. miał pojechać na Żmudź, chcąc zobaczyć słownik Poški (Maciūnas, 1981, 32). Poška nie dokończył pisania słownika. W ciągu pięciu lat napisał więcej niż połowę, aż do polskiego słowa „sianie“. Poška, jeszcze nie ukończywszy pisania słownika, myślał o jego jo drukowaniu. Wskazuje na to zamieszczona w słowniku uwaga dla drukarni („Przestroga dla drukarni“), w której Poška radzi, aby podczas drukowania użyć takich znaków drukarskich, dzięki iš którym czytelnik widziałby różnice między poszczególnymi częściami mowy (Stownik..., I t., 163, 671). Poška, ciężko chorując, troszczył się o los swojego ir rękopisu słownika. W testamencie pozostawił wszystkie litewskie rękopisy Kajetanowi Nezabitauskiemu (1800— 1876). W ostatnim punkcie testamentu napisanego po polsku pisał: „Chcę, aby moje litewskie rękopisy, jakie zostaną znalezione, zostały przekazane Wielmożnemu Kajetanowi Nezabitauskiemu, mieszkającemu Królestwa Polskiego Pracującemu w mieście Warszawie ir na rzecz języka litewskiego” (Poška, 1959, 672—677). Wykonanie testamentu powierzył bratu zmarłej żony Urszuli, Wincentemu Sosnowskiemu, podpułkownikowi armii rosyjskiej (Brensztejn, 1934, 17). Jak zobaczyme iš my w dalszej historii słownika, on nie dotrzymał testamentu Poški. Szczęśliwy los sprawił, że rękopis słownika Poški, ne niegdyś uznany za zaginiony, po po różnych peregrynacjach dotrwał do naszych czasów. Rękopis słownika przechodził przez ręce wielu osób. Oczywiście, brakuje jo danych, aby dokładnie prześledzić tę drogę. O Słowniku języka litewskiego Poški po raz pierwszy opublikował Jucewicz 1837 m. w wydanej książeczce „Wyciągi z iš nowych poetów polskich, ir kilka słów o języku i literaturze litewskiej” ir (Jucewicz, 1857, 23). Ten fakt zostaje powtórzony w ir recenzji tej książki autorstwa nieznanego autora — „Nowe dzieło“ (Magazyn Powszechny“, 1837, 229). Redakcja czasopisma ,,Magazyn Powszechny“ dodała w sprawie rękopisu słownika Poški następującą adnotację: „Z wiarygodnych źródeł dowiedzieliśmy się, że ten rękopis, zapisany testamentem Kajet. Nezabitauskiemu miał zostać wysłany jeszcze przed rokiem, lecz nieprzewidzia1830 ne okoliczności zatrzymały rękopis šį W Kownie, w rękach [Jurgevičiaus] 114 adwokata. Byłoby pożądane, aby rękopis dotarł do miejsca swego przeznaczenia, ponieważ w ten sposób spełniona zostałaby ostatnia wola śp. autora, a literatura litewsko- -żmudzka niewątpliwie tylko by na tym skorzystała” (Jucevičius, 1959, 667). Dalszych danych do historii słownika Poški dał nieco autor rękopiśmiennej gramatyki języka litewskiego Juozas Čiulda (1796—1861- ). W swoich „Krótkich zarysach zasad gramatyki języka żmudzkiego” pisał o losie rękopisu słownika Poški. „Niektórzy chcą uważać wspomniany tu słownik jedynie za wytwór wyobraźni, lecz jest to niesłuszne. Nie wiem, jak sam autograf słownika trafił do Kowna, choć zupełnie nie znałem języka żmudzkiego. Od niego również pożyczyłem go na kilkanaście dni. Słownik składał się z dwóch obszernych tomów in 4“ minori, od litery A do P włącznie, w trzech językach; litewskim — polskim i łacińskim. Chciałem go nabyć, ale cena 18 rb. srebrem była wówczas dla mnie zbyt wysoka. Po nieszczęśliwej śmierci Jurgewicza, która — mówiąc otwarcie — nastąpiła w największej nędzy i samotności, zarówno wszystkie jego rzeczy, jak i ten rękopis, nie wiadomo gdzie zaginęły. I, jak się zdaje, przepadł na zawsze” (Jurgutis, 1960, 25). Čiulda próbował ocenić słownik Poški: „Chociaż słownik liczył dwa tomy, moim zdaniem obejmował chyba zaledwie połowę słów zaczynających się na te litery. Jest to praca nie jednego człowieka i wymagająca niemało czasu (Jurgutis, 1960, 25). Čiulda znał słownik Poški lepiej niż inni. W swojej gramatyce „Krótkie zarysy...” w szóstym rozdziale „O pisaniu wierszy żmudzkich” opierał się na wierszowanych przykładach ze słownika Poški (Čiulda, 70—72). Twierdzenie Čiuld y, że słownik Poški miał dwa tomy, nie budzi żadnych wątpliwości. Do naszych czasów dotarły również dwa tomy słownika. Pierwszy tom obejmował: A —Ozigblo (1116 s.), drugi tom: Oziebtošė —Sianie (969 s.). Cały rękopis liczy 2040 stron. Nie wiadomo, dlaczego Čiulda nie wspomina o części słownika Poški od R — Sianie. Być może Čiulda pomylił się, podając objętość słownika według liter, być może Jurgevičius pożyczył Čiuldzie nie cały rękopis słownika. Sam Poška dzielił słownik nie na tomy i strony czy karty, lecz na arkusze. Cały rękopis obejmuje 255 arkuszy. Jeden arkusz liczy 4 karty. Słownikiem Poški, podobnie jak w ogóle lituanistyką, interesował się polski językoznawca J. Karłowicz (1836—1903- ). W rozdziale „Zarys bibliografii litewskiej” studium „O języku litewskim” podał informacje o słowniku Poški. Karlowicz nie widział rękopisu. Zadowolił się powtórzeniem danych Jucewicza i Cziuldy o słowniku Poški. Sam Karlowicz wskazał, że z rękopisem gramatyki Cziuldy „Krótkie zarysy...- ”, przygotowanym do druku, zapoznał go wileński księgarz J. Zawadzki (Karlowicz, 1875, 226-227). Karlowicz, powtarzając w całości informacje Cziuldy, pominął fakt, że sam Cziulda chciał kupić słownik Poški od Jurgewicza. Jak sam pisał Cziulda, nie doszedł z Jurgewiczem do porozumienia w sprawie ceny słownika. Zdaniem Karlowicza wiadomości o podróży słownika Poški do Kowna podał anonimowy recenzent broszury Jucewicza „Wyciągi z nowych poetów polskich..- .”, W rzeczywistości nie recenzent, lecz sama redakcja „Magazyn Powszechny” ogłosiła, że Rękopis Poški znalazł się W Kownie. Dalsze losy słownika Poški, nie wskazując źródeł, ujawnił K. Jokantas, podpisujący się (1880—1945), pseudonimem A. Miškonis (Miškonis, 1905). Qs 115 Rękopis słownika Poški, według świadectwa Jokanta, znalazł A.. Juška (1819—1880) porzucony w jakimś dworze na Żmudzi, zasypany su wszelkimi rupieciami na strychu. Jak widać, słownik Poški później ir był A. Juškę. Po śmierci A. Juški słownik Poški su wraz z wszystkimi innymi rękopisami Juški pozostał jo bratu Jonasowi (1815— 1886). Po śmierci J. Juški słownik Poški przypadł jo żonie Felicji Juškienei, mieszkającej Dorpacie. Według biografa Poški Brenšteina, żona po Juški po jego jo śmierci przekazała słownik Poški wraz z rękopisami su męża 1908 r. podarowała Towarzystwu Naukowemu Litewskiemu W Wilnie (Brensztejn, 1934, 27). słownika Poški uzupełnienia liter A—P „Noty“, jak zaświadc1912 m. za Brenštejn, tej spółce przekazał Jablonskis (1860— 1930) (Brensztejn, 1934, 28). — bibliotekę Litewskiego Towarzystwa Naukowego su Odziedziczył rękopis słownika Poški Litwy Nauk Akademii Instytut Literatury ir Języka Litewskiego. Obecnie Fotokopie rękopisu słownika ir Poški są przechowywane w zbiorach rękopisów ir biblioteki Instytutu Literatury Języka Litewskiego. LITERATURA Brensztejn M. Dionizy Paszkiewicz, pisarz polsko-litewski nu Żmudzi w pierwszej połowy XIX wieku. Wilno, 1934. Čiulda J. Krótkie pomysły o o prawidłach gramatycznych języka żmudzkiego (rękopis). Jucewicz L. Wyjątki z nowoczesnych poetów polskich tłumaczone na na język litewski z z dodaniem kilku słów z języka literatury litewskiej. o i Wilno, 1837. Jucewicz L. A. Pisma, V., Jurgutis 1959. V. Znaleziono Józefa Gramaty1854 ka języka Ciułdów // Praca biblioteki. 1960. Nr. 1. Karlowicz J. O języku litewskim // Rozprawa, 1875 (wydrukowana jako osobny odbitek). Maciūnas V. Uniwersytet Wileński ir litewski XIX w. a. ruch // Instytutu Lituanistyki 1979 m. materiały zjazdu. Chicago Illinois, 1981. Miškonis A. [K. Jokantas]. Dionizas Poška // Wiadomości Wileńskie. 1905. Nr. 18. Nowe Dzieło || Magazyn Powszechny, dziennik pożytecznych wiadomości. Rok czwarty w Warszawie 1837. Poška D. Pisma. W., 1959. Słownik języka Litewskiego, Polskiego i Łacińskiego przez Dionizego Paszkiewicza Żmudzina (rękopis). Valiūnas S. Raszantem lietuwiszka Zodini || Chrestomatia historii literatury litewskiej / Epoka feudalizmu | Opracował K. Korsakas, J. Lebedys. V., 1957. P. 293—295, K. ITAKAJTIKA TEHE3HC H CY/JbBA CJIOBAPS J. IIOJNIKM Pe3i0mMe JI. Ilonrxa (ox. 1757 — 1830) 6511 He TOJIbKO IIO3TOM, HO H nekcukorpadpom. OH xopomo oco3HAJI HY)XIY B HOBOM JIKTOBCKOM ciioBape. UTODBI 3aNOJIHHTb TOT npoben, B 1825 r. oH Havan COCTABJIATb TDEXbLA3bIHLIŪ LIETUVIŠKAI-LENKIŠKAI-LATYNIŠKAI SŁOWNIK „Słownik języka litewskiego polskiego i łacińskiego“. Ho mo istnieje Słownik SĄDZI POLSKO-LI TEWSKO-LITEWSKIM. PeecTpOM IOJIbCKHX CJIOB IIOCJIYXHJI H3BEeCTHbIH CJIOBapb C. B. Jiauje „Stownik języka polskiego“ (1807—1814). Tonika craBuji riepeėjį CO60f0 Heb OArOTOBATE MOHELA CJIOBapb., Ho TOM mean He JOCTHT. Pykonuce cJioBapsi o6psiBaeTcs Ha cose „Sianie“. CocraBuji Ba TOMA: I A — Ozigblo, II Ozigbtošė — Sianie. Bcero Bs cjoBape 2040 c. 116 Ho 3asewannio Tlouniku pykonuck CioBaps nepenuia K JiKTEpaTODpy Kaeronacy HesaburaycKHCY, KOTOpbIĖ xml B Bapurape. OjiHaKo HenpensuaeHnbie 06CTOATENBCTBA MOMENIAJIK NepeaaTh PYKONHCE 110 Ha3HaueHuIO. Ona nocranace ansoxary ¥Oprasuurocy B Kaynace. Anpoxat co6upajics CJIOBapb nponats. Ilocjie cmepru FOprseutioca pykonuce ucuesna. Ilo ceemenmsam K. MokanTaca, pykonuch cinosapsa A. HOmika obuapyxun B ogHoM HMEeHHH B Xemaiituu. Ilocjne CMEDpTH IOnrku pykonxcs nonana B pyku ero 6pata Monaca. B 1908 r. BsuoBa M. FOmkx rnonapujia CJioBaps Ilonikxn JInToBcKOMY HayunoMy oOGmecrBy B Burnsatoce. BnGjrnoreka OoOGniecTBa Oba mepejana VIHCTHTYTY JIHTOBCKOTO si3bIKa H IMTEpaTyphl AkajieMuH Hayk JinrBbr. B PYKOIIMCHOM OTJICICHUH YNIOMAHYTOTO HMHCTHTYTa CJIOBaph XPAHHTCA H TOHBIHE.