Afrikatų „č“, „dž“ raida kaltinėniškių šnektoje

KWESTIE Z JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Sigita JANKAUSKAITĖ ROZWÓJ AFRYKAT č, dž W GWARZE KALTĮNĖNAI Afrykaty języka ogólnego d, dž w wielu gwarach żmudzkich przed końcówką odpowiadają t < *tja, d < *dja. Taka wymowa utrwaliła się przed * 4. Żmudzini uprzednili ten krótki a po jotę i przekształcili go w e jeszcze przed pojawieniem się afrykat (Zinkevičius 1966: 141). W „Pismach” D. Poški afrykat nie ma przed a, *a, *an, *an, np. pauksztey, meldemos, norintem, szirde, pate. A zatem na początku XIX wieku, kiedy nie było jeszcze wpływu języka ogólnego, użycie £ > *tj, d < *dj w południowo- -wschodniej gwarze dūnininkai było, jak się wydaje, bardziej regularne (Grinaveckis 1973: 291). V. Grinaveckis ustalił, że w pieśniach S. Stanevičiusa (Viduklė), w pismach S. M. Slavočinskiego (Nemakščiai) i S. Valiūnasa (Raseiniai) afrykaty nie są używane tylko przed krótką samogłoską końcówki -2 (Grinaveckis 1973: 291). Według V. Grinaveckisa zachodnie gwary południowożmudzkie nie mają afrykat przed Air *a, *an, * an, podobnie jak gwary środkowożmudzkie (Telšiai, Žarėnai, Nevarėnai, Luokė, Rietavas, Tvėrai, Vainiai, Pavandenė, Laūkuva, Kaltinėnai, Šilalė, Kvėdarna, Švėkšna, Gafdamas), np. mé-d’e <*m edja (~médzio), so patė<*patja (—~supacid) itd. V. Vitkauskas, badając język pism S. Stanevičiusa, zapisany w gwarze vidukliškiej, odnotował afrykaty « Čč dZne występujące przed ¢, ei (<*ia,*1ai): pantey (~pdnciar), rupestei (~ripesciai), Zem ay tey (~Zemaiciai), pauksztems(~pauksciams), didem (~didzidm), s t a ts (~stacias) nu p u t (~nopucia), praleid (~praléidzia) itd. (Vitkauskas 1992: 55). Zatem w drugiej połowie XIX w. w gwarze viduklė-nemakščiańskiej realizacja afrykat čč, dž jako £, d była jeszcze niezmieniona, a obecnie, zdaniem V. Vitkauskasa, zjawisko to bardzo zanikło, gdyż odnotowano taką wymowę: pau. kš'č'ei, gaidž'ė; sp 4. u dž' (Vitkauskas 1992: 59). P. Jonikas zauważył i udowodnił na przykładach, że już na początku XX w. na obszarze gwary Pagramantis realizacja połączeń *dj,*tj była znacznie pomieszana, np. su d'įSXEn’J eyd ide n’fe „su didžiaja", karesSd. op’sesfkartén’s’es „karcigsias” (Jonikas 1939: 24). W gwarze kłajpėdzkiej realizacja afrykat čč, dZ jako £, d przed końcówką jest jeszcze często zachowywana przez osoby starsze. W tej gwarze w formach mianownika, celownika i narzędnika liczby mnogiej rzeczowników często nie występują afrykaty, np. jd ute, ja.utems, ja ut’ es (~jduciai, jaučiams, jaučiais), gaid’ é, gaid é ms, gaid és (gaidžiai, gaidziams, gaidziais), m’ é d’ e* (~médzai), m’ é d’ em’s (~médzams) m’é d es (—médziais), p au. ks t’e: (~paiksciai), pau. kš't'e ms (~paiksciams), paukš tes (—pauksciais- ). Przedstawiciele młodszego pokolenia obok wspomnianych przykładów pod wpływem języka ogólnego nierzadko wymawiają analogiczne słowa z afrykatami, np., f 4. u ¢’e ms (—jaučiams), m’é d' Ž' e m s (~médziams- ), gaid Zz’ és (~gaidziais). 206 Bez afrykaty ¢ mieszkańcy Kaltinénai wymawiają rzeczowniki o temacie jo z końcówką -fas w mianowniku liczby pojedynczej, np., t'r’ é ¢ (~trédas), st ac (-stačias), p'.f esc (~péscias). Prawidłowo ¢, zamiast afrykat języka ogólnego Čč, dZ mieszkańcy Kaltinéni używają także w przysłówkach odprzymiotnikowych, np., st at’ e: (~staciai), skr a-d’ e: (~skradziai), gr au. d’e-(~graidzZiai). W gwarze mieszkańców Kaltinénai, podobnie jak w większej części dialektu żmudzkiego, czasowniki o temacie /o przeszły do tematu o, np., 4ud (—audžia), ga.u. d (—gaūdžia), ken tam (~keaciam- ), s'unūtam (-—-siuūčiam), 1é idat (-—Ičidziat), sna-udat (~sndudziat). Z. Zinkevičius twierdzi, że wskutek utraty krótkiej samogłoski nieakcentowanej końcówki 3. osoby Žemajci pomieszali formy tematów jã i ã, por. 4 ud („audžia”) i v'č. r d (—vėrda).” Dlatego z czasem przekształcili całą odmianę osobową tematu ja, wprowadzając końcówki tematu 2” (Zinkevičius 1966: 142). W gwarze kłajpędzkiej £, d zamiast ogólnolitewskich ¢& dž — w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników tematu io i mianowniku liczby mnogiej rzeczowników tematu 7a, np. jd. ut' į (~jducio) pau. kš't' į (—-paūkščio), au. ks t’ 1 (~aiikscio), m’é d’1 (~médzio- ), g a.i. d'i (~gaidZio- ), pa-t’es (~pacios), ma.r.t’ es (~marcios), sk au. des (~skaidzios). Mimo wszystko wydaje się, że w przypadku afrykat d, dZ bardziej skłania się ku użyciu; mianownik liczby mnogiej rzeczowników o temacie na 3, gdy obok wspomnianych form p a-#’es, mat. * t’es, sk au. d’es częściej występują formy z afrykatami: pa-c’es, maT. ces skin dZes. W gwarze kłajpiedzkiej afrykaty zawsze zachowują zapożyczenia, np., bazZn i ¢e (~baznycia), cesn aks (~cesnakas). Afrykaty są zawsze wymawiane w rzeczownikach o temacie na -ju, np., sua kč' us (~sukcius), ra-c¢’us (~racius), p éčius (~pécius), a także w rzeczownikach odprzymiotnikowych, np., barzduo. c’us (~barzdocius), kar’s’i n.’c’ us (~karsiacius). W wyrazach, w których afrykaty nie występują przed końcówką, również są zachowywane, np. d’Z’a’u. k smas (~dziadgsmas), pa.'n'č'uot'i (~pdncioti). W wyrazach dźwiękonaśladowczych mieszkańcy Kaltinénai również wymawiają afrykaty, np. ¢’d. ud’iet’] (~cidudėti), ¢’ILT. Skals (~cifskalas), ¢4.1Z’i-t'1 (~cdizyti), d’Z’ e r'kš tį (—džerkžti). Zatem w gwarze mieszkańców Kaltinénai £f< *tj, d< *dj zamiast ogólnolitewskich afrykat Č, dž przed końcowym *a i *4 są nadal dość systematycznie zachowywane, zwłaszcza w mowie przedstawicieli starszego pokolenia. Młodsze pokolenie w wymienionych pozycjach częściej wymawia już afrykaty ¢, dž. A zatem w gwarze mieszkańców Kaltinénai, podobnie jak w większości gwar pogranicznych, wspomniane prawo afrykat jest zanikające. LITERATURA Grinaveckis V. 1986: Teksty południowożmudzkie 2, Varniškiai, Wilno. Grinaveckis V. 1973: Historia gwar żmudzkich (fonetyka), Wilno: Mintis. Jonikas P. 1939: Gwary Pagramantis, Kowno. LKA II —Atlas języka litewskiego 2, Fonetyka, Wilno: Mokslas, 1982. Vitkauskas V. 1992: Język pism Simona Stanevičiusa i zaniki w gwarze vidukliškiej. —Artvarai 3, 55-59. 207 Zinkevičius Z. 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. EWOLUCJA AFRYKAT č dž W DIALEKCIE REGIONU KALTINĖNAI Streszczenie Afrykaty č dž w standardowym języku litewskim wymawia się jako ¢< *tja, d< *dja przed końcówkami *a, *ain w szeregu dialektów żmudzkich. Słynni współcześni naukowcy V. Grinaveckis, P. Jonikas, V. Vitkauskas, Z. Zinkevičius i inni opisali istnienie tego prawa w XIX i XX wieku. Zaobserwowano, że na początku XX wieku powyższe prawo afrykat zaczęło tracić swoją rygorystyczność. Tylko przedstawiciele starszego pokolenia posługujący się dialektem regionu Kaltinėnai wymawiają ¢<*#z, *tja, d< *dja, *dja przed końcówkami *a, *a zamiast ogólnojęzykowych afrykat ¢, dZ, podczas gdy przedstawiciele młodszego pokolenia dość często wymawiają afrykaty d, dZ w tej samej pozycji. W konsekwencji powyższe prawo afrykat w gwarze regionu Kaltinénai, a także w większości gwar peryferyjnych, stało się bardziej elastyczne. 208