Regresyvinė balsių asimiliacija kretingiškių šnektose

PROBLEMY LEKSYKI I TERMINOLOGII LITEWSKIEJ ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXIX (1991) ZOFIA BABICKIENĖ REGRESYWNA ASYMILACJA SAMOGŁOSEK W GWARACH KRETYNGIŠKIS .1. Uwagi wstępne*. Prawo asymilacji samogłosek jest bardzo ważnym zjawiskiem dialektu żmudzkiego: na nim opiera się nawet klasyfikacja podgwar północnożmudzkich — kretyngiskiej i telszowskiej — (Girdenis, Zinkevičius, 1966, 142; Zinkevičius, 1978, 112— 114; Grinaveckis, 1973, 13, 142—145, Girdenis, 1981, 42, 50). Asymilacja samogłosek była szerzej badana jedynie w podgwarach telszowskiej i warniškiskiej (Girdenis, 1962; Rokaitė, 1961; Vitkauskas, 1963, 1974; Skirmantas, Girdenis, 1972). Dokładniejsze obserwacje i eksperymenty wykazały, że asymilacja występuje również w gwarach Kuliai, Budriai i Darbėnai, należących do północnożmudzkiej podgwary dounininków kretyngiskich. W podgwarze kretyngiskiej asymilacja samogłosek nie jest tak wyraźna jak w podgwarze telszowskiej. Niemal we wszystkich pozycjach, w których telszowianie mają i, # (np.: lp. mian. vėnės „gwóźdź”, mosés—>musis „mucha”: lm. bier. vinis „gwoździe”, mūsis —musis „muchy” Mžk?*) kretyngiscy wymawiają bardziej zamknięte e, a warianty, por. takie pary minimalne: lp. mian. bėtės — bitis „bitė“: dgs. gal. bėtis —bitis „bites“; es. I. vns. 1 a. knėso „knisu“: 2 a. knėsi „knisi“; dgs. vard. rogé „żyta“: lm. dopełn. rūg'ū'm „żyta“; czas teraźn. 1. lp. 1 os. pl’g.rpo— pliurpū „paplątuję- “: 2 os. pl"d.rpi „paplątuje- “. W drugim przykładzie pary samogłoski e, 0 są bardziej zamknięte i wyższe (w sprawie transkrypcji zob. s. 24). Tendencję asymilacyjną nietrudno zauważyć także wtedy, gdy w gwarach kretyngiskich e jest wydłużone. Porównajmy: aš rė.šo — aš rišu „wiążę” — „będę wiązać”: to r'ė.ši „wiążesz”; aš patė.kso — aš patiksu „spodobam się” — „spodobam się”: to patė.ksi „spodobasz się”; dré.skes „driskės- ”: drié.skis „driskis- ”; žlė.be „Žžlibę”: žl'ė.bi „žlibį”; spé.tres „Sspitrės”: sp'ė.tris „Spitris- ”. W tym przypadku przed samogłoską wysokiego wzniesienia wymawia się bardzo wąską, napiętą samogłoskę, przypominającą literackojęzykowe ¢. W badanych gwarach ta samogłoska jest wyraźnie dyftongizowana, dość podobna do dwugłoski ie. Porównując asymilację samogłosek w gwarach kretyngskiej i telszańskiej, widzimy, że jej zasadnicza różnica polega na tym, iż w gwarze telszańskiej wskutek asymilacji zmienia się fonem, natomiast w gwarach kretyngskich pojawiają się nowe warianty tego samego fonemu — węższe alofony e, o. Odnosi się wrażenie, że taki etap mogli przejść również mieszkańcy okolic Telsz (por. Kazlauskas, 1969, 32), lecz później z pewnych przyczyn zastąpili oni dźwięki przejściowe wyraźnymi. Jeżeli to założenie jest słuszne, to w gwarach mieszkańców Kretyngi zjawisko asymilacji samogłosek powinno być starsze. * Autorka szczerze dziękuje prof. A. Girdenisowi, który zachęcił ją do napisania tego artykułu, a także przekazał wiele cennych uwag krytycznych, które starano się uwzględnić. 1 Skróty nazw miejscowości są takie same jak w akademickim „Słowniku języka litewskiego”. 15 Pra | | g |; Prabos | ska |; Eil. Nr. | Objętość głosu | Pozycja | Parametry F, | | X+s 345+ 14 | | | | | | | v 4,14 | 1 | ė | 6 —-C’ la mi | | = | 330+360 ol X+s | 400 + 35 2 ę 11 -C | V | 8,45 | = | 380 = 420 | 2. Metodyka badania. Nagrania gwar kretyńskich analizowano wyłącznie metodą audycyjną, lecz dość szeroko stosowano metodę instrumentalno-spektrograficzne ną?. ir Tą metodą badano akustyczne właściwir ości poszczególnych samogłosek i dyftongów, zwłaszcza warianty pozycyjne fonemów /e|, Je|, |o|. Po raz pierwszy wybrano następujący tekst: até't drė.skis onta, ate't drė.skes Onta', tūoki dréski atvės, tūokę dréske atvės, tioke drėskę lauko, aš tum drėsk'u Ilūuko...* Za drugim razem wybrano następujący tekst: aš peldus jeu alaus, patė.ks'o aš pūonams, atė't dré.skis onta, jeu nudrė.ska Stapuons, to palė.ksi vėsūs, lauk tuo plé.ke šėtū', pelis tuo to aldus, atė't dréskes onta, jeu pėli šėta, jeu to nuplė.ka Stapuons, lduk tuo żlė.bę szėta ... Lektorzy® czytali teksty na magnetofonie z į intonacją oznajmującą. Badając teksty gwarowe z Kuliai, jedno nagranie wykonano w Laboratorium Audiowizualnym Uniwersytetu Wileńskiego na magnetofonie „Tembr” (prędkość taśmy 190,5 mm/s). Drugiego — W Kownie, w mieszkaniu, za pomocą magnetofonu „Orbita” (prędkość przesuwu taśmy —97,5 mm/s), korzystając z mikrofonu kierunkowego MJ/Į-52-A. Na Uniwersytecie Wileńskim w Laboratorium Fonetyki Eksperymentalnej sfilmowano dynamiczne spektrogramy typu „Visible speech”. Wykorzystano spektrograf konstrukcji Kowieńskiego Instytutu Politechnicznego KPI-69. Zakres częstotliwości spektrogramów — 50—10000 Hz, prędkość przesu63,3 wu taśmy mm/s, czas analizy — 4 ms, znaczniki czasu — 20 ms. Centra formantów samogłosek i dyftongów mierzono na spektrogramach na początku, w środku i na końcu mikrofilmów za pomocą 2 Swojej rodzimej gwary kulskiej, obejmującej Blidakių, Reiskių, Paalančio, Unkurių i in. wsie, teksty tą metodą badała autorka tego artykułu, a gwarę darbėnińską —A. Kalniūtė. * Dyktorami wybrano dwóch mężczyzn dobrze znających swoją gwarę. * W sprawie akcentu (oznaczania) dyftongów (łamany) zob. s. 24. 16 1 czytnika mikrofilmów „Mikrofilm” z obiektywem, dilentelė džia 0 Środek | Koniec F, F; F, F, F, 1830+ 28 380+ 28 1855 +29 400 + 20 1855+ 19 | 1,56 7,55 1.58 517 1,04 3 1800 +1860 | 350-410 1820 +1825 380 +420 1835-1875 1725 + 60 | 445 + 35 1780 + 60 465 +35 1725+ 50 | | 2 3,54 | 7195 | 3,2 7,16 3 1685 +1765 | 420 +465 | 1745 +1815 445 485 1690 +1760 wzrastającego dziesięciokrotnie. Na spektrogramach czas mierzono według znaczników czasu. Podczas pomiaru zapisywano numer porządkowy środkowego filtra formantów lub dwóch sąsiednich filtrów, który następnie, zgodnie ze specjalną tabelą, przeliczano na herce (Hz). W ten sposób zmierzono i zbadano na ir podstawie spektrogramó200 w. Po wykonaniu wszystkich pomiarów obliczono następujące parametry statystyczne: średnia arytmetyczna (x), wariancja (S?), odchylenie standardowe (s). 9594 przedział ufności współczynn- (+), ik zmienności (v). Istotność wyników oceniono kryterium t-Studenta (Vp6ax, 1975). Wszystkie parametry i ir kryteria obliczono według wzorów przedstawionych w książce (Vp6ax, 1964, 131—133, 166—171). 3. Wyniki badania spektrograficznego 3.1. Samogłoska e Tabela „i” 1 pokazuje dość wyraźną asymilację samogłos- ¢ ki w lp. — mian. żlė.bis „Žlibis” : lp. dopeł. žlė.be „žlibio“. Podczas obliczeń odrzucono dane form z k (dré.skis: drė.ske), ponieważ zauważono, że miękkie spółgłoski k’, š* modyfikują jakość samogłoski e. Przedziały ufności drugich formantów zarówno początku, środka, jak i końca nie przecinają się. Różnica między przedziałami jest największa na końcu. Tabela 2 pokazuje także asymilację samogłoski e „i” o akcencie półdługim. Tutaj porównywane są następujące przykłady: samogłoski ¢ —vns. mian. drė.skis „driskis” i e dgs. skrót od „vardininkas” dré.skes „driskės”. Widzimy, że największa różnica przedziałów ufności drugich formantów występuje na początku — 105 Hz, znacznie mniejsza w środku, — 65 Hz ir pod koniec jeszcze bardziej się zmniejsza. Te statystycznie istotne wyniki pokazują również dość wyraźną dyftongizację samogłoski ¢, która w gwarze kretyngskiej powstała wskutek zmiękczenia spółgłosek. Początek samogłoski, przypominający i, łatwiej można powiązać z tym zmiękczeniem. 2. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 29 t. 17 Pra Lp. Nr. Głos Prabosa Pozycja Parametry F, kits | 430+19 1 ę 6 -C’i V 4,5 + 410-450 I X+s 435+ 39 2 ę 6 —C'e V 7,1 = 400--470 Pra Lp. Nr. Głos Ai i Pozycja Parametry F, | X+s 360+ 56 | 1 ę 6 —C'i V 15,7 + 300-+420 | X+s 355+53 | 2 ę 9 —C'e V 14,75 x48 400 + 60 tabela džia Środek > 310+ 400 Koniec tabela dzia Środek 3 € 8 —Ca y 15 + 350+450 18 2 Koniec F; Fy Fs Fy F. 2250 + 67 425+ 18 2275+ 38 445+ 14 1900 + 65 2,98 4,27 13 32 3,42 2180-2320 405 — 445 2235-2315 430-+460 1920-2060 2030+42 430+19 2095 + 69 445-27 1925+ 44 2,0 4,5 3,29 6,2 2,3 1985 — 2075 410+=450 2020-2170 415+475 1880 +1970 3 R F F, F, Fa 1805 +45 355+31 1875+ 62 375+33 1840+ 88 2,49 8,7 33 8,96 8,4 4 ri Iść 1755 +1850 320-390 | 1810 +1940 340-410 1750=1930 Fn Si | tai 1790+49 380+55 | 1845+ 52 395 +60 1815+95 2.75 14,5 2,8 15,3 5,24 1750-1830 330+425 1800-1890 345-445 1735 + 1895 1590+65 470+39 1675+35 470-+ 63 |-1590+48 4,14 8,4 2,12 13,5 FrOT3 1535-1645 435 + 500 1645 + 1705 415-525 1550+1630 2% 19 W rzeczywistości miękkość i twardość spółgłosek znacznie modyfikują widmo samogłoski. Przed miękką spółgłoską samogłoska otrzymuje wyższy tembr (Girdenis, KubiliūtėKliukienė, 1982, 36). Różnica między samogłoską zasymilowaną i niezasymilowaną jest szczególnie dobrze zauważalna, gdy po tej ostatniej następuje twarda spółgłoska, por. žlė.bis „Žžlibis”: apžlė.bes „apžlibęs”: apZle.ba „apžlibo”, drė.skis „driskis”: dré.skes „driskės”: nudre.ska „nudrisko- “. W trzecich przykładach par par samogłoska e bardzo przypomina rosyjskie 2 lub wschodnie e, używane po stwardniałym 7. Różni się nawet wymowa spółgłosek. W przypadku gdy w końcówce znajduje się samogłoska wysoka, spółgłoska przed e¢ jest wyraźnie miękka. Spółgłoska przed samogłoskami typu e, następującymi po e, mięknie bardzo nieznacznie. No i całkiem twarda spółgłoska występuje przed €, znajdującym się przed twardą spółgłoską, por. spė.tris Hz „spitris”, spė.tres „spitrės”: spe.tra 2100 „spitro“. W tabeli 3 przedstawiono wyniki obliczeń uzyskane 2000 po zmierzeniu widma samogłoski A o połowie długości g „i” w takich słowach, jak 1900drė.skis „driskis”, tré.- B | dis „tridis”, w drugiej —dré.ske „dris18004 kio“, tré.de „tridžio“, w trzeciej —nudre.ska- ,,nudrisko- ®, sotre.da „sutrido“- “. 1700 Istotne statystycznie wyniki uzyskano, porównując przedziały ufności drugich formantów w pierwszym (1755 Hz, 1810 Hz, 1750 Hz) i trzecim (1535 Hz, 1645 1500 Hz, 1550 Hz) lub drugim (1750 Hz, 1800 Hz, 1735 Hz) i trzecim wierszu. Wyraźna asymilacja samogłoski gwary kuliškiańskiej e Pr Śr Końc i“ została przedstawiona na wykresie, gdzie Samogłoski ¢ Asymilacja „i“. A — ę — Ci; na osi pionowej zaznaczono częstotliwość spektroB—2- =~CgagC—~e- —Ca gramów (Hz), a poziomej punkty je — centrów formantów na — początku, w środku i na ir końcu. Do wykresu wykorzystano dane z kilku prób, uśredniając je. Przedziały ufności krzywej A: Poc. —1962+47; Śr. —2002+43; Końc. —1865+ 57; krzywej B — Poc. —1848+50; Śr. —1906+ 60; Końc. —1822+ 64; krzywej C —Poc. —1590+ 65; Śr. —1675+ 35; Końc. —1590+48. Samogłoski e Istnieje asymilacja „i” ir Darbėnų $nektoje. Szczególnie istotne wyniki badań spektrograficznych uzyskano, gdy samogłoskę e „i” porównywano w pozycjach przed samogłoskami szeregu przedniego i tylnego. Przedziały ufności drugiego formantu samogłoski e „i” znajdującej się przed samogłoską szeregu przedniego są następujące: na początku — 2540 Hz, w środku — 2300 Hz, na końcu —2250 Hz, natomiast przed samogłoską szeregu tylnego uzyskano znacznie niższe wyniki: na początku —2170 Hz, w środku —1870 Hz i na końcu —1970 Hz (Kalniūtė, 69). 20 Opisane tutaj e prawidłowości asymilacji samogłoski „i” są widoczne przy odmianie wyrazów: ~ rė.štę „rišti”, bėtės bitis „bitė“, trė.dis „tridis“. 1. Czas teraźniejszy Czas przyszły la. Kuliai Darbėnai Kuliai Darbėnai la. reso reso re.fo rė.šu 2a. rėši riši rė.ši rė.ši 3a. rėš res res res 2.2 Liczba pojedyncza Liczba V. mnoga betes tre.dis bié.tis K. trédé béteis tré.de bėt'ū'm N. triė.d'u bétéi tred’éu betims trédéems G. "ben red bétis tréd’ iis W. beéte trėd'o bėtėmis trėdės Zob. bétié trėdie bėtiės trėd'ūs Szczególnie wyraźna asymilacja dyftongu ei „ie” w sylabach, które w języku literackim są nieakcentowane, w o badanych gwarach niekiedy otrzymują akcent cofnięty, np.: kvęšitis „kvietys” : so kveit’d; reibibe „riebybė” : reibės „riebus”; steipis ~ stiepies „Stiebiesi”: steibdus ~ stiebuos „wspinam się“. Dwugłoski ei Asymilację dyftongu „ie“ ułatwiło oddziaływanie drugiego składnika: przecież nawet w takich słowach jak keimė „na podwórzu- “, keim'ū „podwórza“ samogłoska ę ir jest z natury węższa niż na przykład w k&.rmes ~ kirmis „robak“, pé.rma „pierwsza“. 3. Liczba pojedyncza Liczba mnoga Kulių Darbėnų Kulia Darbėnų V. kvyėitis kviitis kvėitė kvėitė K. Akyveitę kvėite (kviiti) kvéit’ itm kviit’i kvéit’ou N. kvéit’éu kveitéms kveitéms kvéiti G. kvéiti kveit’us kviit’us In. so_kveit’o so_kveit’o so kveitės so_kveités Vt. kveitiė kvéitié kvéit’iis kviit’ iis Balsio ¢ Wariacja alofonu „i“ w gwarach kretyngowskich ma tylko ne wspólne, lecz także pewne ir różne cechy. W gwarze darięńskiej używany jest krótki przed wokalizmem i typu , np.: i bitims „bitėms“, kisi „kiši“, risi „riši“. W gwarze kulijskiej wymawi- ¢ any jest nieco szerszy alofon typu . 3.2. Samogłoska e „„e“ W gwarze kretyngijskiej ir zaobserwoe wano asymilację samogłoski. Porównajmy następujące pary Kulių W gwarze: lp. dop. s'ėni „senį”, 'eži „ežį”: séne „senę“, ee „ežią“, l.poj. vard. ger'ė.snis „geresnis“: l.poj. kilm. geré.sne „geresnio“, l.poj. gal. dzieciątko ~ * Tu przedstawiono paradygmaty gwary Kul. 21 | | [ro Pra Wiersz. Nr. Samogłoska | Šių Pozycja Parametry F, | jej | | | | ; | X+s 400+ 28 | | i | | ie 10 £ | kamai v | 7,1 | igang ge | | | | | | - | 380420 | EREDAR ORIEL SE a Te apie Tit r PLS | | | | | | | XS 430+ 40 | | | | Ę Ši gpa’ | | | 2 e | 10 —Co V 9 | | | | | | | | ] + 400 +460 dziecko, chłopiec, lp. dopełniacz dziecko „dziecka- ”. Przed samogłoskami wysokimi wymawiany jest dyftongoid, dość znacznie przypominający literacki języka dwugłoskę ie. Potwierdzają to również wyniki spektrograficznego badania samogłoski e, przedstawione w tabeli 4. Samogłoskę e badano w następujących parach: mié.di „medį“: méde „medžio“; p'é.ti „petį“: péte „pečio“; vaik'ė.li „vaikelį“: vaikėlę „vaikelio“; lap'ė.li „lapelį“: lapėlę „Japelio“. Największa różnica między przedziałami ufności drugich formantów zasymilowanego i niezasymilowanego e występuje na początku artykulacji samogłoski: 1760 Hz: 1615 Hz, a pod koniec artykulacji samogłoski jest zupełnie nieznaczna. Dość istotne są dane dotyczące asymilacji samogłoski e w gwarze darbėniškiej, uzyskane przez A. Kalniūtė. Przedziały ufności drugich formantów samogłoski e zasymilowanej: na początku —2330 Hz; w środku —2270 Hz; na końcu — 2110 Hz; niezasymilowanej —na początku —2140 Hz; w środku —1990 Hz; na końcu —1910 Hz (Kalniūtė, 78). Istotne wyniki statystyczne pokazują, że w gwarze darbėniškiai formanty samogłoski e, znajdujące się przed samogłoskami i oraz typu e, rozmieszczone są na różnych poziomach. W gwarach kretyngiskich samogłoska e, podobnie jak e, ma kilka wyraźnych wariantów: przed twardą spółgłoską występuje bardzo otwarte e, np.: būs. I. l. poj. la. ne.šo ~ nėšu „zaniosę- ”, nume.so ~ numėsu „zrzucę”. Przed spółgłoską poprzedzającą samogłoskę typu ¢ wymawia się e, podobne do literackiego e, np.: numėtęs „zrzuciwszy”, nutépes „nasmarowawszy- ”. Wąskie e, przypominające krótkie międzynarodowe e (nėši „nosisz”, gėri „pijesz”, kėpi „pieczesz”) oraz wyraźnie zdiftongizowane 'e (num'é.si „zrzucisz”, nut'ė.psi „nasmarujesz”) są używane, gdy w końcówce występuje samogłoska wysokiego wzniesienia. Długie ę (gréZzo ~ gręžu „wiercę”, grė'šo ~ gręšu „będę wiercić”) różni się od wąskiego, napiętego ¢, występującego przed wokalizmem typu i (grėži „wiercisz”, grėši „będziesz wiercić”). Badanym gwarom właściwa jest hierarchia alofonów zasymilowanej samogłoski e: ‘e, e, eg i in. 22 4 Jentelė džia Środek Koniec Vid ip | | F, F, | Fy | F, F, 1810+65 495 + 69 | 1750 + 71 | 580 + 69 1695 + 80 3,6 14 | 4 12 4,7 — | — 1760 + 1860 440-545 | 1695-1805 | 530630 16351755 sleng Spopilijaiel si 1700 +116 545 +58 | 1690+ 72 | 605 + 71 1665+ 53 | | 6,86 10,75 | 4,26 | 11,8 3,2 || 1615 +1785 500+ 585 | 1640-1740 | 555 +655 1625-1705 Podobnie rozkłada się twardość i miękkość spółgłosek: przed samogłoskami typu e spółgłoska jest całkiem twarda, przed e — nieco zmiękczona, przed e lub samogłoskami typu 'e — całkiem miękka. 3.3. Samogłoska 0 „u“ Obserwacje potwierdzają, że w gwarach kretyngiskich asymilowane są również samogłoski typu w. Najbardziej podlegają asymilacji dyftongi oi < wi, ou < uo, używane w sylabie nieakcentowanej, która otrzymała akcent przeniesiony z akcentowanej końcówki. Potwierdza to paradygmat kgudis 4 ir 5 ~ Kuodys, trėikis ~ Truikys (nazwiska). 4, Liczba pojedyncza Kuliy Darbėnų V. koudis kūūdis K. koude koude N. koud ou koud’ du G. koudi kuudi In. so_koud’o so_koud’u S. kéudi kuudi 5. Liczba pojedyncza Kuliy Darbény V. troikis truikis K. troike troike N. trėik'0u troik’ ou Liczba mnoga Kuliy Darbėnų koudė koudė kuūd'ū'm kuud’ i koudéms koudéms koud’ us kiud’ us 50_koude's so koudės Liczba mnoga Kulių Darbėnų troiké troiké troik’ i'm truik’ troikéms i troikéms 23