Antano Salio studijos Vokietijoje

ZAGADNIENIA JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO, XXXIV (1994) DIALEKTY JĘZYKA LITEWSKIEGO I ICH BADANIA Vincentas DROTVINAS ANTANO SALIO STUDIA W NIEMCZECH Do naświetleir nia życia i studiów A. Salysa w Niemczech 1925—1929 m. znaleziono dokumenty w ta Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym (LCVA, f. 631, f. 391) ir w archiwum Uniwersytetu w Lipsku. Materiały w archiwum wileńskim dostarcza księga protokołów rad wydziałów humanistycznych Uniwersytetu Kowieńskiego, mo pisma Ministerstwa Oświaty do Uniwersytetu Kowieńskiego dotyczące A. Salysa na studia do į Niemiec, a także Semestralne sprawozdania A. Salysa dla Ministerstwa Oświaty dotyczące przebiegu studiów, korespondencja su z Ministerstwem Oświaty w sprawie ir stypendium itp. Iš Kopie dokumentów otrzymanych z archiwum Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu w Lipsku dotyczących obrony rozprawy doktorskiej A. Salysa, składania egzaminów ir itp. Wszystkie te nieznane dotąd dokumenty archiwalne dostarczają autentycznego materiału na temat naukowego i zawodoweir go dojrzewania jubilata. Antanas Salys, 1923 m. wstąpił į Uniwersytet Kowieński, był 1925 m. w trakcie studiów z zakresu porównawczir ej indoeuropejskiej lingwistyki języka litewskiego. Słuchał wykładów profesorów Kazimierza Būgi ir Jana Jablonskiego, pracował K. Būgi sekretarz „Słownika języka litewskiego”, pomagający Jonowi Jablonskiemu w redagowaniu pism Žemaitė, wykonujący inną pracę filologiczną. Prof. Wczesna śmierć K. Būgasa była ogromną stratą nie ne tylko dla kultury litewskiej i, osobno biorąc, dla litewskiego językoznawstwa, lecz zarazem ir stratą dla Wydziału Nauk Humanistycznych: znacznie osłabił się korpus profesorów językoznawstwa litewskiego. Dlatego, jak wiemy, do pracy na młodym Uniwersytecie Litewskim zapraszano prof. Jurgis Gerulis iš Lipsku. Ir na samym wydziale poszukiwano ma utalentowanej młodzieży, następców kadry profesorskiej. Antanas Salys był jednym z tych, którzy iš dawali największe nadzieje na wyrośnięcie na naukowców. Nieprzypadkowo on wraz z su Pranu Skardžiusem mógł ubiegać się o į prawo do studiowania za granicą. Świadczy o tym następujący 1925 m. maja 19 d. Antanego Salisa ir Pranasa prośba Skardžius: Jo Jego Magnificencji Dziekanowi Wydziału Human. nauk studentów Wydziału Human. Prano Skardžiaus ir Antano Salio Prośba Od jesiennego semestru tego roku pragę studiować swoją specjalność, językoznawstwo porównawcze, podstawę lituanistyki, w jednym z zagranicznych ośrodków (w Lipsku, Królewcu albo Rydze), gdzie pracują doświadczeni wybitni to specjaliści naukowi. W tej sprawie złożyłem ir odpowiednie podania Św. Do Ministerstwa: prosimy o przyznanie nam od najbliższego semestru po pewnego stypendium na podjęcie tych studiów (nie mamy na to własnych środków). 12 Mamy zaszczyt prosić Wydział o poparcie naszej prośby — o wyjaśnienie Św. Ministerstwu, że naprawdę potrzebny jest nam poważny ośrodek naukowy z takimi specjalistami jak J. Gerullis, W. Streitbergas, E. Sieversas, R. Trautmannas.... Kowno, 19 maja 1925 r. A. Salys Pr. Skardžius To sytuację na Wydziale oraz troskę ir o kształcenie wykwalifikowanej kadry językoznawców-lituanistów najlepiej naświetla list prof. Jonasa Jablonskisa z 20 maja 1925 r. do ministra oświaty Kazimierasa Jokantasa. List rekomendacyjny Jablonskisa dotyczący szczegółowości argumentacji oraz jako przykład pism urzędowych przedstawiany jest w całości: Kowno, 20 maja 1925 r. Ministrowi Oświaty K. Jokantowi studentów humanistów, Ant. Salys Du ir Pr. — Skardžius, obaj studiują tu od dwóch lat językoznawstwo i su lituanistykę, — uskarżając się, że nasz wydział dostarcza im zbyt mało duchowego pokarmu (na fakultecie nie ma tymczasem ani jednego lingwisty, badacza języka zajmującego się językoznawstwem porównawczym), — już od dawna (po śmierci K. Būgi) chcą wyjechać stąd na któryś z iš į uniwersytetów į niemieckich, do takiej szkoły wyższej, w której nauka ta jest już ugruntowana i uprawiana ir jak należy. Obaj już od dawna są zatroskani tą swoją sprawą, nieustannie zawracają mi głowę, ir wciąż prosząc o radę, jak tę ar sprawę urzeczywistnić i gdzie najlepiej byłoby im, moim zdaniem, dalej studiować ir w Niemczech. Wczoraj iš jų doświadczyłem, że ci dwaj już ir złożywszy podania do Ministerstwa Oświaty Ministerstwu — proszących, nie be mogłoby jakoś Ministerstwo znaleźć im środków na stypendia zagraniczne. Całkowicie współczując im obu, — naprawdę jesteśmy tymczasem ubodzy pod tym względem, spieszę sam swoim — ir „skatikiem” przyczynić się. Obaj (Żmudzin i ir wschodni Auksztota) naprawdę są krzepkimi, znającymi ir się na języku i w ogóle na nauce ir chłopakami, po których można się wiele iš spodziewać dla ko przyszłości naszej szkoły, lecz obaj, niestety, są jednakowo niezamożnymi wieśniakami; obu ir potrzebne są, będę — zupełnie szczery, dość pokaźne stypendia, aby nie musieli na obczyźnie, poświęcając się nauce, przymierać głodem — jakaż korzyść be iš to dla ir naszej szkoły. Szczególnie ufam tym dwóm aš studentom; nie uważam ich jų za ludzi lekkomyślnych, liczę jų na ich ir całkowitą powagę i wytrwałość. Proszę, jeśli tylko można, nie skąpić im od jesiennego semestru tego roku stypendiów na wyjazd za granicę w celu podjęcia studiów. Przebywali obaj (Salys su Skardžius) tymczasem dwa po lata w Kownie, lecz teraz, po odejściu z naszego iš grona Kaz. Nie ir mając bębnów naszych Humanitaryzm Wydziałowi nieco bardziej znaczącego wśród siebie badacza języka (i Litwini chcąc nie ), chcąc zaczynają szukać badaczy języka, tų poważnych, głębokich profesorów ir językoznawstwa, w Niemczech, w starej ojczyźnie językoznawstwa Ojczyźnie. Twierdzą, że chcą szczególnie studiować w Lipsku (tam jest znane grono interesujących ich badaczy języka) albo w Królewcu, w Rydze; ani Paryża ani Szwajcarii, jak widzę, nie szukają dla swoich studiów. Zamiar tų obu studentów uważam za rzecz poważną. Obu tym studentom radzę ir Wam wierzyć; oni obaj, jak mi się zdaje, na pewno Was nie zawiodą, nie zrobią tak, jak czasem czyni niejeden — student, 13 który wyjechał ze stypendium za granicę, by studiować bez żadnego istotnego powodu, a zarazem pohulać. Obaj oni również w Kownie, o ile wiem, podczas studiów zajmowali się głównie pracą językową i z tego tutaj żyli. 1925 m. 2) d. Kowno J. Jablonskis' Jablonskis nie zadowala się pismem do ministra, lecz natychmiast (21 maja 1925 r.) pisze również do Dziekana Wydziału Humanistycznego prof. M. Biržiški: "Obaj ci studenci są, zdaje się, najpoważniejszymi językoznawcami naszego Wydziału. Z drugiej strony są oni także *uczniami K. Būgi", jednakże "dopiero zaczęli wraz z nim pracować i poza Būgą, lituanistą, nie mieli wśród swoich profesorów innego poważnego badacza języka". Powiedziawszy skromnie o sobie ("sam jestem tylko takim sobie popularyzatorem nauki o języku w życiu litewskim, nie mogę dać studentom, podobnie jak i inni nasi ludzie, niczego mocnego i poważnego dla potrzeb nauki o języku"), Jablonskis kontynuuje: "nie należy czekać na ten czas, kiedy w kraju pozostanie tylko kilku jako tako liźniętych uczniów nauki K. Būgi, którzy nie ukończyli należycie nauki o języku. Nie mogąc sami dać niczego poważnego tym, którzy zaczęli swoją pracę uczniom K. Būgi, pozwólmy im studiować w większych ośrodkach tej nauki. "..." Powinniśmy poradzić Ministrowi, aby przeznaczył nieco środków na to, byśmy wkrótce iš mogli doczekać się spośród siebie poważnych językoznawców, którzy należycie ukończyliby naukę o języku, taką naukę, jakiej sami dać nie możemy". Zwróciwszy uwagę dziekana na to, że trzeba starać się posiadać informacje o interesującym nas studencie, Jablonskis ir proponuje sposób: co roku, a jeśli to ne możliwe, co pół roku, otrzymywać jego sprawozdanie (termin Jablonskisa), i dalej pisze: "Jeśli na posiedzeniu] wypadłoby nieco mówić o tej sprawie, upoważniam Waszą ir Dostojność do przedstawienia posiedzeniu tego mojego poglądu. Ja, jako Szanowny Pan widzi, jestem zdania, że obu wspomnianym studentom należałoby pod pewnymi warunkami zezwolić na podjęcie studiów w którymś z poważniejszych, interesujących jų nas ośrodków naukowych, na pracę z doświadczonymi, znanymi ludźmi nauki (wybitnymi specjalistami).” ir ? su ir to . Służba Wydziału Nauk Humanistycztų nych na posiedzeniu w maju tegoż 22 d. roku (Nr. 113), w obecności M. Biržiški, A. Voldemarasa, V. Krėvė—Mickevičiusa, E. Voltera, A. Senna, V. Sezemana, J. Tumasa, A. Smetony, Vl. Šilkarskisa, Iz. Tamošaitisa, Pr. Augustaitisa, J. Vabalasa-Gudaitisa, P. Gronskisa, J. Balčikonisa, B. Sruogi rozpatrywała sprawę studentów A. Salysa ir Pr. Prośby Skardžiusa: „Studenci A. Salys ir Prof. Skardžius informuje posiedzenie, że obaj wręczyli Ministerstwu Oświaty W piśmie do Ministerstwa, w którym proszą o przyznanie im obu dwóch stypendiów na studia językoznawcze za ir granicą, wydział prosi o poparcie ich prośby po zwróceniu się Ministra Oświaty. " : 17 w. LCVA, f. 391, załącznik 4, b. 1382, g. 98—99 a. Wydrukowano: Jona Listy Jablonskisa // Opracował A. Pirockinas. — Wilno, „Mokslas”, 1985. P. 165—166. Zdaniem redaktora list został napisany ne przez samego J. jo Jablonskisa, tylko podpis. zob. LCVA, f. 631, zesp. 3, b. 253, p. 22. Wydrukowano: Jonas Jablonskis. Artykuły, ir listy // Opracował A. Piročkinas. — V., „Mokslas“, 1991. P. 225—227. 14 Postanowiono: na wniosek Ministra Oświaty rozpatrzyć podanie stud. A. Salysa i Pr. Skardžiusa”. Istotnie, w księdze protokołów posiedzeń Rady Wydziału Nauk Humanistycznych z wiosny 1925 r. nie znaleziono wpisów dotyczących dalszego rozpatrywania podań A. Salysa i Pr. Skardžiusa, ani zapytania Ministra Oświaty. Salys otrzymuje jednak wszystkie niezbędne zezwolenia. Zaopatrzony w dokumenty, a wśród nich w wydane 23 października zaświadczenie o znajomości języka niemieckiego, potwierdzające, że „Er beherrscht die deutsche Sprache genugend, um die Vorlesungen und Ubungen an einer deutschen Universitat erfolgreich besuchen zu konnen”, Salys od 1 listopada 1925 r. przebywa już na Uniwersytecie w Lipsku. W grudniu 1925 r. informuje Ministerstwo Oświaty z Lipska o swojej immatrykulacji i podaje adres: Leipzig, Wettinerstr. 23.11, u J. Quosdorfa. Na Uniwersytecie Lipskim A. Salys został immatrykulowany w 1925 r. i studiował od semestru zimowego 1925/1926 do semestru letniego 1929 r. bałtystykę, językoznawstwo indoeuropejskie i filozofię, przygotował i obronił rozprawę doktorską z filozofii. Przebieg studiów na Uniwersytecie Lipskim ukazują sprawozdania z pracy przesyłane co semestr Ministerstwu Oświaty. Wymieniono tu przedmioty, których słuchał w każdym semestrze, ich charakter oraz profesorów. Spośród ogólnych dyscyplin naukowych Salys uczęszczał na podstawy psychologii, wstęp do filozofii, zarys historii filozofii, zarys filozofii systematycznej, historię filozofii nowożytnej (od Kartezjusza do Kanta), wstęp do psychologii języka. Z teorii językoznawstwa uczęszczał na ćwiczenia z językoznawstwa indoeuropejskieir go (problemy rekonstrukcji — ir prof. H. Junker), wstęp do językoznawstwa ogólnego. Miał możliwość gruntownego studiowania klasycznych języków słowiańskich i bałtyckich, niezbędnych do studiów językoznawstwa porównawczego: wysłuchał wykładu z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego (prof. K. H. Meyer), tekstów staroruskich, języka cerkiewnosłowiańskiego (prof. R. Trautmann) — dwa semestry wraz z ćwiczeniami, a także kursu o narodach i językach słowiańskich (Die Slavischen Volker und Sprachen) u prof. R. Trautmanna, gramatyki porównawczej języków słowiańskich (prof. R. Trautmann), słowotwórstwa języków słowiańskich (prof. R. Trautmann). Uczęszczał również na sanskryt (dwa semestry), język łaciński i ir gramatykę łacińską, miał ćwiczenia z paleografii. Najwięcej przedmiotów bałtystycznych uczęszczał u prof. J. Gerulisa: gramatyka historyczna języka łotewskiego, pruski analiza Enchiridionu, ćwiczenia z gramatyki języka łotewskiego, litewsko-łoir tewskie XVI— XVII a. piśmiennictwo, dialekty litewskie; ćwiczenia z litewskich tekstów dialektalnych, gramatyka historyczna języka litewskiego, ćwiczenia z łotewskich tekstów dialektalnych, ćwiczenia z gramatyki języka litewskiego; gramatyka języka pruskiego; ćwiczenia z baletnografii, tų gramatyka porównawcza języków bałtyckich, a także ćwiczenia z dialektów łotewskich, odbyte w Lipsku w Instytucie Bałtyckim, ćwiczenia z języka pruskiego; historyczna gramatyka języka litewskiego. W pierwsz1925/26 ym semestrze zimowym roku akademickiego przygotował pracę seminaryjną "Stosunek języka śpiewnika D. Kleina Gramatica Litvanicir a" („Das Sprachliche Verhaltnis der „Grammatice Litvanice” von Daniel Klein zu seinem Gesangbuch”). f W sprawozdaniach zaznaczono, że „ani minimum przedmiotów do zaliczenia, ani liczba prac praktycznych na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Lipskiego nie są ustalone”. To samo napisano w sprawozdanir iu z siódmego semestru: „Minimum przedmiotów do zaliczenia LCVA. F. 631, op. 12, b. 146, p. 96. 15 na uniwersytecie oraz egzaminów semestralnych nie ma”. Sprawozdania były podstawą do wypłacania przez Ministerstwo Oświaty stypendium studentom studiującym za granicą, które nie było zbyt wysokie. Zabrakło go już w pierwszym roku studiów w Lipsku. W teczce osobowej kolegi ze studiów Pranasa Skardžiusa znajdujemy prośbę dwóch lipskich studentów do Jego Ekscelencji Ministra Oświecenia, w której proszą, aby od Nowego Roku 1926 „podwoić stypendium albo przynajmniej je zwiększyć”, żeby mogli poważnie, bez przeszkód ze strony jakichkolwiek zajęć ubocznych, zajmować się wyłącznie pracą naukową. Prośbę wyjaśniają. następującymi powodami: w Kownie, piszą lipscy studenci, najczęściej utrzymywaliśmy się z prac dodatkowych i dlatego byliśmy zmuszeni wykonywać pracę studencką tylko powierzchownie, z doskoku. W Lipsku musimy studiować wszystkie podstawowe dziedziny językoznawstwa, z których niewiele ti otrzymaliśmy w Kownie; „Po drugie — — kontynuują du koledzy naukowi — «w - ciągu dwóch lat musimy ukończyć studia podstawowe i przygotować nasze ir rozprawy doktorskie, do których trzeba bardzo dużo się przygotowywać».” A. Salys musi, jak napisano w podaniu, „zbadać same gwary żmudzkie i ich sąsiadów, ustalić ich granice oraz prawidłowości i przestudiować ogólne podstawy fonetyki dialektologicznej”. ir Aby móc wykonać tę šį pracę, „musimy pracować w instytutach bałtyckim, słowiańskim ir i indogermańskim (rozumieć: w katedrach, działach — Xo dlatego pracy dodatkowej, nawet gdybyśmy chcieli, nie możemy już wykonywać i, co najważniejsze, w ogóle nie mamy już czasu na pracꔄ. Wreszcie aktualna ir jest cena utrzymania, codziennego chleba: “Samo utrzymanie W Niemczech jest znacznie droższe niż Kanne, o be ponieważ do swojej pracy naukowej musi kupić niektóre książki, obecnie niezwykle drogie w Niemczech, a poza tym niezbędne są pewne artykuły pierwszej potrzeby”. Przyjaciele kończą prośbę uwagą, że jų jeśli chodzi o pracę, "w razie potrzeby zawsze może zabrać głos prof. J. Gerullis”. Leipzig, 1925.XII.8 Ks. Skardžius A. Salys Ten podanie nie trafiło do ministra oświaty samotnie. Jį przyłączyło się, poparło je pismo J. Jablonskisa do ministra oświaty Kaz. Jokanta. Jablonskis pisze, że otrzymał kilka listów od dwóch iš studentów lipskich, którzy cieszą się, że otrzymali dobrych profesorvo ów do sadziału, tylko nieco skarżą się, że trudno jest utrzymać się ze be stypendiów iš otrzymywanych za pracę dodatkową, dlatego to ir prośby, ar nie można by od Nowego Roku mieć większe stypendia. J. Jablonskis znajduje tu również precedens. Student J. Bukota, otrzymując w Paryżu znacznie większe ir stypendium, może o wiele swobodniej poświęcać się swoim studiom. Jablonskis „ułatwia” pracę ministrowi, wskazując ir kwotę podwyższonego stypendium: bardzo chcieliby, pisze Jablonskis, dalej mieć czterysta po do pięciuset stypendium. ar „Tym swoim listem bardzo proszę zwrócić uwagę na tę į sprawę, uczynić [...], aby obaj, pracując ir nad swoją pracą, nie musieli się zbytnio martwić o chleb powszedni..- .” (List Jablonskiego tylko podpisany 21.XII.1925 r.*) Znaczące miejsce w studiach A. Salysa zajmowała fonetyka. Iš początkji owo nie włąjo į plany studiów Salysa. Dopiero w II sprawozdaniu z prac semestralnych, w którym 8 wymieniono wysłuchane przedmioty, czytamy jeszcze: „Przez cały semestr letni po prywatnie, dwie godziny tygodniowo, su pracowałem z prof. emer. prof. E. ir Sieversa fonetyki germańskiej" (Sprawozdanie A. Salysa dla Ministerstwa Oświaty z 28.VII.1926 r.). 1927—1928 m. Ar. ŁÓŻKO. 391, rozdz. 9, b. 838 (W aktach osobowych P. Skardžiusa, niepublikowane?) 16 w semestrze zimowym Salys w sprawozdaniu z prac pisze, że uczęszczał na Wprowadzenie do fonetyki eksperymentalnej ("Einführung in die experimentelle Phonetik- ”) u prof. Junkera i przeprowadził eksperymenty z ćwiczeń fonetycznych w Laboratorium Fonetycznym (Experimentalphonetischen Praktikum”), zob. sprawozdanie dla Ministerstwa Oświaty z 24 marca 1928 r. W piśmie z 27 lipca 1928 r. do Ministerstwa Oświaty nr 10476 A. Salys informuje, że w semestrze letnim uczęszczał na 4 przedmioty wraz z ćwiczeniami, wśród których były podstawy samodzielnej pracy fonetycznej (Anleitung zu selbstandigen phonetischen Arbeit) u prof. Junkera. „Ponadto — pisze dalej w sprawozdaniu A. Salys — w dniach 27–30 czerwca uczestniczyłem w prowadzonej przez prof. Junkera wycieczce dydaktycznej do Berlina i Hamburga. W Berlinie zwiedzono i zapoznano się z prowadzonym przez prof. Doegena Działem Fonogramów Pruskiej Biblioteki Państwowej oraz jego laboratorium, a w Hamburgu — z Laboratorium Fonetycznym Instytutu Języków Kolonialnych, prowadzonym przez prof. Panconcelliego-Calzię”. Czym zaintereir sował i przyciągnął A. Salysa Hamburg? Ma to związek z su rozwojem nauki o fonetyce w Europie. Jak wiadomo, za twórcę fonetyki językoznawczej (obserwacyjnej) uważa się profesora germanistyki Uniwersytetu w Lipsku Edwarda Sieversa (1850—1932). Jego najsłynniejsze dzieło „Grundzūge der Lautphysiologie”, 1876 (piąte wydanie tego dzieła, pod nieco innym tytułem „Grundzūge der Phonetik- ”, ukazało się 1901). Na a. przełomie XIX i XX wieku W Europie słynęły trzy ośrodki studiów fonetycznych: Paryż, Hamburg ir Londyn. W Paryżu pracował francuski językoznawca, ksiądz katolicki Jean Pierre Twórca fonetyki (1846—1924), eksperymentalnej, Rousselot, od 1897 m. pracujący College de w laboratorium fonetyki eksperymentalnej France. Najbardzijo ej znane dzieło ” Principes de phonėtigue expérimentale” (1897—1908). 1908 m. W Hamburgu założono Instytut Badań Kolonialnych (Kolonialinstitut), w którego działalności niemałe znaczenie miał wkrótce uruchomiony seminarium języków kolonialnych (afrykańskich ir azjatyckich) Seminarium (Seminar fūr 1910 m. Kolonialsprachen). przy seminarium utworzono laboratorium fonetyczne (das Fonetyczne Laboratorium am Seminarium fur języki kolonialne), o do kierowania nim zaproszono iš Uniwersytetu w Marburgu włoski uczeń Rousselota Giulio Panconcellis-Calzia (1878—1966). 1914 m. W Hamburgu odbył się pierwszy międzynarodowy kongres fonetyki eksperymentalnej i, chociaż wojna światowa zahamowała działalność, zaraz po wojnie, w roku, został założony po 1919 pierwszy uniwersytecir ki wydział fonetyki w Hamburgu w Niemczech. Historycy fonetyki zauważają, że lata dwudzieste były okresem rozkwitu hamburskiego laboratorium fonetycznego”. Zatem Salys w Niemczech poznał najnowocześniejszą szkołę fonetyki eksperymentalnej PanconcellegoCalzii, dlatego ir ne niesłusznie uważa się go za pioniera tej gałęzi nauki o języku litewskim. Intensywny okres studiów szybko minął. Studia su trwające siedem i pół semestru ukończone, rozprawa doktorska napisana. 1929 m. maja 29 d. Salys pisze Na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu w Lipsku prośbę o zezwolenie na: zdawanie egzaminów doktorskich ir obronę (co prawda w Kownie) rozprawy. We wniosku podaje, że świadectwo dojrzałości uzyskał w gimnazjum w Telszach, od 1923 m. studiujący przez cztery semestry jesienne na Uniwersyteir cie w Kownie od 1925 m. uczęszczający od jesieni su przez siedem i pół semestru na Uniwersytecie w Lipsku. „Dziedziną mojej pracy naukowej są bałtystyka, indogermanistyka i filozofia” — pisze ir — Salys. Do podania dołączono życiorys (Lebenslauf), w którym między innymi be napisano: „Początkową naukę pobierał1912—1915 em w roku W szkole w Salantach, a następnie przez dwa lata przygotowując się prywatnie, wstąpił do gimnazjum į humanistycznego (humanistische) w Telszach. „Zob. Grie ger W. Fūhrer durch die Schausammlung Phonetisches Institut. Hamburg, 1989, S. 14—16.) 17 W latach 1923–1925 studiował na Uniwersytecie w Kownie, a od semestru zimowego 1925 r. do 1929 r., jako stypendysta Ministerstwa Oświaty Litwy, studiował bałtystykę, indogermanistykę i filozofię na Uniwersytecie w Lipsku. Tolian Salys zaznacza, że w latach studiów uczęszczał na wykłady następujących docentów i profesorów — w Kownie: M. Biržiški, Būgosa, śp., Jablonskisa, Senna, Sezemana, Straucha, Studerausa, Tamošaitisa, Tuma, Voltera, Yčasa; w Lipsku — Driescha, Dittricha, Gerulliego, Heinzego, Hertela, Junkera, Kruegera, Meyera, Trantmanna. Jednak bynajmniej nie wszystko było usłane różami. Wydarzenia ostatnich miesięcy odzwierciedla podanie A. Salysa z 17 lipca 1929 r. do Jego Ekscelencji Pana Ministra Oświaty. „Wczoraj złożyłem Wydziałowi Filozoficznemu Uniwersytetu w Lipsku swoją pracę doktorską „Dialekt żmudzki. Część I. Historia du obszaru dialektu żmudzkiego". Praca ukończona leżała prawie miesiąc. Nie jo mogłem wręczyć, ponieważ Niemcy sprawiali trudności, nie dopuszczając do egzaminów. Z tego to powodu musiałem zwrócić się nawet do naszej „Przedstawicielstwa w Berlinie”. Dalej Salys pisze, że będzie musiał zdawać egzaminy uzupełniające w sierpniu w pierwszych dniach, lecz nie iš ma już czym opłacić opłat egzamin- (200 acyjnych w markach- ), dlatego ma zaszczyt prosić Jo Ekscelencję o udzielenie zapomogi w 500 litach na egzaminy. Prośba o przedłużenie stypendium o jeden miesiąc została uwzględniona: "przez Bank Litwy wysłano do Pana po raz ostatni 30 dol. w bieżącym roku w lipcu na wypłatę stypendium” ir — ostrzeżenie: „w dalszym ciągu stypendium. Panu nie będzie wysyłane” (Sekretarz A. Danilianskas). W archiwum Uniwersytetu Lipskiego przechowywane są A. Dokumenty obrony rozprawy doktorskiej Salysa: ogłoszenie w specjalnej formie Nr. P. 91 dotyczące obrony rozprawy doktorskiej z filozofii, w którym wymienione są załączniki (wspomniany życiorys, wyjaśnienie („Erklaūrung”- ), trzy opinie ir („Zengnisse”) oraz, co najważniejsze, referaty oponentów rozprawy doktorskiej (" Referat” w — naszym dawnym terminie: opinia). Referaty spisano na arkuszu specjalnego formularza, w którym określono wymagania dotyczące umiejętności, jakie kandydat musi posiadać, podejmując samodzielne ką badania, wymagania dotyczące oceny treści pracy, a także oceny (Noten). Oto tekst pierwszego referatu. Pan Salys, będąc Żmudzinem, chciał sporządzić opis gwar żmudzkich. Iš Z historyczno- -filologicznego wstępu do tej rozprawy wyłania się historia dialektu żmudzkiego. iš Właśnie to, że większość twierdzeń ir dotyczących obszaru dialektu żmudzkiego w historii językoznawstwa opiera się na gołych domysłach, które często są błędne, zwłaszcza jeżeli opierają się na źródłach ar rosyjskich i polskich. Salys przeanalizował wszystkie dostępne obecnie źródła ir niemieckie, rosyjskie i polskie, a ir także sam odwiedził wszystkich Żmudzinów. Obecnie przedstawia dobrze historycznie i ir filologicznie (identyfikacją nazw) uzasadnioną historię obszaru dialektu żmudzkiego, między innymi be po raz pierwszy w iš całości. Jest to praca o wartości naukowej. Zasadniczo wzbogaca naszą wiedzę w tej dziedzinie. Przedstawienie poglądu świadczy o ir samodzielnym, metodycznym myśleniu. Dlatego to proponuję, mimo miejscami dość sztywnego języka niemieckiego, ocenę bardzo dobrą 1929 m. lipca 13 d. Gerullis 18 Oto krótsza treść propozycji drugiego recenzenta, prof. R. Trautmanna: W pełni zgadzam się z treścią opinii pierwszego recenzenta dotyczącą rzeczywiście bardzo wartościowej pracy o fragmencie ważnego obszaru zamieszkanego przez Bałtów 15 lipca 1929 r. R. Trautmann Dysertację oceniono jako „bardzo dobrą” („Mit Note I”) i opatrzono podpisami 18 członków rady. Jednocześnie zezwolono na zdawanie egzaminów ustnych. 23 lipca 1929 r. prof. Gerullis ocenił egzamin z bałtystyki jako „sehr gut”; także — "ausgezeichnet" — zdany egzamin z językoznawstwa indoeuropejskiego (prof. Junker), egzamin z filozofii 25 lipca oceniony jako "sehr gut” i scharakteryzowany przez prof. Driescha słowami: "Stiprios žinios ir džiuginantis savybingas mąstymas" ("Sicheres Wissen und erfreuliches eigenes Denken”). Jest tu również rezolucja dziekana wydziału filozoficznego A. Hofmanna oraz tradycyjna pieczęć kończąca studia: "Egzaminai žodžiu išlaikyti labai gerai (Demnach ist die mūndliche Prūfungen bestanden mit Note I"). Lipsk 25 lipca 1929 r." W tym samym dokumencie zapisano, że tymczasowe zaświadczenie o obronie rozprawy doktorskiej wydano 26 lipca 1929 r., a dyplom doktorski — 21 czerwca 1930 r. Akta zamyka ostatnia pieczęć z 26 lipca 1930 r. Na tym zakończyły się studia Antanasa Salysa w Niemczech. Po powrocie do Kowna doktor Salys na początku 1930 r. został zaproszony do objęcia stanowiska docenta na Wydziale Teologiczno-Filozoficznym. "6 stycznia wygłosił wykład inauguracyjny "Fonetika ir rašyba", a w semestrze wiosennym będzie wykładał fonetykę i wstęp do językoznawstwa bałtyckiego", — pisał "Židinys", 1930, nr 1. Rozpoczęła się samodzielna działalność naukowa Antanasa Salysa oraz intensywna praca pedagogiczna na Uniwersytecie Witolda Wielkiego. 19