Apie istorinį ir etimologinį lietuvių kalbos žodynus

KWESTIE JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Juozas KARACIEJUS O HISTORYCZNYM I ETYMOLOGICZNYM SŁOWNIKU JĘZYKA LITEWSKIEGO Wydawanie Wielkiego „Słownika języka litewskiego- ”, choć powolne, jednak już zbliża się ku końcowi. Nie może on jednak w żaden sposób zastąpić dawnych pism ani historycznego słownika języka litewskiego, którego coraz częściej nam brakuje. Taki słownik jest potrzebny nie tylko historykom języka, lecz także praktykom, ponieważ w historycznym słowniku języka litewskiego, który powinien obejmować wszystkie zarówno drukowane, jak i rękopiśmienne zabytki naszego języka przynajmniej do początku XIX wieku, należałoby wskazać nie tylko częstość użycia wyrazów, lecz także, w jakich znaczeniach używany jest dany wyraz oraz jakie osobliwości jego użycia mogły być uwarunkowane przez inne języki. Jednak przygotowanie takiego słownika nie jest proste. Jego autorzy muszą przede wszystkim dobrze zapoznać się ze wszystkimi naszymi dawnymi pismami i ich specyfiką. Zatem trzon zespołu autorów historycznego słownika języka litewskiego powinni stanowić specjaliści w dziedzinie historii języka litewskiego. Dlatego całkowicie zrozumiałe jest, dlaczego przed nieco ponad dziesięciu laty w ówczesnym Instytucie Języka i Literatury Litewskiej zaczęto dość głośno mówić o historycznym słowniku języka litewskiego. Inicjatorem tej idei był Wydział Historii Języka i Dialektologii. Kwestia historycznego słownika języka litewskiego była nawet rozpatrywana przez działającą wówczas specjalną radę do spraw rozwijania i koordynowania nauk filologicznych. Tylko że, z wyjątkiem tak lubianych przez nas w latach powojennych i do dziś gorliwie używanych ogólnikowych, niezobowiązujących słów: powierzyć, rozważyć, zobowiązać, nie zrobiono nic więcej. Oczywiście, wspominając dziś tamte czasy, moglibyśmy nawet oceniać wspomniane rozważania pozytywnie w tym sensie, że wysunięto rzeczywiście aktualny problem. Niestety, po jednym czy dwóch posiedzeniach i dyskusjach entuzjazm zaczął wygasać, a sprawy historycznego słownika języka litewskiego coraz rzadziej były przypominane. Może powstać pytanie, dlaczego tak się stało? Odpowiedź jest bardzo prosta. Przez cały okres powojenny, chociaż podkreślano osiągnięcia lituanistyki, zwłaszcza językoznawstwa litewskiego, to gdy rozdzielano pieniądze na badania naukowe, lituanistyka znajdowała się na końcu listy pretendentów. Prawdą jest, że nie można zaprzeczyć podobnym twierdzeniom — w latach powojennych lituanistyka osiągnęła piękne sukcesy. Najczęściej osiągnięto je dzięki entuzjazmowi ludzi, którzy w latach powojennych przyszli do lituanistyki, ich miłości do języka ojczystego i swojej ojczyzny. Jednak nie stworzono normalnych warunków do ich pracy. Przy takim podejściu nie tylko nie przeznaczono żadnych dodatkowych środków na opracowanie historycznego słownika języka litewskiego, lecz nawet nie zastanowiono się, kto mógłby taki słownik opracować oraz ilu i jak wykwalifikowanych ludzi potrzeba byłoby do takiej pracy. 209 Co prawda, Dział Historii Języka i Dialektologii własnymi siłami zaczął gromadzić materiały do słownika historycznego: na oddzielnych kartkach wypisywano zdania z niektórych dawnych zabytków piśmiennictwa, aby można je było powielić i w ten sposób utworzyć kartotekę historycznego słownika języka litewskiego. Taki sposób jest możliwy, ale tylko z konieczności, ponieważ znaczenia słów nie ze wszystkich dawnych tekstów można łatwo ustalić na podstawie krótszego lub dłuższego połączenia wyrazowego. Często jesteśmy zmuszeni dokładniej zagłębić się w kontekst, a nierzadko tekst litewski (jeżeli jest tłumaczeniem) trzeba porównać również z oryginałem, sprawdzić, jakie słowo języka oryginału jest tłumaczone tym litewskim słowem, i ustalić, w jakich znaczeniach słowo języka oryginału było wówczas używane przez litewskich tłumaczy. To samo można powiedzieć o litewskich odpowiednikach, ich zróżnicowaniu, w dwujęzycznych rękopiśmiennych słownikach opracowanych w XVII–XVIII w. w Małej Litwie, ponieważ w tych słownikach litewskie odpowiedniki najczęściej podano bez zdań ilustracyjnych. Ponadto, jak pokazują najnowsze badania, słowniki te kryją jeszcze wiele nierozwiązanych zagadek (por. Drotvinas 1984: 163-167; Urbutis 1987: 57-75). Drugą kwestią, znacznie hamującą opracowanie historycznego słownika języka litewskiego, stanowi to, że język naszych dawnych pism jest jeszcze stosunkowo słabo zbadany. Nieco dokładniej przeanalizowano język pism M. Mažvydasa (Zinkevičius 1977-1979), M. Daukšy (Kudzinowski 1977; Palionis 1995), K. Petkevičiusa (Kruopas 1970: 83-154; Zinkevičius 1970— 1971: 227-243, 67-86), J. Rėzy (Žulys 1966: 149-159; Zulys 1970), K. Sirvydasa (Morkūnas 1980: 109-222; Pakalka 1979: 13-83; Zinkevičius 1971: 153-167). Niewystarczająco zbadany jest język pism J. Bretkūnasa i Biblii S. Chilinskiego. Mamy także takie zabytki piśmiennictwa, których język w ogóle nie był badany. Jest to tak zwana postylla J. Morkūnasa. Dlatego zrozumiałe jest, że myśląc o historycznym słowniku języka litewskiego, przede wszystkim należy wnikliwie zbadać język tych zabytków piśmiennictwa. Do tej pory bardzo mało badany był również język XVIII-wiecznych pism Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zwykle poprzestaje się na ogólnych stwierdzeniach dotyczących degradacji języka litewskiego, że wówczas po litewsku pisali ludzie, którzy znacznie zapomnieli języka litewskiego, i dlatego język XVIII-wiecznych piśmiennych zabytków jest tak zły. Jednak po dokładniejszym zapoznaniu się z litewskimi zabytkami piśmiennictwa XVIII wieku od razu nasuwają się pytania, jak ludzie, którzy znacznie zapomnieli języka litewskiego, mogli pisać całkiem poprawne litewskie zdania i dlaczego używali tak wielu zapożyczeń, których nie było we wcześniejszych zabytkach piśmiennictwa. A zatem, opracowując historyczny słownik języka litewskiego, zetkniemy się z nowym problemem: co zrobić z nasilonymi w tych zabytkach polonizmami — włączyć je do słownika historycznego w osobnych artykułach czy z nich zrezygnować, t. j. pozostawić je innemu słownikowi, słownikowi zapożyczeń. Ten ostatni przypadek jest możliwy, ale niewygodny, ponieważ należałoby zastosować go także do zabytków piśmiennictwa XVI-XVII wieku. Dlatego, rezygnując z osobnych artykułów poświęconych zapożyczeniom, sądzę, że historyczny słownik języka litewskiego byłby niepełny i mniej informatywny — nie 210 moglibyśmy na jego podstawie wyrobić sobie ogólnego obrazu leksyki zabytków piśmiennictwa XVI-XVIII wieku. Z drugiej strony, przedstawiając wszystkie zapożyczenia w osobnych artykułach, z dokładną metryką, informacją, w jakich znaczeniach i w jakich zabytkach piśmiennictwa są używane, od razu byłoby widać, które zapożyczenia są starsze, a które nowsze. Problem ten, podobnie jak inne kwestie dotyczące struktury przyszłego historycznego słownika języka litewskiego, należy rozważać i dyskutować. Niniejsze uwagi nie mają na celu przedstawienia prawdy absolutnej. Miały one jedynie pokazać, że nie można rozpocząć opracowywania historycznego słownika języka litewskiego bez wykonania wielu prac przygotowawczych. Byłoby to opracowanie słowników-indeksów poszczególnych zabytków piśmiennictwa, a zarazem badanie języka tych zabytków. k okook Z kwestiami opracowania historycznego słownika języka litewskiego ściśle wiążą się także problemy opracowania etymologicznego słownika języka litewskiego, tym bardziej że w ostatnim czasie coraz częściej wydaje się historyczno-etymologiczne słowniki poszczególnych języków, w których wyjaśnianie pochodzenia słowa rozpoczyna się od jego historii, ponieważ, jak stwierdza K. Baltinger, „w nowocześniejszym rozumieniu etymologia jest biografią słowa” (Baltinger 1977: 219). Takimi są dobrze nam znane etymologiczne słowniki języka łacińskiego autorstwa francuskich lingwistów A. Ernouta i A. Meilleta (Ernout, Meillet 1959) oraz języka greckiego autorstwa P. Chantraine’a (Chantraine I-IV). Nie straciły swojego znaczenia również tradycyjne słowniki etymologiczne. Jest ich nawet więcej, różnią się zaś zasady ich opracowania. W słownikach tych semantyka słowa i jej rozwój są niemalże pomijane, natomiast na podstawie wyrazów pokrewnych w innych językach próbuje się zrekonstruować jego archetyp. Chociaż język litewski jest jednym z najbardziej archaicznych spośród żywych języków ide. języków, jednak do tej pory nie mamy etymologicznego słownika języka litewskiego autorstwa rodzimych językoznawców. K. Būga w pracy „Kalboje ir senovėje” w 1922 r. pisał: „Słownik etymologiczny języka litewskiego będzie łatwo napisać wówczas, gdy zgromadzi się do niego niemało materiału w literaturze” (Būga II 293). Obecnie mamy już nie tylko wystarczająco dużo materiału w literaturze lingwistycznej, lecz także „Słownik etymologiczny języka litewskiego” wybitnego niemieckiego bałtysty E. Fraenkela, w którego stosunkowo licznych recenzjach i adnotacjach wskazywano nie tylko pozytywne strony tego słownika oraz podkreślano występujące w nim nieścisłości i braki, lecz także ostrożnie wyrażano myśl, że w przyszłości, przy opracowywaniu kolejnego wydania tego słownika, a nawet nowego słownika etymologicznego języka litewskiego, należałoby uniknąć podobnych braków. Lecz po tych propozycjach nadeszły długie lata ciszy i dopiero z inicjatywy Katedry Filologii Bałtyckiej Uniwersytetu Wileńskiego rozpoczęto gromadzenie materiału do słownika etymologicznego języka litewskiego. Jednak gromadzenie materiału etymologicznego, tzn. sporządzanie kartoteki słownika etymologicznego, znacznie różni się od sporządzania kartotek słowników innego rodzaju. Przede wszystkim dlatego, że 211 trzeba tu uważnie przejrzeć bardzo dużo literatury lingwistycznej, ponieważ na podstawie tytułu artykułu lub monografii często nie można rozstrzygnąć, czy w danej pracy znajduje się materiał wartościowy dla słownika etymologicznego języka litewskiego, czy też nie. Niestety, wydanych za granicą publikacji lingwistycznych jest w naszych bibliotekach niewiele. Dlatego mówienie o planowej pracy jest niemal pozbawione sensu. Drugą kwestią, znacznie spowalniającą gromadzenie materiału etymologicznego, jest sposób przedstawiania samych etymologii w pracach lingwistycznych. Nierzadko po jednokrotnym przeczytaniu nie bardzo wiadomo, co jest najważniejsze i co należałoby zapisać na fiszce. A przecież podstawą każdego przyszłego słownika jest kartoteka; od niej zależy również struktura słownika. W tym przypadku pojawia się jeszcze jeden problem, który można by nazwać problemem selekcji źródeł albo problemem prac „poważnych” i „niepoważnych”, tj. czy zbierać materiał ze wszystkich źródeł, czy też, podzieliwszy je na „poważne” i „niepoważne”, nie zwracać uwagi na te ostatnie. Tylko wątpliwe, czy wtedy będzie można mówić o dobrej kartotece. Aby rzecz wyjaśnić, podam kilka przykładów. W pracach belgijskich indoeuropeistów, np. wybitnego specjalisty w dziedzinie języka tocharskiego A. J. Van Windenkensa, stosunkowo często cytowane są prace A. Carnoya (Carnoy 1955, 1957), w których uwzględnia się również fakty z języka litewskiego. Jednakże recenzując wymienione prace A. Carnoya, E. Benveniste wskazał, że nazywany przez A. Carnoya język praindoeuropejski, którego słownictwo on przedstawia, w wielu przypadkach bardzo przypomina język, który A. J. Van Windekens nazywa „językiem pelasgijskim”, po czym podkreślił: „Trzeba jasno powiedzieć, że nie tylko «język pelasgijski» jest czystą fikcją [...], lecz także metody etymologiczne wprowadzone za pomocą tej idei są sprzeczne z całą metodą etymologii i bronią najbardziej bezpodstawnych kombinacji” (BSL 1957—1958: 53(2): 52). Po przeczytaniu tak surowych słów znanego indoeuropeisty od razu czujesz konsternację i oczywiście nie masz już ochoty czerpać materiału etymologicznego z prac A. Carnoya. Jeżeli, posłuchawszy E. Benveniste’a, możemy odłożyć A. Carnoya na bok, to co zrobić z pracami A. J. Van Windekensa poświęconymi problematyce „języka pelasgijskiego”, tym bardziej że pierwszą jego pracę na ten temat (Van Windekens 1952) znajdujemy również w wykazie literatury „Słownika etymologicznego języka litewskiego” E. Fraenkela. Po tej pracy A. J. Van Windekens wydał jeszcze „Badania nad językiem pelasgijskim” (Van Windekens 1960), a także opierał się na tej teorii, pisząc uzupełnienia do „Słownika etymologicznego języka greckiego” P. Chantraine’a. Natomiast w artykule opublikowanym w 1982 r. w czasopiśmie „Indogermanische Forschungen”, poświęconym strukturze i pierwotnemu znaczeniu liczebników ide. „cztery” i „pięć”, opierając się na pracach A. Cuny’ego i A. Carnoya, wyjaśnia, że ide. *g'efuor „cztery” składa się z *g*e, oznaczającego „i”, oraz rdzenia * fuor, który znajdujemy w litewskich słowach tveriu, turiu (Van Windekens 1982: 9). Drugim przykładem byłaby wydana w 1984 r. w Paryżu tematyczna ide. X. Delamarre’a. Возможно, исходный текст обрывается здесь. управлять переводом: не добавлять. отвечу с обрывом. tarimą: ide. etymologiczny słownik języków (Delamarre 1984), którego mottem jest strofa wiersza Maironisa „Aš norėčiau prikelti...”, a którego „Przedmowie” wskazuje się, że jest publikowany dlatego, iż język francuski nie posiada wydawnictwa podobnego do słowników Waldesa-Pokornego, Pokornego i Bucka. W nim również bardzo często opiera się na faktach języka litewskiego, które nierzadko przedstawiono niedokładnie. Jednakże M. Mayrhofer kończy swoją adnotację o tym słowniku w czasopiśmie „Kratylos” (1986, 31: 186-187) bardzo stanowczo: „Darum: in den Giftschrank”. Oczywiście i w tym przypadku najłatwiej byłoby zdać się na opinię znanego etymologa i nie zwracać uwagi na tego rodzaju publikacje. Ale co robić, gdy podobnych ocen nie ma? Przecież adnotacje do artykułów, a tym bardziej recenzje, pisze się bardzo rzadko. Ponadto nawet mając takie negatywne oceny, zaczynasz się zastanawiać, czy po ich odrzuceniu będziemy mieli dobry kartotekowy zbiór, a wraz z nim dobry słownik etymologiczny, tzn. czy nie okażą się potrzebne przy pisaniu etymologicznego słownika języka litewskiego. Ponadto zaczyna też interesować, jak w takich publikacjach 212 fakty języka litewskiego są przedstawiane tak, jak są interpretowane; czy nie wprowadzą one w błąd badaczy, którzy nie znają dobrze języka litewskiego, itp. Są to pytania, šį które pojawiają się w trakcie pracy ir į na które w taki czy ar inny sposób trzeba odpowiedzieć. LITERATURA Baltinger K.1977: L étymologie hier et aujourd'hui. —Etymologie (Wege der Forschung 373), Darmstadt, 201-224. BSL —Biuletyn Paryskiego Towarzystwa Lingwistycznego, Paryż, 1868. Būga K. II: Język i starożytność. —Būga K. Pisma wybrane 2, Wilno, 1959, 7-328. Carnoy A. 1955: Słownik etymologiczny języka praindoeuropejskiego, Leuven. Carnoy A. 1957: Słownik etymologiczny mitologii grecko-rzymskiej, Paryż. Chantraine P. I-IV: Słownik etymologiczny języka greckiego. Historia słów 14, Paryż, 1968-1980. Drotvinas V. 1984: Kiedy został napisany tak zwany słownik Krauzégo. —Baltistica 22(2), 163167. Delamarre X. 1984: Słownictwo indoeuropejskie. Tematyczny leksykon etymologiczny, Paryż. Ernout A, Meillet A. 1959: Słownik etymologiczny języka łacińskiego. Histoire des mots 4 wyd., Paris. Kruopas J. 1970: Leksyka katechizmu Merkeliusa Petkevičiusa z 1598 r. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 12, 83-154. Kudzinowski Cz 1977: Indeks-słownik do „Postyli Daukszy- ". Oprac. Cz. Kudzinowski, 1— 2, Poznań. Mayrhofer M. 1986: [rec.] X. Delamarre. Słownik indoeuropejski. Leksykon etymologiczny tematyczny, Paryż, 1984, 332 s. —Kratylos 31, 186–187. Morkūnas K. 1980: Czasownik w „Punkty sakymų” Konstantinasa Širvydasa (indeks). — Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 20, 109–222. Pakalka K. 1979: „Dictionarium trium linguarum” K. Širvydasa. — Pierwszy słownik języka litewskiego: K. Širvydas. Dictionarium trium linguarum, Wilno, 13–83. Palionis J. 1995: Indeks form wyrazowych katechizmu z 1595 roku. —Katechizm Mikołaja Daukšy z 1595 roku, 627-748. Urbutis V. 1987: Źródła leksykograficzne słownika mieszkańców Kłajpedy z 1728 r. —Ba/tistica23(1), 57— 75. Van Windekens A. J. 1952: Język pelasgijski, Leuven. Van Windekens A. J. 1960: Studia pelasgijskie, Leuven. Van Windekens A. J. 1982: Struktura i pierwotne znaczenie indoeuropejskich nazw liczebników *g*etour „cztery” i *pengte „eing”. —Indogermanische Forschungen 87, Zinkeviči8-14. us Z. 1970-1971: Dialekt katechizmu M. Petkevičiusa (1598). —Baltistica 6(2), Zinkeviči227-243; 7(1), 67-86. us Z. 1971: O genezie i języku „Punkty sakymų” K. Sirvydasa. —Baltistica 7(2), Zinkevičius Z.1977-1979: Język 153-167. pism M. Mažvydasa. —Baltistica 13(2), 358–371; 14(1), 38– 44; 14(2), 139-146; 15(1), 16-22. Zulys V.1966: Jak J. Rėza zmieniał leksykę J. Bretkūnasa. —Językoznawstwo 14, 149-159. Zulys V. 1970: Leksyka pism Jona Rėzy. Rękopis rozprawy doktorskiej z filologii. 213 O HISTORYCZNYCH I ETYMOLOGICZNYCH SŁOWNIKACH JĘZYKA LITEWSKIEGO Streszczenie Coraz częściej odczuwamy brak słownika historycznego. Jego opracowanie jest jednak bardzo skomplikowaną pracą, ponieważ powinien on zawierać nie tylko statystyki użycia wyrazów, lecz także wskazanie znaczeń, w których wyrazy te są używane najczęściej lub najrzadziej. Bez gruntownego zbadania języka poszczególnych zabytków piśmiennictwa nie da się tego zrobić. Dlatego pierwszym krokiem powinno być opracowanie słowników — indeksów poszczególnych zabytków piśmiennictwa. * k ok Strukturę nowego słownika etymologicznego języka litewskiego można omawiać dopiero po zgromadzeniu całego materiału. Sporządzenie kartoteki słownika etymologicznego nie jest łatwym zadaniem. Dlatego artykuł koncentruje się na zasadach sporządzania kartoteki oraz problemach związanych z tą pracą. to 214