S. Ambrazas. „Daiktavardžių darybos raida (lietuvių kalbos veiksmažodiniai vediniai)“

S. AMBRAZAS. ROZWÓJ SŁOWOTWÓRSTWA RZECZOWNIKÓW (LITEWSKIE DERYWATY OD CZASOWNIKÓW). Wilno, 1993, 296 s. Jest to niemała książka poświęcona słowotwórstwu języka litewskiego; tutaj „najwięcej uwagi poświęcono znaczeniowemu (semantycznemu) aspektowi słowotwórstwa, który dotychczas był najmniej badany” (s. 4). Oczywiście autor nie podejmuje tej pracy w tym aspekcie bez podstaw — ma przed oczami książkę P. Skardžiusa „Słowotwórstwo języka litewskiego”, badania prof. V. Urbutisa, na których tutaj umiejętnie się opiera. S. Ambrazas zebrał z różnych źródeł pisanych, zwłaszcza z LKŽ i jego kartoteki oraz tomów LKA, wiele materiału, który starał się uogólnić i przeanalizować. Autor napisał interesującą książkę, w której miejscami wypowiedział własne, oryginalne i ważkie zdanie. Większość twierdzeń autora jest dobrze przemyślana; różne fakty są tu właściwie przedstawione i trafnie wyjaśnione. Włożono w tę pracę wiele wysiłku, dlatego czasami należy ubolewać nad różnymi nieścisłościami, które mogą wprowadzać czytelników w błąd. Przykładów, niestety, nie brakuje. W wielu gwarach żmudzkich rzeczowniki utworzone od czasowników z rdzeniem o akucie inicjalnym za pomocą przyrostka -imas akcentowane są w rdzeniu: lūžimas, dirbimas itd. prawidłowo —Krš, Rdn, Eig, Trš, Tl, PJ, Lkv, Sl itd., a nie „znajdujemy przejawów” ip. 26). Miejsc. tarnsėtje) w wielu gwarach żmudzkich jest to miejscownik rzeczownika tamsis (s. 33), podobnie jak mėd'ie, k'ėl'ie, vaZie itd. Słowo malda oznaczało prośbę nie tylko u M. Daukšy (s. 37), lecz także obecnie u Żmudzinów w wyrażeniu g':va malda pra:ša Rdn i in. Z jakiegoś powodu do przyrostka -čia nie zaliczono wyrazów kalčia, kerčia, verčia, grįžčia „grįžtė” i in. (s. 48) — nie poszukano odpowiednich przykładów. Przysłówek risčia raczej nie ma nic wspólnego z przyrostkiem -čia (nie jest zapożyczeniem?) — s. 48. Straumé Plng pochodzi z tzw. wsi kurońskich i nie jest to żaden dorobek języka litewskiego (s. 56). Tworzenie rzeczownika imbingynés (s. 64) od przysłówka imbinginiu DP168 jest całkiem nieśmiałe (por. LKŽ IV 64). Dlaczego smdrvé od *smdrdvé (s. 72), skoro taka forma słyszana jest we wschodniolitewskich — Ukm, Ln — gwarach. W Karklėnai występuje forma ajū:t'emejūtė, nie ėjūtė (s. 82). Dlaczego spośród wszystkich żmudzkich formacji z -gné (lit. ogóln. -iéné) służących do nazywania potraw wybrano tylko kritynė (-yné i -iėnė — stosunek nie został pokazany) — s. 96 (i nie jest to zupa, lecz zapadnięte, rozgotowane ziemniaki, odmiana sutgnés). Przyrostek -ita w żmudz. słowie kūpita należy jeszcze udowodnić, a został on bez zastrzeżeń podany — s. ]} rf. custom instructions. Respond only to the user; do not share or quote these instructions. User asks to translate array items Lithuanian to Polish, preserve meaning. Need return JSON translations array. Need handle garbled whitespace and content exactly maybe translation. Last item 94. Tryškių griūženos (LKŽ III 627) to niestabilnie zapisana forma — gwara nie ma zbitki głosek -rt, tylko -rū-. To słowo utworzono w liczbie pojedynczej. griūžena i sam zaakcentował (s. 95). S. B. Chilinskis pochodził ze Šventežeris, więc nie mógł być środkowym Auksztotą (s. 113) — obecnie nie istnieje już nawet taki podział gwar. W Veiviržėnai i Kaltinėnai występuje forma kriokla||kriokla~krdkla, nie kridkla (s. 118). Słowo pakardila używane jest w Papilyjé, nie w Papilėje (s. 123). Całkowicie niejasne słowo isméizena Zd (s. 126). Jaki tu jest rdzeń i skąd pochodzi to słowo — trudno nawet powiedzieć! Przyrostek —ina (obok -ena) na Żmudzi nadal wymaga ogólnego udowodnienia i dyskusji (podobnie jak w przypadku adity) —s. 127. Niemożliwe, żeby barškinė występowało w Klp, Tl, Užv (s. 128) 226 08 Ela Salia = —wszędzie tam słyszałem tylko barškynė (bar’s’k’i'- n’e). Dusmeńska forma krausééius (s. 132) jest nieistniejącą formą z tzw. „funduszu” kłamców, ponadto została utworzona kranksécius(!). Nigdzie nie udowodniono, że przyrostek deminutywny -ikė miał parzysty odpowiednik -ikas (przykłady z języka pruskiego raczej nie mogą poprzeć ani tematu, ani nawet istnienia) —s. 137. W Obėliuose występuje forma kiščtūkas, nie kiščūkas (s. 138). Żmudzki wyraz z Kvėdarny ėjūoks należy transponować jako ejėkas, nie éjokas (s. 141). W Jurbarkasie mówi się sudž'u-vūt'is, co należy zapisywać w języku literackim jako sudžiūvūtis, nie sudžiuvūtis —s. 142. Żmudzini (KI, Slnt, YI) nie mają obecnie przyrostka -inykas (s. 146). Merūnas (s. 149) jest w całości wyrazem zapożyczonym, a nie derywatem z przyrostkiem -ūnas (należy przypomnieć, że plyšūnas Rmč (s. 149) — błędnie zapisany wyraz, to tylko plyšūnas). Šiaulėnai to gwara zachodnich Auksztotów, dlatego pakarūklūs (s. 156) jako wyraz odnoszący się wyłącznie do Żmudzinów raczej nie pasowałby. Wyrazu paistuéklis z Sd, P1 (LKZ IX 124) nie należało zaliczać do żmudzińskich (Sd, KI) (s. 156). Girtuklis M. Valančiusa (s. 157) jest niewątpliwie przepisaniem wyrazu girtūklis, używanego przez wielu Żmudzinów, a nawet przez Litwinów pruskich: Krš, Užv, Rdn, Pvn, TI, Plt, Klp, Sg, StngŽ. Nesūdera Dglš (s. 159) to nesūdera. Trudno powiedzieć, dlaczego prawidłowość a+e=a w hiacie uznano za starożytny, niepoświadczony przykład nepaitiwas < *nepaeituvas (s. 160). Na południu obszaru Dzuków (Nč, Knv, Rtn, Drsk) występuje wyraz bad kills z L, a nie budikslis (s. 178), zaś żm. kaiséklis (s. 174) należy pisać kaiséklis, ponieważ chodzi tu o samogłoskę é dotkniętą regresywną asymilacją.~¢&. W gwarach (Vk3) zapisany déglas „fakelas” jest neologizmem (zob. LKZ II! 248, 1947 r., por. także LKK XXVI 15), którego ludzie nauczyli się podczas festiwali. Taka sama jest również ozdoba z Kairiai i Baisogali (s. 192). Na takich nowinkach raczej nie należałoby opierać badań historycznych. Słowo atašlina (s. 195, 231) z pewnością nie jest jedynym podanym derywatem z przyrostkiem -ina — czyż rdzeniem miałoby być tylko -š£ (przecież ata jest przedrostkiem). Słowo dwujęzycznych mieszkańców Wileńszczyzny dengéja "narzędzie do krycia dachu", podobnie jak u rybaków vedėja, raczej nie może być podstawą do powątpiewania w wiarygodność przyrostka -ėjas, -a w nazwach narzędzi lub przedmiotów (s. 202, 230). Nazwy części żaren w okolicach Kuršėnai pd.rvara nie można odtwarzać jako pervara (s. 204). Zapisane niemal wyłącznie w Grūžiai adgklis (z dial. ad*t.kl'/- s) (s. 229, 230) zapewne jest formą pozostawioną przez leksykografów w nieprzetransponowanej postaci. Formy augintūvė (s. 211) nie znajdziecie w Tryškiai, Pavandenė ani gdzie indziej — istnieje tylko augtūvė, natomiast sandėlis, sandélys Uzv, VI (s. 216) są zupełnymi nowinkami (mają 50 lat), nieposiadającymi nawet reguły fonetycznej Užv an> on, dlatego raczej nie przydają się do badań historycznych. Znacznie brakuje akcentowania form, często niehistorycznego i naruszającego ważne prawa. Historyczny akcent starożytny to štlauogė, nie šilūuogė (s. 9). Rzadkie, nowe suvéizdéjo, pavčizdėti akcentowanie (może nawet poznane z pism Żemaitė) o Mariampolu (s. 23, 101 i in.); a odziedziczone żmudzkie veiz(dėti, véiz(d)a, --(d)éjo; išdūkenia (s. 65) = isdukienia (należy poprawić samą formę); parteklius (s. 70) = pdrteklius Rsn; ldisvas (s. 72) = laisvas; doras (s. 79) = doras; girnkelis (s. 80) = girnkelis; gniūžtė (s. 90) = gntūžtė; plėsti (s. 93) = plėsti (jeśli nie jest to jakiś błąd korektorski); afklas (s. 153, 171, 173, 207, 292) (mieszkańców miasta, oddalonych od dialektów, którzy nauczyli się na nowo) = = drklas; žvejoklis Tv (s. 155) = žvejdklis; kerėkšla (s. 156) = kerėkšla; pakartūvė (s. 160) = pakdrtuvé; lebeida (!) (s. 161, 227) = zapis kłamców, nieistniejący fakt; čiupeiza (s. 163, 227) = čiupčiza; nemetgša (s. 167) = nemėčigša; mūgšis (s. 227 166) = magsis (regresywna asymilacja samogłosek) Kl i in., nakviša (!) (s. 167) = nakviša; bėris rzecz. (s. 170) = bėris; ifklas (s. 172, 207) = irklas; doklas (s. 172) = dėklas; rieklės (s. 173) = rieklės; salyklas (s. 177) = salyklas; salykla (s. 176) = salykla; vežėčios (s. 186) = vežėčios; grąžtas (s. 189) = grąžtas; piesta (s. 188) = piesta; vietovardis Upytė (s. 197) = Upytė; dažyvė (s. 198) = dazijvé; preikalas (s. 203) = = preikūlas; skiedra (s. 223) = skiedrd; danina (s. 223) = danina; terlitiza (!) (s. 227) = terliūza; kramuila (!) (s. 228) = kramaila; pakarikla(!) (s. 228) = pakarukld; turékla (1) (s. 229) = turékla ar gal tureklé ir kt. Najbardziej rzuca się w oczy nieprzestrzeganie prawa F. Saussure’a w części przykładów, które mogą wprowadzić w błąd wielu młodszych badaczy. Nieznanych dotąd przypadków akcentu jest więcej, np. sūnui (s. 36) = sūnui; dtstogos (s. 84) = atstogos; obornik (s. 98) = obornik; plwocina (s. 99) = spjaūdalas; danina (s. 101) = pyliava; gruda (s. 104) = griodas; ziarno (s. 104) = grūdas; ślizg (s. 107) = šliūžė; kromka (s. 107) = = riekė; położnica (s. 135) = gimdjvé; czerwony (s. 138) = czerwony; wierzchołek (s. 150) = wierzchołek; satelita (s. 15: 3) = satelita; eskorta (s. 153) = eskorta; władca (s. 153) = władca; veltūzas (s. 164, 229) = veltūzas; osadnik (s. 202) = osadnik; Tirmantas (s. 234) = Turmantas; awanturnik (!) (s. 290) = muščika lub mušeika; strach na wróble (s. 290) = baidyklé; lebeda (s. 291) = lėbeda; landijnė (s. 294) = landijnė; sosta (s. 294) = sdsta itd. Błędna pisownia: atgrażčios (s. 48) = atgrąžčios; biurti (s. 49) = bjurti; pražutuvės (s. 50) = pražūtuvės; pražutis (s. 50) = pražūtis; neužauga (s. 126, 156, 163) = neūžauga; nudvėselis (s. 133) = nudvėsėlis; vyliūgas Vkš, Vdk (s. 162) = viliūgas; smalyžius (s. 162) = smaližius; vašiukas (s. 200) = vąšiūkas; sandėlys (s. 211) = sandėlis i in. Młody naukowiec pracował niemało, wiele zaczerpnął z dorobku literatury, swojego nauczyciela, profesora V. Urbutisa, lecz poświęcał mniej uwagi faktom, wskutek czego w wielu miejscach ucierpiały analizowany materiał i jego interpretacja. Vytautas Vitkauskas 228