Die Rolle des semantischen Aspekts bei der Typuswahl für Mundartwörterbücher

BEI I LIETUVIU KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXVII (1997) Theat LEKSIKOGRAFIJOS IR LEKSIKOLOGIJOS PROBLEMOS | tās "ij Etela DA AIRY Ty "ižu sedis | SEA aa patil BROT -252urį SETA alta iu ggļ WII Žaną aks] die Ala T „iravāfiļeļ krordāisdeāu nak Cr iN Baits “hed + "kau Elga KAGAINE iki fi imkit kandi bi stīvi dt a el OTS in + eit ās Pilietinė wedges ROLA ASPEKTU SEMANTYCZNEGO W DOBORZE TYPU SŁOWNIKA GWAROWEGO | Dialektalnej leksykografii jako odrębnej dziedziny leksykografii nie można rozpatrywać w oderwaniu od leksykografii ogólnej; jej rozwój oraz tworzenie różnego rodzaju słowników dialektalnych są ściśle związane z poziomem leksykografii całego języka, tradycjami leksykograficznymi i osiągnięciami leksykologii. Podobnie jak w leksykografii ogólnej, także w leksykografii dialektalnej istnieje różnorodność typów słowników (o typach słowników gwarowych zob. na przykład Bušmane, Kagaine 1980: 59—75), w których, zależnie od wyznaczonych celów i zadań, pojawiają się różne możliwości interpretacji faktów gwarowych. Decydują o tym zarówno czynniki obiektywne — ilość i jakość dostępnego materiału, poziom leksykografii, tradycje itp. — jak i pewne względy subiektywne, związane z wyborem dominant informacji leksykograficznej oraz aspektów jej odzwierciedlenia. Na przykład, jeśli twórcy słownika dysponują dość obszernym materiałem i zamierzają mniej lub bardziej wszechstronnie scharakteryzować leksykę oraz semantykę gwar, wówczas najwyraźniej odpowiedni mógłby być typ słownika niedyferencjalnego; jeśli natomiast zamiar ten wiąże się głównie z ujawnieniem cech dialektalnych, bardziej odpowiedni mógłby być słownik dyferencjalny; jeśli ilość materiału jest stosunkowo niewielka i ograniczona, wówczas można opracować rejestr wyrazów dialektalnych z oznaczeniami miejsc, objaśnieniami znaczeń i użycia, a także, podobnie jak w języku literackim, można tworzyć słowniki o różnych aspektach. W literaturze leksykograficznej wyrażono również. refleksja na temat określonego systemu słownikowego, potrzeby stworzenia kompleksu słowników, jeśli chcemy możliwie wszechstronnie scharakteryzować za pomocą środków leksykograficznych cechy jakiejś gwary lub grupy gwar, na przykład w skład takiego kompleksu mogłyby wchodzić słowniki gwar objaśniające, słowniki synonimów, słowniki tematyczne lub ideograficzne, słowniki derywacji wyrazów i połączeń wyrazowych (zob. na ten temat np. Sorokoletov, Kuznecova 1987: 87-92). Temat omówiony w artykule wiąże się z jednym z najważniejszych przyszłych zadań łotewskiej dialektologii — opracowaniem nowego słownika gwar łotewskich, ponieważ od czasu opublikowania dotychczasowego, najszerszego zbioru ogólnoużywanej i dialektalnej leksyki języka łotewskiego — K. słownika języka łotewskiego Mīlenbacha i jego uzupełnień (ME I-IV, 1923 —1932, EH I-II, 1934 —1946) — minęło już pół wieku, pojawiły się nowe fakty i zebrano nowy materiał, opublikowano badania z zakresu etymologii, lingwogeografii itd., dlatego opracowanie nowego słownika należy uznać za fundamentalne zadanie łotewskiej leksykografii dialektalnej (zob. także Kagaine 1985: 64 —86). Słownik (w ogólnych zarysach) pomyślany jest jako objaśniający słownik gwar, w którym połączono elementy synchronii i | in 127 a LS Im diachronii — powiązanie z ME i EH (płaszczyzna diachroniczna) oraz krótką informację o pochodzeniu wyrazu lub odsyłacze do literatury etymologicznej, a — z drugiej strony — próbę włączenia leksyki gwarowej w system odzwierciedlający jej obecny stan (płaszczyzna synchroniczna). Pytań (zarówno problematycznych, jak i dyskusyjnych), jak przy tworzeniu projektu każdego słownika, jest wiele; w artykule omówiono tylko niektóre aspekty związane z kulturowo-historycznym znaczeniem słowników gwar oraz z odzwierciedleniem struktury semantycznej wyrazów. Jak wiadomo, słowniki dialektalne są jednocześnie zarówno źródłem informacji lingwistycznej, jak i zabytkiem kulturowo-historycznym, w którym w utrwalonej leksykograficznie formie ujawniają się asocjatywne postrzeganie świata przez użytkowników języka, ich doświadczenie historyczne oraz wiedza dotycząca zarówno dziedzin życia materialnego, jak i duchowego. Takie zadanie najlepiej może wykonać niedyferencjalny, stosunkowo pełny słownik, którego zawarty materiał ilustracyjny ujawnia nie tylko semantyczne i gramatyczne właściwości słowa, lecz także różne środki wyrazu, używane w gwarach połączenia wyrazowe (porównania, frazeologizmy), terminologię dialektalną, a także informacje o etnograficznych realiach regionów oraz o kulturze materialnej i duchowej. Z punktu widzenia historii kultury słownik niedyferencjalny jest bardzo ważny, ponieważ informacje o osobliwościach gwar i dialektów można czerpać nie tylko z zasobu słownictwa różniącego się leksykalnie i semantycznie, lecz także z zasobu słownictwa ogólnie używanego, z jego leksykalno-semantycznego wykorzystania. | Na przykład słowo biezputra jest literacką nazwą gęstego dania z mąki i kaszy (zob. hasło na końcu artykułu), występuje w całym języku łotewskim, a jego znaczenia w gwarach odpowiadają znaczeniom tego słowa w języku literackim, a zatem, tworząc słownik | według zasady dyferencjalnej, nie byłoby podstaw, by włączyć je do słownika gwarowego. Jednak słowo to jest rozpowszechnione jako komponent dialektalnych terminów będących nazwami złożeń wyrazowych, a nazwy te i materiał ilustracyjny odzwierciedlają zarówno etnograficzne (dotyczące składu i przygotowania) osobliwości realium (w tym przypadku | tego dania), jak i cechy motywujące tworzenie nazw oraz skojarzenia powstałe przy tworzeniu nazwy. Jeśli nazwy złożeń wyrazowych odzwierciedla się tylko przy komponentach dialektalnych, cała | ta grupa leksykalno-semantyczna zostaje rozproszona, natomiast rozpatrując ją łącznie przy komponencie niezależnym, można uzyskać przegląd różnych osobliwości tej grupy wyrazów. Tak na przykład w haśle łącznie odzwierciedla się taka osobliwość semantyczna, jak tworzenie nazw potraw — różnych kasz przygotowywanych z dwóch surowców — | z wykorzystaniem określeń związanych z tkaninami lub tkactwem — nātna biezputra, pusnatna biezputra, pusdamašķa biezputra, Sketeréta lub sketinata biezputra, bukstiņu biezputra itd.; podobne nazwy (na określenie kaszy ziemniaczanej oraz kaszy z kaszy lub mąki) występują także w języku litewskim (LKA I 1977: 84; Laumane 1979: 154). A zatem, tworząc słownik (bazę faktów) według tej zasady, oddaje się do dyspozycji zainteresowanego dość obszerna informacja. Podobnie można wymienić także inne leksemy związane z realiami etnograficznymi i przedmiotami kultury materialnej, na przykład budmuis jest częścią słownictwa ogólnie używanego; znaczenia słowa są | 128 = wspólne dla gwar i języka literackiego. Tutaj z kolei w aspekcie kulturowo-historycznym można dostrzec rozpowszechnienie tego germanizmu w różnych gwarach języka łotewskiego w związanej z tkactwem leksyce — w nazwach części krosien: baka buomis, dzeiņa buomis, drēbju buomis, krūšu buomis, šķēru buomis itd. (zob. hasło na końcu artykułu). = W słownikach dialektologicznych, obok innych informacji (na przykład o zasięgu występowania słowa, jego pochodzeniu, właściwościach gramatycznych itd.), jednym z najważniejszych aspektów jest aspekt semantyczny — informacje o znaczeniach i użyciu słów oraz połączeń wyrazowych zarejestrowanych w gwarze, grupie gwar lub dialekcie. Ujawnienie semantycznej struktury słów [m (w jednolitym systemie) pozostawało również w centrum uwagi przy opracowywaniu słownika gwar języka łotewskiego, ale w pewnym stopniu wpływało także na wybór typu słownika. Jeśli w łotewskiej dialektologii w badaniach fonetyki, morfologii, a także leksyki istnieją określone tradycje i osiągnięcia (przede wszystkim należy tu wymienić fundamentalne prace J. Endzelīna, serie opisów gwar, lingwogeograficzne badania tematycznych grup leksyki itd.), to problemy semantyki w łotewskiej literaturze językoznawczej nie zostały dotąd wystarczająco rozwiązane teoretycznie. Powyższe odnosi się także do badań semantyki leksyki gwarowej (można tu wymienić pojedyncze prace o większym lub mniejszym zakresie —Kagaine 1992; Reķēna 1985; Reķēna 1989 itd.), ponieważ prowadzenie takich badań wymaga odpowiedniej bazy leksykograficznej. Dlatego jednym z głównych zadań staje się nie tylko ujawnienie cech dialektalnych, lecz także odzwierciedlenie struktury semantycznej wyrazów w jednolitym systemie, który ukazywałby również rozwój znaczeń wtórnych i ich wzajemne powiązania. Jak wiadomo, słowniki dyferencjalne pozwalają dobrze wyodrębnić cechy dialektalne, przede wszystkim dialektyzmy leksykalne, natomiast odzwierciedlenie semantyki, zwłaszcza dialektalnych znaczeń wyrazów ogólnoużywanych, jest w słownikach tego typu ograniczone. W przypadku wyrazów ogólnoużywanych, które stanowią podstawowy zasób słownictwa gwar, ze względu na specyfikę doboru materiału i budowy słowników dyferencjalnych zostają zerwane relacje systemowe oraz asocjacyjne związki powstawania znaczeń wtórnych; nie można stwierdzić rozwoju struktury semantycznej wyrazów, ponieważ przy uwzględnieniu w słowniku jedynie dialektalnego znaczenia danego wyrazu ogólnoużywanego nieujawnione pozostaje miejsce tego dialektalnego znaczenia w całej strukturze semantycznej wyrazu; w ten sposób zakres informacji semantycznej znacznie się zawęża. Należy zauważyć, że stosunkowo niewiele jest leksemów, które semantycznie całkowicie różnią się od odpowiedniego wyrazu w systemie języka literackiego; w większości przypadków nie można mówić o różnicach w strukturze semantycznej jako całości, lecz jedynie o istnieniu poszczególnych znaczeń dialektalnych. Zazwyczaj część znaczeń (lub przynajmniej jedno znaczenie) jest wspólna ze znaczeniami odpowiedniego wyrazu w systemie języka literackiego, a tylko część znaczeń powstała w gwarach i jest związana z kulturowo-historycznymi oraz bytowymi warunkami regionu, a także z lokalnymi wpływami języków obcych (Kagaine 1992: 40—45). Również w słownikach dyferencjalnych problematyczna jest kwestia odzwierciedlania znaczeń potocznych w słownikach — nie są one znaczeniami dialektalnymi, jednak w języku przedstawicieli gwar mają duży udział. Odzwierciedlając w słowniku wyłącznie znaczenia specyficznie dialektalne, nie można uporządkować materiału według schematu rozwoju wspólnej struktury semantycznej wyrazu ani ustalić modeli powstawania znaczeń wtórnych, aby można je było wykorzystać w porównaniach typologicznych. = = BB 5am —m | K 129. a Jako ilustrację można podać na przykład rozwój znaczeń leksykalno-semantycznych grup wyrazowych związany z konotacjami ar ekspresji charakterystycznymi dla komunikacji un ustnej. W tym względzie dość typowe są ir czasowniki oznaczające oddziaływanie fizyczne, którym właściwy jest semantyczny komponent intensywności. Šo w znaczeniach wtórnych czasowników, włączając się do grupy znaczeń ekspresywnych, intensywność zaczyna dominować nad nominacją czynności, a ich użycie w różnorodnych kontekstach sytuacyjnych znacznie się rozszerza: b/rezt ‘mocno uderzać; cirst” ‘ciąć’; "szybko biegać”; „ātri, strauji likt, celt, nest u.tml.”; „ēst (ātri, lielākā daudzumā)”; „runāt; teikt, sacīt (asi, tieši, bez aplinkiem)”. Wyraz należy do potocznej warstwy ogólnoużywanej leksyki języka łotewskiego (LLVV II: 102), a zatem można go uznać za wyraz znany i używany w całym języku łotewskim. Odzwierciedlanie w słowniku gwarowym wyłącznie znaczeń niezarejestrowanych w słownikach języka literackiego prowadzi do zerwania więzi semantycznych między znaczeniem podstawowym a znaczeniami wtórnymi, ponieważ w słownikach dyferencjalnych zazwyczaj nie podaje się informacji o znaczeniach wspólnych gwarom i językowi literackiemu, a te znaczenia wtórne zaczynają występować jak gdyby jako niezwiązane, poza wspólnym kontekstem semantycznym. Natomiast rozpatrując rozwój semantyki tych leksykalno-semantycznych grup wyrazów w ramach jednolitego systemu, można stwierdzić pewną prawidłowość rozwoju semantycznego i stworzyć określony model rozwoju (czasownik oznaczający oddziaływanie fizyczne + semantyczny komponent intensywności i desemantyzacja — dowolne inne intensywne działanie), a zebrany materiał wykorzystać w dalszych badaniach i porównaniach. Różnice między poszczególnymi gwarami i grupami gwarowymi dotyczą niekiedy użycia konkretnych czasowników, na przykład wspomniany już b/iezt występuje głównie w gwarach selońskich i terytorialnie im bliskich, podczas gdy w innych grupach gwarowych rozpowszechnione są inne czasowniki oznaczające oddziaływanie fizyczne, na przykład w północnej Vidzeme mistit, mizuot [| mizāt („oddzielać (czemuś) korę; | uderzać w zewnętrzną powłokę” > "intensywnie (coś) robić, pracować’—‘bić; mocno chłostać —‘uderzać, | młócić (cepem)—"szybko iść, jechać’—*strzelać'—="jeść (z dużym apetytem) = "intensywnie | przebiegać (o zjawiskach przyrody)'), s/uodzīt, sukāt i in., lecz tendencje rozwoju semantycznego są wspólne. Te modele rozwoju semantycznego można następnie wykorzystywać | przy porównywaniu materiału kilku języków. Na przykład, analizując rozwój semantyki lokalnych zapożyczeń, można stwierdzić, że rozwój takich znaczeń w wyrazach tych grup semantycznych nie zależy od pochodzenia wyrazu — w przypadku lokalnych zapożyczeń z języków bałtycko-fińskich jest on podobny jak w przypadku odziedziczonych wyrazów odpowiedniej grupy leksykalno-semantycznej: koskat (< koska; ME II 255 koska...Tannenod. Fichtenrinde... Nebst kaska wohl aus estn. kosk “Fichtenrinde- ”) ‘oddzielać (korę od drzewa); korować (drzewo) —'oddzielać, zdejmować (stwardniałą warstwę wierzchnią, błonę) > 'skórować' "szybko iść "bić; uderzać’. Pozwala to wysunąć przypuszczenie o wspólnych dla kilku języków tendencjach motywacji psychologicznej oraz o szczególnej produktywności tego modelu semantycznego w dialektach i w języku potocznym w ogóle. Są to tylko niektóre przykłady z szerokiego zbioru modeli rozwoju semantycznego wyrazów, które w zależności od ilości materiału mogą ujawniać się w słowniku niedyferencjalnym w większym lub mniejszym stopniu kompletnie. Biorąc pod uwagę wszystko, co powiedziano powyżej, można stwierdzić, że szczegółowa charakterystyka struktury semantycznej słowa w słowniku (tj. stworzenie bazy danych do różnorodnych badań semantycznych) w znacznym stopniu wpływa na wybór typu słownika — do wykonania takiego zadania najbardziej optymalny jest właśnie słownik niedyferencjalny, ponieważ w słownikach dyferencjalnych (ze względu na specyfikę doboru i struktury materiału) nie można rozpatrywać semantyki słów w jednolitym systemie. ———sama side Ērls Sane = ērts mita = din + | TH di Saletan x Anttisbuit) shee al od v8 rs 31 CAMERA šis ane! Pa. 130 i radis eps GRU UT 4 +) au.: carn Ra TY Bluse | kasza subst. Potrawa o gęstej konsystencji (zwykle z kaszy lub mąki). Gotowano różne gęste kasze, gotowano gęstą kaszę z kaszy, gotowano także tak zwaną Sketerétud gęstą kaszę. Gotowano także gęstą kaszę z mąki żytniej. Jeszcze gotowano gęstą kaszę ziemniaczaną Zantē; gdy ktoś kończy pracę w polu, można ugotować biésputr, żeby wszystko, co urośnie w przyszłym roku, było gęstsze w Jeros; od rana, gdy skończyła [prać bieliznę/, już gotowała biésputrę, żeby ta bielizna się nie rozprostowała, żeby gęstsza pozostała w Nīcy; gotowano biésputrę, gdy strzyżono owce, żeby wełna była gęsta w Kursīšach; podczas gdy gotowano biezputrę, dzieciom | na wpół ugotowanej nie dawano jeść, żeby nie były wielkimi gadułami, żeby język nie chodził ple, ple! W Valmierze i okolicach. //Potrawa gotowana z ziemniaków i kaszy, rzadziej z ziemniaków i mąki, o dość gęstej konsystencji. gdy rzepa 1 i mąka, to to jest prawdziwa biésputra w Nīcy; w Augszemē, Vidzemē, Północnej Łatgalii. afsildīta (arī atvārīta) biezputra——' kartupeļu un miltu biezputra. atvāritā biézputra —kaftupeļu biézputrai pl piēnu un drusku bīdelmiltus Snēpelē; arī Ārlavā. baku biezputra —kartupeļu biezputra. Kazdangā. baltā (arī rāceņu) biezputra —kartupeļu biezputra. | = racenu biésputru, baltuo bičsputru —tā viņu saūc. tuo mica ar sturītpu Aizvīķos; biała biésputra, z zawartością bez skwarek w Nīca; biała biésputra to ta sama białkowa biésputra z rzepy. Kalētos; także w Barcie, Dunikach, Dolē, Embūtē, Gramzdzie, Grobiņā, Laidzē, Lubezerē, Nīgrandē, Nogalē, Priekulē, Stelpē, Upesgrīvā, Užavā, Vandzenē, Vecsaulē. || bīdelētā biezputra — biezputra z przesianej mąki żytniej. Pociemā. [| | bukstin(- u) biezputra— a) biezputra z ziemniaków i kaszy w Aizupė, Libagos, i Pastendē, Piltenē, Rendzie, Sabilē, Valgalē. b) ziemniaczana i mączna kasza na gęsto. Matkulē. || kasza na gęsto z tartymi ziemniakami (także kumāsīnu) — kasza ziemniaczana z tartymi F kluskami ziemniaczanymi. cērpudta biésputra — w Nīcy gotuje się kaszę na gęsto z tartych ziemniaków zwanych cērpi rāceņi; dawniej kumāsinu bičsputra była — tarło się brukiew, następnie odciskało z niej zupę, dodawało trochę soli. te starte kawałki gotuje się — to są kumāsinus w Nīcy. OU gluma | kasza na gęsto — kasza z tartych ziemniaków. g/umā biésputra — trze się brukiew, odciska, a z tartych brukwi gotuje się kaszę na gęsto. liėk piēnā, sali klāt, ėduot nem — sviéstu klāt Zantē. [1 legumina (również iejavas) — gęsta potrawa gotowana z zakwasu chlebowego. Bārbelē, Bauskā, Birzgalē, Elkšņos, Lašos, Nautrēnos, Sabilē, Slatē, | Valgalē, Vecumniekos, Zasā. [owsiana legumina — gęsta potrawa z ziemniaków i kaszy. Cirgaļos. U mieszana legumina — gęsta potrawa z ziemniaków i mąki. Barta. || wstrząsana legumina. EH 1 643 Brei aus Gerstengritze und Kartoffeln (kasza jęczmienna i tłuczone ziemniaki). [| Lambārtes biezputra — tłuczone ziemniaki i kasza. ugotował Lambārtes biésputru! [Lambarte — dwór w Iecawie i i 131 i we wsi/tak wszyscy po naszej stronie mówili. ta | biezputra/ to ziemniaki z kaszą w Iecawie. [1 maisīta biezputra—tłuczone ziemniaki i kasza. Mālpils, Snēpele. | | kasza kukurydziana—gęsta potrawa ugotowana z zaczynu. W Jaunsaule, Lašach, Skaistkalne, Varakļānach, Varakļānos. U mēmā biezputra— a) gęsta potrawa, którą gotuje się i spożywa w milczeniu w noc sylwestrową (aby móc wyśnić wydarzenia nadchodzącego roku). W Bunkach, Cīravie, Dunalkach, Embūte, Gudeniekach, Kazdangach, Priekulach, Raņķach, Rudbāržach, Skrundzie. b) gęsta potrawa gotowana z tartych ziemniaków (i kaszy) (należy ją szybko ugotować, aby się nie przypaliła) w Priekule, Tadaiķach. | musinama biezputra. ME 11 671, 672 eine von feinem Gęsta kasza gotowana z mąki z małymi kawałkami słoniny (gęsta kasza gotowana z drobnej mąki i małymi kawałkami słoniny). D natna biezputra — kasza ziemniaczano-krupiana. ndtna biēsputra — krupy gotuje się do całkowitej miękkości, następnie 4 dodaje się ziemniaki w Kursīši; także w Ezerē, Zūrās, Kurmalē. [| Pēterburgas biezputra indywid. litew. — kasza ziemniaczano-krupiana. Pēterburgas biēzputra — moja matka mówi: długo pozostaje gorąca, można ją zawieźć do Petersburga; w Džūkste. | pūpuoļu biezputra — kasza gotowana w Niedzielę Palmową, aby jagnięta dobrze się chowały. W Dikļi. || pūr(e)nieku biezputra—kasza ziemniaczano-krupiana. Céré. pusdamašķa biezputra —kasza ziemniaczano-krupiana lub ziemniaczano-mączna. Barta, Kalēti, Priekule, Ų Purmsāti, Virga; ME III 424 ein Brei aus Mehl und Griitze (biezputra no miltiem un putraimiem) Kalētos od. aus Kartoffeln und Mehl (vai ari no kartupeļiem un miltiem) Dunikā. C pusnātnu biezputra — ziemai paredzēta kartupeļu un putraimu vai miltu biezputra. pusnātnu biezputru pagatavoja no miežu putraimiem un kartupeļiem Priekulē; arī Aizputē, Alsungā, Bunkā, Cīravā, Dunalkā, kā arī Gaviezē, Gramzdā, Jūrkalnē, Kalētos, Krotē, Kurmālē, Nīgrandē, pie Planicas, Rudbāržos, Virgā, Zūrās; ME III 431 Ventspilī. C rīvēta (arī rīvāta, rīvuota) biezputra — rīvētu kartupeļu biezputra. rīvētā biezputra... kartupeļus sarīvēja, nospieda melno zupu, lika katlā, pielēja pienu, maisīja Bartā; arī Cīravā, Dunalkā, Grobiņā, Piltenē, Stendē. || spēka biezputra — rudzu miltu biezputra (senāk kopā ar sēnalām). Bunkā. || gęsta kasza — kasza ziemniaczana i mączna. Cīravā. D kasza skrobiowa — kasza ziemniaczana ze skrobią. kasza skrobiowa (była/. same tarli surowe brukwie... a na jeden sobotni wieczór | gotowała tę kaszę. białe brukwie obierano, gotowano, tłuczono, aż były miękkie. : gdy był dobry gospodarz, dawał mleko, coś w tym samym wywarze, w którym gotowały się ziemniaki / wmieszał te skrobie, dosypał soli według potrzeby. mieszają w garnku przy ogniu, żeby te skwarki się rozpuściły Nica [| biezputra „šķeterētā” (również „šķetinātā”) — gęsta potrawa z ziemniaków i kaszy lub z ziemniaków i mąki. „šķetinātā biésputra” — gotują ziemniaki z kaszą. Mięso /również/ można gotować w środku. z mlekiem | również/- gotują w Zantē; również w Aisterē, Īvandē, Krotē, Kurmālē, Piltenē. | „trakā biezputra” — gęsta potrawa z ziemniaków i mąki lub z ziemniaków i kaszy. „trakā biésputra” — to tę „trakudja” gotują w Rudbāržos; również w Ugālē. [| vadmalu biezputra — kasza z wełny — gęsta potrawa z ziemniaków i mąki w Dzirās. [| biezputras pameita — rzadka kasza z mąki jęczmiennej (także z ziemniaków), ugotowana razem z drobno pokrojonym i usmażonym mięsem. W Rozēnos. 9 bērza (także bērzu) biezputra (także biezaputra) — brzozowe gałęzie; lanie 132 U i — m = "z brzozowymi gałęziami Žērzu biezputra — brzozowe gałęzie do bicia dzieci, stojące wetknięte za belką w okolicach Valmiery; dostaniesz brzozową bizaputrę, jeśli nie będziesz słuchać w Kalupē. | —drągami; drągassubst. 1. Gruby, ciężki, zwykle ciosany kawałek drewna; gruby drewniany trzonek. drągi są różne. są małe drążki — krótkie, gładkie, zaostrzone na końcu. drągiem przetaczają kłody w Vecaté; drągi do przetaczania kłód. łamiącymi pnie drągami wokół osi poprzecznej. sieru ar buomi gładki, z zakrzywionym końcem, z zębami osadzonymi w trzonku, w okolicach Valmiery; gdy Żāve dobrze [pracował] przy ardi, wtedy kijem wygrzebywał lód za pomocą buomit w Jeros; bučmiņs podkłada buomit pod pień i niesie na większy stos w Laucienā; jeśli duże pnie, korzenie wykop, odetnij końce, a buēmi wynieś na zewnątrz w Kursīšos; a grubymi buēmjiēm także podnosił kamienie [z ziemi na zewnątrz] w Džūkstē; || leniwy jak buomis — bardzo leniwy. zawsze byłeś leniwy jak buomis w Sinolē; leniwy jak buēms! kā buēms'stiimāms un grūžams Mārcienā; arī Lazdonā, Praulienā. D smags kā buomis —ļoti smags. vinč i smaks ka buoms Jeros. [1 stivs kā buomis —ļoti stīvs. stius kā buomis —nevār palūocitiės, pa daū sabakéc Rencēnos; ari Ranka. in slinkais buomis. ME I 362 Leniuch. | „buomis jaliek apakša” — mówi się o człowieku, którego trudno obudzić i podnieść. „Rītu natikset aūkšā pie dofba, ta būs būomis jāliek apukš zām s°aniem Sinolē.” [1 „iet kā buomis”. ME 1 362 „er geht wie ein Peitschenstiel, ūberall anstossend” (idzie jak stylisko bicza, wszędzie się obijając- ). 9 „(kā) ar buomi ceļams” — mówi się o leniwym człowieku. „viņš ir kā ar _buomi ceļams, dzenams” w okolicach Valmiery; „viņš ir s/āisc, naceļās, ir ar būomi per” w Sinole. 9 jak obuchem w czoło (także w głowę) — mówi się, gdy nagle dowie się czegoś nieoczekiwanego, zaskakującego. on powiedział takie słowo, że dostał obuchem w czoło w Sinole; jak obuchem w głowę, jak młotem w czoło, jak kijem w głowę — coś nieoczekiwanego, wiadomość o strasznym wydarzeniu w okolicach Valmiery. //Długi, gruby drąg (do umocowania siana, zboża itp.) na wozie. na wóz z sianem trzeba położyć drąg w poprzek w Limbaži; ładowali duże wozy — kładli drąg w poprzek i wiązali go liną w Iecavie; drąg lub drąg do wozu z sianem w Svētciems; to drąg, który kładzie się w poprzek wozu ze zbożem w Praulienie; buomis pāri [vezamam] un nudsién ar triskāršu striķi Nīgrandā; vazumu sieja ār būmi Kalncempjos; sakrāun va:zumu, poarsin ar būmi Dignājā. C sera buomis —sliņķis. sara buém’ a:bi: na:kust ni nūo loba prāta po:ši Saikavā; kučmāt tuo sara buēmi i:skustana pā:*t'e izdoru Praulienā; EH I 259 ein Faulpelz, ein ungeschickter Arbeiter (sliņķis, neveikls strādnieks) Saikavā. buoms Grobiņā, Nīcā, Popē, Rucavā, Strazdē; pi LLVV II 109 bomis, EIV 1196 buēmis, ME I 362, EH I 259 buēmis. ifs 2. Wałek do osnowy. W drugiej połowie XIX w. w całej Widzemie wałki miały dwie równoległe wspólne nazwy — kuoki i buomji; równolegle zachowało się kilka dawnych nazw, a także powstało kilka nowych. Alsupe DLJ 158; buomis — okrągły kuoks, na który przed tkaniem nawijano nici osnowy w okolicach Valmiery; griēza tio aūdeklu us tūo buomi, ta tur i nitis, janiti un ta jakernmé Jērcēnos; wałek osnowy jeszcze jest, osnowę nawija się wokół niego, a ten drugi wałek jest, wokół którego nawija się również i ku sercu Je ey kkas) i a 133 = = i k tkanina w Iecavie; ka skręcam [przędzę osnowy] i wkładam ją do tego ta czółenka, a następnie tylko przewlekam przez nicielnice w Bruknie; 0 baka buomis — wał — osnowy w Rozēnos, dzeiņa buomis — czółenko tkackie w Lielvārdzie, Rembate, dziju buomis — czółenko przędzy w Karkach, metu buomis — czółenko wątku w Allazach, uzgriežamais buomis — un czółenko nakładane w Alsviķach, Cirgalach, Dūrze, Koknese, Priekułach, uzvglkamais buomis — czółenko nakładane w Lizumie. Alsupe DLJ I 160-161. [1 dzīvu buomis — wał osnowy. dzivu buémis, którym żywe nici nawijają się w kółka EIV I 196. C wielki bom — wał ciągnący. to jest tylny lub duży bom [stel], który nie dopuszcza do skręcania się dudakła rifiki. atlaiden laiž no liēla buém Jeros; arī Karkos, Bruknā; Baižkalnā, Koknesē, Rozēnos un Vecpiebalgā. Alsupe DLJ I 161. || tylny bom — wał ciągnący. uz pakaļas bioma uzgrieze naaūstās — dzijs Sinolē; arī Jeros; tylna belka w Bilsku, Vecpiebaldze. Alsupe DLJ I 161. || belka krosna — wałek tkacki. belki krosna obracają za pomocą kołka w Baunos; nazywali to belką krosna, na którą nawija się osnowę ĒIV 1 196. | dréb(j)u buomis wałek tkacki. ten wałek tkacki, wokół niego nawija się osnowa EIV 1196. belka do wprowadzania wątku — wałek tkacki w Mālupe, belka do obracania w Lubānie, belka ragacza w Mālupe, belka talerzowa w Ozolach, Vainižach, Vecpiebaldze, belka do nawijania w Lubānie i belka gwiazd w Liepā. Alsupe DLJ I 158. Wałek krosna — wałek tkaniny. Wałek krosna miał kształt owalny, lecz teraz z jednej strony został wyżłobiony rowek, aby można było przymocować kołowrotek i wałek w Vecpiebaldze; także w Mālupe i Skujene. Alsupe DLJ I 158. | drągami z rogami — wałek tkaniny. Ten [wałek] ma trzy rogi, które się obraca, a wałek z rogami nazywa się Karkos; także w Suntaži. Wałek piersiowy — wałek, po którym przesuwa się utkaną tkaninę. stē//u krūšu būomis i przedni būomis, tym idzie gotowy audeklis p°ari Sinolē; krū*šu buēms jest osłoną przeciw piersiom w Praulienā; tūri — rēncbuomis, który nawija nici, krūšu buémic, przez który przechodzi ten audeklis w Trikātā; także w Bauņos, Burtniekos, Jērcēnos, Mālpilī, Rencēnos, okolicach Valmiery, Vecpiebalgā; EIV I 196; ME I 362. D ceļu buomis — poprzeczka zwiększająca napięcie osnowy tkaniny i oddzielająca nogi tkacza od wałka tkaniny. Allažos, Alsviķos, Anna, Cēsīs, Dzērbenē, Ilzené, Katlakalnā, Lielvārdē, Lizumā, Mārcienā, Mēdzīlā, Priekuļos, Rīgā, Siguldā, Skujenē, Turaidā, Vaidavā, Vainižos, Vecatē, Veclaicenē, buomis kolan — w Liepie, Morė, Sērmūkšos, buomis nóg — w Bauņos, Cirgalos, Launkalnē i Vijciemā. Alsupe DLJ I 164. [| kemlades buomis — część krosna — drewno, do którego przymocowuje się kern/ždi (część, w której umieszcza się šķietu). blākus nišu buo“mišam i kemmlédes bud*mic w Vecpiebaldze. sistavas buomis — część krosna — drewno, do którego przymocowuje się sistavu w Ranku. [| nīšu buomis — uchwyt aparatu tkackiego. W Alojach, Birzułach, Cēsis, Ērgļach, Jaunpiebaldze, Kosie, Lielvārdzie, Limbažach, Rozēnach, Sērmūkšach, Smiltene, Trikācie, Turaidzie, Vainižach, Vecpiebaldze i Viļķene. Alsupe DLJ I 165. | pa/aižamais buomis — patyczek do obracania wałka osnowy w Svētciemie i Vecacie. Alsupe DLJ I 164. LLVV II 109 novec. ; ĒIV 1 196; ME 1 362; EHI1259. 3:1, pospiesz się! = rk Ed ti HEP 3. Część poszczególnych narzędzi, urządzeń, konstrukcji. ecežam i kuok va dzelž taps, kas visos buomos i pamiš Laucienā; [drewniane brony] a kudka buémi un kuoka pufķiēm w Kurszyszach; [orei] z przodu i z tyłu były buomi w Iecawie; poprzeczna belka nad czółnem, do której przywiązuje się wiosło. belka czółna nie jest prosta i wygięta jest także druga, lecz belka wychodzi 134 sążnie i «1 lżej w Dundadze; belka, którą wiąże się przy żaglu przednim. a tu zostaje podniesiony główny róg żagla w Nīcy; to [tratwowe] wiosło jest wysunięte z piersi czółna, tym wiosłem rozdziela się wodę w Sinolē. //Część kołowrotka (umocowana na tzw. piersi kołowrotka), w której osadzone są dwa słupki do trzymania szpul. belki włożone w słupki w Bauņach; belka piersiowa, słupki, na których umieszcza się skrzydła wewn. pierś łodzi stoi na dziobie Sinole. ME I 362 buomitis, część koła przędzalniczego, kuoks, umocowana na wrzecionie, w której znajdują się ruociņas. //EH I 259 znajdujący się pod obręczami wozu sześciokątny lub ośmiokątny kawałek drewna, który łączy pozostałe części wozu (sześciokątny lub ośmiokątny drewniany element pod obręczami koła, który spaja pozostałe części wozu) w Dżūkste. 4. Poprzeczka; bariera. nie jedź, zobacz, co stawia się przed drogą, gdy podniosą belkę, będzie można jechać w Ziemerī; al val nūule buéms był przed*nią przeszkodą, z końmi nie wolno było przejechać przez mo*st w Lazdonie. Zapożyczone; zob. ME I 362 wraz z nast. bomas „Hebebaum” i est. pom dass. z iūnd. DOI TBAT, eine cs AE I sassoštit sate 1] Proti ab SRA TEL IM prime] Asu sen tā tl suhlenaEl e al « šļonioīnoi nl Žagariai ri) SLRETRER ST Thing un skāttg areal; a el agora woh dds? eb Whi daļa Āā giptaunrdīujgē LITERATŪRA kl mažai ont the ibuffstīrūw Bušmane B., Kagaine E. 1980: Typy słowników gwarowych i kwestie tworzenia łotewskich słowników dialektalnych. —Wiadomości Akademii Nauk Łotewskiej SRR 8, Ryga: Zinātne, 59-75. DLJ I — Zagadnienia leksyki dialektalnej 1, Ryga: Zinātne, 1986. EH — I–II: Endzelīns J. i Hauzenberga E. Uzupełnienia i poprawki do „Słownika języka łotewskiego” K. Mūlenbacha 1–2, Ryga, 1934–1946. EIV I-Kagaine E, Rage S. Ērģeme dialekto žodynas 1, Rygoje: Zinātne, 1977. Kagaine E. 1985: Bendrojo latvių tarmių žodyno sudarymo problemos. —Kalbos aktualijos 1984, Rygoje: Zinātne, 64—86. Kagaine E. 1992: Semantiniai dialektizmai Šiaurės Vakarų Vidžemės tarmėse, Rygoje: Zinātne. Laumane B. 1979: Lietuvių kalbos atlasas. —ZPSR ZA Vēstis, 2, Rygoje: Zinātne, 150-155. LKA I — Atlas języka litewskiego 1, Leksyka, Wilno: Mokslas, 1977. | LLVV II —Latvių literatūrinės kalbos žodynas 2, Rygoje: Zinātne, 1973. ME I-IV -Mūlenbachs K. Latvių kalbos žodynas. Zredagował, uzupełnił, kontynuował J. Endzelīns 1–4, Ryga: wydawnictwo Funduszu Kultury, 1923—1932. Reķēna A. 1985: O semantycznych różnicach czasowników przedrostkowych dialektu łatgalskiego, gwary Kalupes, w porównaniu z łotewskim językiem literackim. —Aktualności językowe 1984, Ryga: Zinātne, 87–97. Reķēna A. 1989: Zapożyczenie — różnicujący czynnik semantyki. —Baltistica 3 (1) dodatek, Wilno: Mokslas, 173—178. Sorokoletov FEP, Kuznecova O. O. 1987: Szkice z rosyjskiej leksykografii dialektalnej, W Leningradzie Nauka, © "Wile COA DĒNICS ond Ye ROR re, i ROLA ASPEKTU R Ę i " g = in SEMANTYCZNEGO PRZY WYBORZE TYPU SŁOWNIKA DIALEKTALNEGO si BE L | m Ņ ERT || sr * Jy! i = Streszczenie Ld = (Pan. "Et ae Dig? EL 5 pak Rig gl nr C Jednym z najważniejszych aspektów słownika dialektów jest semantyka. Dlatego wybór typu słownika częściowo warunkuje rozszerzona charakterystyka struktury semantycznej słów, którą jako spójną języka i IT Labia Lo Ss EE ————THE = EE 1 i = EE as da "U us a ; u 155 | m