Dėl sąvokos „periferinės tarmės“

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWSTWO ZAGADNIENIA, XXX (1993) PERYFERYJNE DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO Kazys MORKŪNAS W SPRAWIE POJĘCIA DIALEKTU PERYFERYJNEGO * 1. 0. Mówiąc o peryferyjnych dialektach (resp. gwarach) języka litewskiego, należałoby wiedzieć, do jakich dialektów odnosi się to pojęcie lub według jakich cech wyróżnia się je spośród innych dialektów. Bezpośrednie znaczenie słowa peryferyjny, -a wskazywałoby, że za takie należy uznać dialekty najbardziej oddalone od centrum. Jednak nie zawsze również pojęcie centrum jest jednoznaczne. Rozpatrując kwestię gwar peryferyjnych, pojęcie to można rozumieć zarówno w aspekcie geograficznym, administracyjnym, jak i czysto lingwistycznym. Prawdą jest, że także w pierwszym i drugim przypadku nie można całkowicie abstrahować od aspektu lingwistycznego — omawiać regionu wyodrębnionego w taki czy inny sposób z całego obszaru językowego bez uwzględnienia historycznie ukształtowanej w nim sytuacji językowej. 1. 1. Za geograficzne, a zarazem etnograficzne centrum dzisiejszej Litwy należy uznać okolice Kiejdan. Wraz z używanymi tam gwarami zajmują one mniej więcej środkową część współczesnego obszaru języka litewskiego. W XVI–XVII w. Kiejdany były jednym z najważniejszych ośrodków kultury Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pierwsze litewskie publikacje, które ukazały się na Litwie właściwej prawie 400 lat temu, zostały napisane w tak zwanym średnim wariancie języka piśmiennego, zbliżonym do gwary okolic Kiejdan!. ir iš Do klasycznego zasobu dawnego piśmiennictwa zalicza się dzieła Mikołaja Daukšy (o 1527-1613), zwolennikach reformacji Merkelisie Petkevičiusie (o 1550-1608), Jokūbasie Morkūnasie (wileński drukarz, około 1550 - po 1611) ir inne publikacje. Wraz ze zmianą sytuacji politycznej, ekonomicznej, kulturalnej ir tų i religijnej dialekt kiejdański stracił wyjątkową rolę na Litwie o Właściwej, a niektóre okolice zostały znacznie ir dotknięte falą polonizacji. 1. 2. Drugi historycznie ukształtowany ośrodek — Wilno, przez długie wieki będące i pozostające ir najważniejszym ośrodkiem polityki, gospodarki, kultury, oświaty, nauki oraz innych dziedzin życia społecznego narodu litewskiego. W a. XVII-wiecznym wileńskim (wschodnim) języku piśmiennym, ukształtowanym na bazie dialektu wschodnioaukštaitskiego, wydano ważne dla ir ówczesnego piśmiennictwa litewskiego dzieła Konstantinasa Sirvydasa (o 1579-1631), Jana Publikacji (1598-1668) ir przygotowato nych przez Jaknavičiusa i innych przedstawicieli regionu, przeznaczonych dla diecezji wileńskiej. Z. Jak ujął to Zinkevičius, „gdyby historyczne losy państwa litewskiego potoczyły się inaczej ir Odpowiednia dla warunków miejskich Wilna, wschodnia XVII-wieczny a. język piśmienny, który powstał w ekonomicznym i kulturalnym centrum ir kraju, w stolicy państwa Wilnie, oczywiście mógł stać się językiem całego Ogólnolitewski"?. | Por. Zinkevičius Z. O pochodzeniu języka litewskich pism // Baltistica, 1977. T. 13(1). P. 239. a Zinkevičius Z. Wschodnia Język a. litewskich pism XVII wieku, jego ir pochodzenie i zanik / Baltistica, 1972. T. 4 Z powodu złożonych i bardzo niekorzystnych dla Litwy warunków, zwłaszcza po przyłączeniu jej do Imperium Rosyjskiego w 1795 r., które trwało ponad 120 lat, najbliższe okolice Wilna stopniowo się slawizowały, a używany w nich język litewski (gwary tych okolic) zanikał. Proces ten zasadniczo trwał także w XX wieku: w latach międzywojennych polonizację Wileńszczyzny prowadziły okupacyjne władze polskie, po II wojnie światowej sprzyjające warunki dla slawizacji stworzył ustrój radziecki. Gwary litewskie bliższych i nieco dalszych okolic Wilna obecnie nie odgrywają szczególnej roli w całym systemie gwar języka litewskiego. 1. 3. Z lingwistycznego punktu widzenia najważniejsze — centralne — miejsce w systemie gwar litewskich, można powiedzieć, powszechnie i zasadnie przyznaje się gwarze, na której podstawie stworzono ogólnonarodowy język ogólny (literacki). Podstawę dla współczesnego ogólnego języka litewskiego dała gwara zachodnioaukštaitska z okolic Kowna. Dla niej, która stała się jednym z głównych pierwszych wariantów języka litewskich pism, późniejsze okoliczności historyczne były znacznie bardziej sprzyjające niż dla wariantów języka piśmiennego kształtujących się na podstawie innych gwar (środkowoi wschodnioaukštaitskich, a w pewnych przypadkach także żmudzkich). Już autor pierwszej gramatyki języka litewskiego, napisanej po łacinie (Grammatica Litvanica) i wydanej w 1653 r. w Królewcu, Daniel Klein w „Przedmowie do czytelnika z pozdrowieniami”, krótko omówiwszy różnorodność gwar języka litewskiego, trafnie zauważył, że dla Litwinów pruskich bliżsi pod względem swojej gwary od innych są „mieszkańcy okolic Kowna” oraz że „gwarą kowieńską, jako najlepszą i najwłaściwszą, posługujemy się w Księstwie Pruskim”. Znacznie później opinię tę potwierdził także autor innej „Gramatyki języka litewskiego”, Fryderyk Kurschat, na południe od (1806-1884), į Niemna — między Kauno ir nazywając — gwarę występującą w Stalupėnach gwarą litewskiego języka pisanego?. Ostatecznie współczesny litewski język ogólny ukształtował się na podstawie wspomnianej gwary zachodnich Auksztotów w a. drugiej połowie XIX wieku — XX a. na początku, w trakcie odrodzenia narodowego, politycznego i kulturalnego, a także innych procesów konsolidacji narodu litewskiego, po rozpoczęciu wydawania gramatyk przeznaczonych dla szkół oraz różnorodnych prac dotyczących praktyki języka litewskiego (szczególnie duże znaczenie miały tu prace ojca litewskiego języka pisanego Jona Jablonskisa). Pod względem geograficznym niektóre gwary kaunaskie należą do najbliższych — językowi jų ogólnemu Griškabūdis, Kudirka Nowe Miasto, ir sąsiednie okolice — Wyłkowyszek znajdują iš się obecnie na jednym z obrzeży obszaru języka litewskiego, tj. na jo południowo-zachodnim pograniczu. Jednak jeszcze ne nie tak dawno, — przed drugą wojną światową — ir geograficzne tų położenie gwar było inne: starzy mieszkańcy mówiący po litewsku zamieszkiwali tereny znacznie dalej na zachód i į południowy zachód. Te ostatnie, t. y. Małe Litewskie (Wschodnich Dialekty litewskie Prus, stanowiące w większości przedłużenie dialektu zachodnioauksztockiego (z wyjątkiem wąskiej Odcinek Mierzei Kurońskiej, zbliżony do zachodniego — Żmudzinom z Kraju — Kłajpedzkiego”), z to czasem zajęli południowo-zachodni skraj obszaru języka litewskiego. 3 Pierwsza gramatyka języka litewskiego. 1653. Red. odp. J. Kruopas. Wilno, 1957. PP. 406. 4 Por. Kurschat F. Gramatyka języka litewskiego. Halle, 1876. S. 9-11. 5 Por. Gerullis J. i Stang Chr. Dialekt litewskich rybaków w Prusach. K., 1933. 2. Porównując dialekty litewskie z różnych miejsc, nietrudno zauważyć, że im bardziej są one od siebie oddalone geograficznie, tym większa jest liczba cech językowych, które je różnią. Najbardziej oddaleni od ir kaunian i mający najwięcej różnic są północni Żmudzini, a spośród Auksztotów — Auksztoci wschodni (zwłaszcza z części północnej). Ostatnie dialekty w stosunku do kaunian — dialektu centralnego — zajmują położenie peryferyjne, chociaż kaunianie, podobnie jak wszyscy Auksztoci zachodni, zarówno pod względem geograficznym, jak i lingwistycznym są zarazem pośrednikami między Auksztotami wschodnimi a Żmudzinami. 3.0. W dialektologii litewskiej, wyodrębniając spośród innych dialekty peryferyjne, uwzględnia się także inne cechy. Jedną z nich są bezpośrednie związki (kontakty) pewnych dialektów języka litewskiego z innymi językami (ich dialektami). 3. 1. Pojęcie dialektów peryferyjnych najczęściej stosuje się chyba do dialektów wschodniego i południowo-wschodniego krańca obszaru języka litewskiego, do którego terytorium należą obecnie także okolice Wilna. Dialekty tego pogranicza, podobnie jak dialekty litewskie znajdujące się poza granicami Litwy — na Białorusi, w Polsce — są bardzo silnie poddane wpływowi języków słowiańskich (białoruskiego, polskiego, a miejscami także rosyjskiego). 3. 2. Według tych samych cech inną grupę dialektów peryferyjnych tworzyły wspomniane dialekty Małej Litwy, które przez kilka stuleci doświadczały silnego wpływu języka niemieckiego (niemieckich dialektów Prus Wschodnich). Te ostatnie dialekty litewskie w wielu przypadkach były niejako pośrednikami, pomagającymi różnym germanizmom rozprzestrzeniać się także na inne dialekty litewskie. 3. 3. Interakcja dialektów północnego pogranicza Litwy z sąsiednimi dialektami języka łotewskiego nie jest tak silna. Rezultaty tej interakcji ne są zawsze oczywistir e, ponieważ w obu genetycznie bardzo blisko spokrewnionych — językach — ir litewskim i — łotewskim — niektóre zjawiska w dialektach mogą być wspólne, t. y. odziedziiš czone z dawnych czasów. W niektórych miejscach Litwini występują (lub występowali) ir Na terytorium Łotwy: w okolicach Aknystė, Ciskody, ir Dyneburga, Krasławy itp. okolicach. Jų język (gwara) doświadczył znacznie większego wpływu języka łotewskiego albo su ja całkowicie się zasymilował®. 4. Iš Spośród wszystkich peryferyjnych gwar języka litewskiego pod różnymi ir względami najwięcej badano gwary wschodnio-południowo-wschodnie. Wyraźnie pokazuje to opublikowany "Wykaz literatury dotyczącej badań nad peryferyjnymi gwarami języka litewskiego" (opracowała Anna Romančiuk)". Jednakże w tym indeksie podano jedynie už terytorium dzisiejszej Litwy — na Łotwie, Białorusi, w Polsce, w Małej Litwie (Prusach Wschodnic- — iš h) od dawna zamieszkujących (żyjących) albo w nowszych czasach (XIX–XX w.) w niektórych krajach ważniejsze badania języka Litwinów osiadłych w koloniach (emigrantów, zesłańców) (na Białorusi, w Rosji, Ameryce) (gwar). Można sądzić, że za peryferyjne gwary litewskie niektórzy (nie tylko autorka wspomnianego indeksu) skłonni są uważać tylko te, które znajdują się už poza granicami Litwy. Jednakże Obecne granice Litwy najczęściej rozdzielają bardzo bliskie lub iš zasadniczo te same dialekty, be które przeszły podobne procesy rozwojowe, por. wschodniego i południowo-wschodniego krańca terytorium Litwy ir Apso, Kamiejów, Gierwiat, Pelesy, Raduń, Lazunów (Białoruś), Puńska, Sejn (Polska) gwar litewskich okolic. Jų 6 O rozpowszechnieniu języka litewskiego (gwar) na obszarze už obecnej granic Litwy (w Małej na Litwie, Łotwie, Białorusi, zanikanie koperty į A ir zob. : Garšva K. Rozwój sytuacji językowej w gwarach akraštowych : Relacje wzajemne ir (Zagadnienia językoznawstwa litewskiego. T. 28). Wilno, 1989. P. 12-38 (z podanym : a). Związki językoir we wynikające z interakcji. P. 215-230. Bibliografia badań nad peryferyjnt ymi gwarami litewskimi w į ciągu kilku ostatnich lat nieco się powiększyła. 4 Powiązania peryferyjnych gwar litewskich z gwarami 6 polskimi wyraźnie ukazują prace z zakresu geografii lingwistycznej®. Dlatego za peryferyjne należy uznać gwary całego tego pasa — znajdujące się po obu stronach granicy litewskiej —. 5. Peryferyjnymi nazywa się czasem także gwary większych dialektów, najbardziej oddalone od ich centrum, posiadające wiele cech innych gwar, np. południowożmudzkie (raseiniškie) gwary południowo-wschodnie z licznymi cechami auksztockimi. Niektóre gwary większych dialektów (wzgl. poddialektów), znajdujące się w środkowej części obszaru języka litewskiego, mają również więcej cech charakterystycznych dla gwar peryferyjnych (wzgl. gwar) — silną interakcję z językami słowiańskimi (polskim, rosyjskim), np. na obszarze szauliskim — gwary Szėt i części okolic Janowa; na obszarze kowieńskim — gwary Vandžiogali i innych okolic. Jednakże te litewskie dialekty (resp. gwary) pod różnymi względami są jeszcze mało zbadane. 6. W litewskiej dialektologii często używa się również innych terminów: dialekty (resp. gwary) pogranicza/pograniczy, dialekty peryferyjne. Prawda, pierwszy z nich — dialekty pogranicza/pograniczy — nie zawsze jasno wskazuje, o czym jest mowa: o dialektach peryferyjnych obecnego terytorium Litwy, o najbliższych dialektach znajdujących się za granicami Litwy w innych państwach, o dialektach peryferyjnych dawnych etnicznych ziem litewskich czy tym podobnych. Drugi termin — dialekty peryferyjne — mniej kojarzy się z granicami administracyjnymi, politycznymi czy innego rodzaju i w wielu przypadkach może być synonimem terminu dialekty peryferyjne. ON THE NOTION OF THE PERIPHERAL DIALEKTY Streszczenie Dialekt zachodnio wysokolitewski (lub Kauniškiai, dialekt używany w i wokółеjący się wokół misyjne klasztoru 8-krotnie? Wśród rękopisów archiwalnych — dziesiątki nieodnotowanych tomów, stron i notatek. Teksty te wymagają przeglądu, gdyż ich obróbka jest fragmentaryczna i chaotyczna. Praca opisuje mechanizm katalogowania i ręcznego sprawdzania tych źródeł. Najpierw zidentyfikowano powiązania między dokumentami a katalogami archiwalnymi; potem porównano ich metadane i teksty; na końcu przeanalizowano hipotezy i ustalono, które informacje są jeszcze niepewne. W rozdziale wyników podano setki odniesień do rękopisów, indeksów i materiałów pomocniczych, a także zaproponowano plan dalszej digitalizacji. W celu weryfikacji zastosowano różne metody: czytanie oryginalnych zapisków, porównywanie dat i podpisów, sprawdzanie numerów inwentarzowych oraz kontrolę reprodukcji cyfrowych. Na tej podstawie wyjaśniono zakres zachowanych źródeł i możliwości ich wykorzystania w przyszłych badaniach. Tekst kończy się uwagami o potrzebie ujednolicenia opisów bibliograficznych i stworzenia publicznego rejestru. Coraz więcej badaczy interesuje się tymi materiałami, ale brak wspólnego standardu utrudnia ich analizę. W aneksie przedstawiono listę obiektów przeanalizowanych w pierwszym etapie oraz kryteria ich wyboru. Autorzy dziękują archiwistom i współpracownikom za udostępnienie kopii i konsultacje. Mimo że część dokumentów pozostaje nieczytelna, wyniki potwierdzają wartość dalszych prac. Na przyszłość zaleca się połączenie metod filologicznych, historycznych i informatycznych, aby poprawić dokładność katalogów i ułatwić dostęp do źródeł. Ostatecznie projekt ma służyć ochronie dziedzictwa piśmienniczego oraz wspieraniu badań nad jego historią. Niektóre nazwy własne, skróty i oznaczenia zachowano zgodnie z oryginałem, aby uniknąć niejednoznaczności. Zebrane dane będą aktualizowane w miarę odkrywania nowych materiałów. Wnioski wskazują, że systematyczna praca z katalogami może ujawnić istotne informacje, które wcześniej pozostawały rozproszone. W części metodologicznej omówiono także ograniczenia wynikające z niepełności zbiorów i różnic w sposobie opisu. Przedstawiono przykłady korekt, lecz nie zmieniano treści źródłowych. Całość ma charakter dokumentacyjny i stanowi podstawę do dalszych edycji krytycznych. W przyszłości planowane jest opracowanie cyfrowej bazy danych, umożliwiającej wyszukiwanie według dat, miejsc, osób i typów dokumentów. Autorzy podkreślają, że współpraca między instytucjami jest niezbędna dla pełnego wykorzystania zasobu. W ostatnim rozdziale podsumowano najważniejsze obserwacje i wskazano pytania wymagające dalszych badań. W ten sposób opracowanie tworzy punkt wyjścia do szerszej dyskusji nad zachowaniem i interpretacją źródeł. Tekst zachowuje układ oryginalnych zapisów, a wszystkie ingerencje redakcyjne oznaczono w przypisach. W tabelach zestawiono warianty odczytu oraz stopień pewności poszczególnych identyfikacji. Dzięki temu przyszli użytkownicy będą mogli ocenić podstawę każdej decyzji. Metoda może zostać zastosowana także do innych zespołów archiwalnych, jeśli zostaną dostosowane kryteria i narzędzia. Całkowity korpus obejmuje dokumenty z kilku stuleci, w różnych językach i formatach. Jego opracowanie wymaga czasu, lecz przynosi znaczące rezultaty. Publikacja ma charakter otwarty i zachęca do zgłaszania uzupełnień oraz korekt. W ten sposób katalog będzie mógł rozwijać się wraz z kolejnymi odkryciami. Zakłada się, że następne etapy obejmą także szkolenia dla osób pracujących ze źródłami oraz opracowanie instrukcji technicznych. Przedstawione zalecenia mają ułatwić zarówno badania naukowe, jak i ochronę materiałów. Opracowanie jest pierwszym krokiem ku pełniejszemu opisaniu i udostępnieniu badanego dziedzictwa. Kauniškiai, dialekt używany in w i wokół Kowno) zajmuje centralną pozycję in w systemie of dialekty litewskie i stanowią podstawę of Standard Litewski. Dialekty, które są odległe od Dialekt kowieński różni się geograficznie i językowo oraz zajmuje it pozycję peryferyjną. A charakterystyczną cechą of dialektów peryferyjnych jest to, że is wchodzą one w bezpośrednie kontakty z innymi językami (lub ich dialektami), na przykład z językami słowiańskimi (białoruskim, polskim, rosyjskim) at Wschodnie i Granica południowo-wschodnia, niemiecka (do WW II) the at Południowo-zachodni i łotewski at the granica północna of Litwa. Subdialekty oddalone od centrum większych dialektów, z pewną domieszką of innych dialektów, można również opisać jako of peryferyjne. be as Na przykład, dialekty podgwarowe południowo-wschodnie of Południowi Żmudzini (lub rzeszańskie) mają wiele a cech of charakterystycznych dla of Wysoki Dialekt litewski. Te subdialekty wchodzą w interakcje z innymi językami (polski, rosyjski), na przykład subdialekt okolic of of Wandžiogaat ła graniczy z of Obszarem występowania dialektu kowieńskiego. Jedno i to samo pojęcie of Litewska dialektologia może być be wyrażana różnie, na przykład: paribio/ paribiy tarmės, pakraščių tarmės. Ten drugi termin jest najmniej is kojarzony z granicami politycznymi, administracyjnymi i innymi. In w większości przypadków it is synonimem terminu „dialekty peryferyjne’. 8 Por. Atlas języka litewskiego. T. I. Leksyka. Wilno, 1977; T. 2. Fonetyka. Wilno, 1982; T. 3. Morfologia (w druku). 7