Mišriojo tipo a-kamienių veiksmažodžių su bendraties priesaga „-ėti“ („varvėti“, „varva“, „varvėjo“) kirčiavimas

LITEWSKIE PYTANIA JĘZYKOZNAWCZE XXXVII (1997) PROBLEMY LEKSYKOGRAFII I LEKSYKOLOGII Erdvilas JAKULIS AKCENTUACJA CZASOWNIKÓW O MIESZANYM TYPie a-TEMATOWYM Z PRZYROSTKIEM BEZOKOLICZNIKA -éti (varvėti, vaiva, varvéjo) Ścisły związek z akcentuacją łączy strukturę morfologiczną wyrazu i poszczególne jej poziomy. W artykule podjęto próbę wyjaśnienia, w jaki sposób właściwości akcentuacyjne wiążą się ze strukturą rdzenia czasowników określonego typu (wokalizmem i konsonantyzmem) oraz konkretną semantyką. Przedmiotem badania wybrano typ strukturalny czasowników o temacie a, mających w bezokoliczniku i czasie przeszłym przyrostek -€-. We współczesnym języku litewskim występują 264 czasowniki tego modelu (albo 268, jeżeli uwzględnić homonimy rnokėti —1 „odpłacić się, 2 „umieć”, derėti —1 „pasować; lažintis", 2 “pasować”, 3 “rosnąć i wydawać owoce”(por. Jakaitienė 1988: 149), virbėti —1 “roić się; drżeć", 2 “przekształcać się w witki"). Ten typ nie zawsze jest wyraźnie odgraniczany od innych czasowników mających przyrostek -éti (np., -séti, -telėti, -terėti). Przyrostki te uważa się za warianty -é#, mimo że różnią się końcówkami tematów czasu teraźniejszego. Przyrostek -sėti (wariant -šėti) jest charakterystyczny wyłącznie dla czasowników o temacie si (np. girgsėti, girgsi). Czasowniki z przyrostkami -telėti i -terėti zachowują przyrostkowe fe/-, ter-(virptelėti). W pracach niektórych językoznawców (zob. Skardžius 1943: 521) nie odgranicza się czasowników typu varvėti (varva, -ėjo) od czasowników o mieszanym temacie r (tylėti, tyli, —ėjo) oraz wtórnych czasowników o temacie eja (dlpeti, —ėja, ~€jo), ponieważ formy bezokolicznika i preterytu wszystkich tych typów są identyczne. Jednak po dokładniejszym zbadaniu typy te znacznie się różnią. Inna jest nie tylko struktura czasowników, lecz także ich semantyka i derywacja. Tym razem analizowane będą kwestie akcentuacji. Mówiąc o akcentuacji, istotne są dwa aspekty: 1) ponieważ czasowniki typu varveėti mają przyrostek, to, podobnie jak wszystkie czasowniki przyrostkowe, mogą mieć akcentowanie rdzeniowe albo przyrostkowe; | Materiał zebrano z DZ i uzupełniono danymi z DZ. 2 Czasowniki o temacie spółgłoskowym z przyrostkiem -sėfi (i wariantem -šėti) są czasownikami pochodzącymi od wykrzykników dźwiękonaśladowczych z formantem -f, np. būrbt: būrbsi (-ėti, -ėjo). Językoznawcy nie są zgodni co do pochodzenia tych ostatnich; niektórzy skłonni są uważać je za derywaty dewerbalne (zob. DLKG: 394), por.: būrbsi (burbėti, -ėjo) i burbia (burbti, burbė). Jednak ze względu na swój akcent paroksytoniczny są one wyraźnie bliższe wykrzyknikom dźwiękonaśladowczym; ponadto nie zawsze obok takiego czasownika można znaleźć czasownik tego samego rdzenia typu mieszanego albo rdzeniowy, lecz jedynie wykrzyknik dźwiękonaśladowczy. Czasowniki typu mieszanego o temacie na -a są najczęściej pierwotne. 116 2) ponieważ w czasie teraźniejszym nie mają przyrostka, akcentowe właściwości rdzenia można wiązać z morfonologiczną strukturą rdzenia, semantyką itp. AKCENTOWE WŁAŚCIWOŚCI PRZYROSTKA -ėti Czasowniki a-tematowe, podobnie jak inne czasowniki typu mieszanego, mają akcentuację przyrostkową. Niemal we wszystkich przypadkach przyrostek bezokolicznika i czasu przeszłego jednokrotnego otrzymuje akcent, niezależnie od tego, jaki akcent rdzeniowy — akutowy czy nieakutowy — ma forma czasu teraźniejszego, por. barška: barškėti, -ėjo oraz varva: varvėti, -ėjo (a także myli: mylėti, -ėjo; tyli: tylėti, -ėjo). DŽ3 wskazuje tylko jeden taki wyjątek a-tematowy: aida (aidėti, aidėjo). Nawiasem mówiąc, wyjątek ten został podany dopiero w ostatnim wydaniu DŽ. Stały akcent rdzenia form podstawowych ma około 20 czasowników typu -a. Należy je również uznać za wyjątki: čiaudi + -€ti = čiaudėti, -ėjo; mėrdi + -ėti = mėrdėti, -ejo. Takie słowa mają tendencję do przechodzenia do klasy czasowników wtórnych, np. kosi / kosėja /atem. kosti (koseti, -ėjo) i in. (por. Stundžia 1995: 129-130). varvėti AKCENTOWE WŁAŚCIWOŚCI RDZENIA CZASOWNIKÓW TYPU VEIKSMAŽODŽIŲ Jak i inne czasowniki mieszanych typów z przyrostkiem -ėti, czasowniki a-tematowe otrzymują akcent rdzeniowy tylko w formach czasu teraźniejszego: varvėti, variva; mokėti, moka (gailėti, gaili; mylėti, myli i in.). Czasowniki a-tematowe z fonologicznie krótkim rdzeniem stanowią 56,44% wszystkich czasowników typu varveti odnotowanych w DZ i DZ. Fonologicznie krótkie rdzenie (CaC, CeC, CuC, CiC)3 w akcentowanej formie trzeciej osoby wydłużają samogłoski a, e do długich i są akcentowane cyrkumfleksyjnie (tekėti, téka, tekėjo; laséti, laša, laséjo); samogłoski rdzeniowe 7, u pozostają krótkie (judėti, jūda, judėjo; žibėti, Ziba, Žibėjo). W gwarach ich odpowiedniki często się pokrywają — wszystkie akcentowane samogłoski są wydłużane do półdługich lub długich. Można porównać z czasownikami mieszanymi si-tematowymi z przyrostkiem -sėti (-Šėti), które w tym przypadku zachowują wszystkie samogłoski krótkie, tj. takie, jakie występują w wyrazach podstawowych — onomatopejach (trakst: trakšėti, trakši; bubt: bubséti, bubsi; tėkšt: tekšėti, tėkši itd.). Czasowniki mieszane z przyrostkiem -ėtr, mające fonologicznie długi rdzeń, bywają zarówno akutowane, jak i cyrkumfleksowane. Według danych DZ czasowniki aka-tematowe z przyrostkiem -ėti i fonologicznie długim rdzeniem stanowią ponad 43% wszystkich czasowników typu varvėti. Spośród nich 76% charakteryzuje się akutem, np. čiū/ba (čiulbėti, čiulbėjo), a także dūlka, mirga, tduska, pyska, poška, tarška, virpa. 3 C-—dowolna spółgłoska lub zbitka spółgłosek. 117 Cyrkumfleks ma ponad 20 czasowników: alma (alméti, alméjo), a także byra, garma (-ar-), kalba, mafma (-ar-), riėda, skamba, skaūda, varva. Wśród czasowników i-tematowych z długim rdzeniem wyraźnie dominuje cyrkumfleks (np. gaili, girdi, lydi, mūvi, spindi, Žiūri — w tych przypadkach występuje metatonia cyrkumfleksowa w porównaniu z czasownikami podstawowymi, por. mūvi (mūvėti) i mauti, Zioji (Žiojėti) i Zioti. Czasowników i-tematowych z rdzeniem akutowanym jest bardzo niewiele (myli, nori, sėdi, stovi, tingi, kliedi). Wariant -sėti, właściwy wyłącznie czasownikom typu f-kamiennych z długim rdzeniem, charakteryzuje akut, np. karksi, bliūrbsi, tarkši itd. Ponieważ większość tych czasowników jest związana z wykrzyknikami dźwiękonaśladowczymi i oznacza nagłe, powtarzające się działanie, wybór intonacji jest motywowany ikonicznie. Porównując derywaty -sé# z czasownikami podstawowymi, a nie z wykrzyknikami dźwiękonaśladowczymi, akut derywatów należy uznać za metatoniczny (por. kafkti: karksi) (por. Stundžia 1995: 130-131). Akcentowanie długich rdzeni w formach czasu teraźniejszego czasowników typu varvéti determinują: 1) morfonologiczna struktura rdzenia (wokalizm, konsonantyzm) oraz 2) semantyka wyrazu (częściowo). Przyrostek -€#7 nie ma na to wpływu. 1. Morfonologiczna struktura rdzenia W słowniku nie znaleziono czasowników typu varvėti z samogłoską rdzeniową -€-, z dyftongami -er-, -ur i dwugłoskami -e/-, -em-, -er oraz -im-. Dwugłoski z samogłoskami -€-, -I-, -uniemal zawsze mają intonację twardopoczątkową: -é7-8 (wariant nėrna /nerna oraz dz. Jverbla), -ir-15, -il-4, -in-3, (i)ūr-25, (1) am-3 (wariant burūnba /būmba), (1) ūn-3. Dwugłoski z samogłoską -a-: -af-2, -ar-3, -ar /-ar-5 (ndrna /narna, darda / dafda, mafma /marma, gafma /garma, gafga /garga), -al 4, arū-4 (wariant bamba /bamba; por. burnba /būmba). Skłania się ku wariantowi cyrkumfleksowemu. Tylko dwugłoski z drugim składnikiem wokalizmu -n-(blgzga, brizga, Zvanga / Zvaniga) w niemal wszystkich czasownikach typu varvéti implikują akutową intonację rdzenia. W rdzeniach dyftongicznych dominuje akut: -du-8, -aū-1 (skaūda), -di-1 (aidi /aida). W rdzeniach z długimi -ū-, -y-, -fdominuje cyrkumfleks: -iž-3 (kūpa /-i, dūlėja /dūla, triūsa), -ū-1(dizga), -y-3 (byra, vyva, ryta), -y-1 (pyška), -ič2 (ziėda, riéta). $ vm Sw: Sl ies. 3 Beje, DZ, šio veiksmažodžio šaknis buvo akūtinė. Variantas būmba DZ; nebepateikiamas. Dvigarsis an prieš pučiamuosius virtęs Ąą. 118 Šaknyse su ilgaisiais -0ir -uodominuoja akūtas: -6-5 (poška, moka-2 sOpa, tvoska), -10-1 (kiogžda /-i), -iūo-1 (liūoba). Ostatni przykład jest żmudzką osobliwością, oddaloną od innych czasowników typu varvėti zarówno pod względem struktury morfonologicznej, jak i znaczenia. Z tych przykładów wynika, że wokalizm rdzenia może być związany z takim czy innym akcentem rdzeniowym: kidugZda /-i = kiogZda /-i „wysychać, schnąć, zanikać", gafga /garga = girga “skrzypieć, gęgać (o gęsi)", gafgžda = girgžda = gūrgžda “wydawać nieprzyjemny dźwięk tarcia“, darda /darda = dirda “grzmieć podczas jazdy, jechać, grzmiąc”. Jak widać, dublety o tym samym znaczeniu mogą mieć różne akcenty, choć większość synonimów pokrywa się zarówno akcentem, jak i znaczeniem (por. térska = tarška; ndrna /narna = nérna /nefna = niurna / niurna). Akcentowanie długich rdzeni może być również związane ze spółgłoskowością. Rdzenie zawierające połączenie auslautu -sk-, -sk-(typ -ST-) są zawsze tvirtapradės: pyška, poska, pauška, térska, cérska, čiūrška, tvoska itd. W rdzeniach z połączeniem auslautu “28 -zdirgi dominuje akiitas: dūzga = dinzga, brizga, blizga, urzga, birzga, burzga, niūrzga, burzda oraz dwa cyrkumfleksowe balzga, grarnzda. Inne połączenia auslautu -ST -§7-, -st, -Zdsą właściwe tylko krótkim rdzeniom (kusta, plasta, kūžda itd.), jeśli nie rozkładać dokładniej czasownika gargZdéti, gargZda (sylaba reduplikacyjna i formant -Zd-: gar-g(ar)-Zd-a. Zbitka spółgłosek typu -TST na wygłosie nie ma wpływu na intonację rdzenia, por. girgZda, gūrgžda i gargžda, kiaugžda i kiogZda. Zbitkę -bl- (typ -TR-) odnotowano tylko w dwóch wyrazach gwarowych — vébla i Zvérbia, dlatego trudno coś powiedzieć o jej związku z intonacją rdzenia. Nie zauważono żadnych związków między intonacją rdzenia a pojedynczą spółgłoską na końcu rdzenia. Najwyraźniej na intonację nie mają wpływu również spółgłoski na początku rdzenia ani ich zbitki. Co prawda czasowniki mające na początku spółgłoskę Č są wszystkie z intonacją mocnego początku (culba, čiūlda, ciulpa, čiauška, čėrška, čirška), ale najprawdopodobniej są one związane nie tyle z tą spółgłoską, ile z wokalizmem rdzenia lub zbitką spółgłosek na wygłosie -Šk- (zob. wyżej). Wydaje się, że tak należy traktować również anlaut c-, dz-, dž- (cirpa, dzinga, džėrška) oraz bl-, kn, które określają intonację rdzenia czasowników spturin¢iy. Być może tylko zbitka na początku jest silniej związana z intonacją, tzn. z cyrkumfleksem (skaūda, skarnba / skamba). Potwierdzałoby tę myśl również to, że wszystkie pozostałe czasowniki z wokalizmem -au są z intonacją mocnego początku, natomiast z dyftongiem -arng mogą być zarówno akutowe, jak i cyrkumfleksowe. Słowa te różnią się akcentowaniem także od innych słów należących do tej samej grupy semantycznej (por. sdpa: skaūda, o tym zob. dalej). Jednak brak przykładów z tą konsonantyzacją nie pozwala na wyciąganie jakichkolwiek szerszych uogólnień. Nie zauważono związku między konsonantyzmem zredukowanego rdzenia a intonacją rdzenia (por. niūrna i nėrna, mūrma i marma /marma oraz in.). Związek wokalizmu i konsonantyzmu z akcentowaniem jest nierozerwalnie związany z morfologiczną strukturą czasowników. Widać to wyraźnie, porównując czasowniki tematowe na -a z przyrostkiem -ėti z pokrewnymi czasownikami rdzeniowymi 7akamieniais (akut: cyrkumfleks): būrzga (burzgėti, -ėjo): buizgia (buigzti, buizgė), a także birzga: birzgia, tarška: tarškia, pauška: paūškia, sūlpa: sulpia (sulpti, sulpė) i in. Takie pary ma około 2896 czasowników z długim rdzeniem. Rdzenie te są wyłącznie dwugłoskowe i dwugłoskowe (samogłoskowych nie ma). W tym przypadku czasowniki można klasyfikować według miękkości lub twardości wygłosu tematu (por. z przyrostkami rzeczownikowymi i przymiotnikowymi). Czasowników poddawanych analizie, będących krewniakami tematów na -ėti typu i-tematowego, jest niewiele. Częściej warianty obu tematów są cyrkumfleksyjne: kūpi /-a, kiogžda /-i, lecz aidi /dida, kiaugžda /-i, smirdi /-a. 119 2. Semantyka Akcentowanie często wiąże się z semantyką. W poniższej tabeli czasowniki typu varvėti z długim rdzeniem podzielono według znaczenia. Tabela semantyczna" Sem. Dźwięk Ruch | Destrukcja | Psych.-fiz. Światło Zapach | Społecz. grupė ypatybės santykiai -0kiogzda- /-1 | 1 moka 1 moka poska (poska 2) sopa tvoska (tvoska 2) <ūdūzga dūlėja /dilla triūsa kūpa/-i -ybyra pyska (pyska 3) (pyška 2) vyva ryta (DŽ2) -1eriéda (riéda 4 riéta ritasi, kalasi') -U0liūoba -airardi /dida; didėti,-a -aučiauška kiaugžda- /| skaūda kauška (DZ,: -i) kliauga niauzga pauška pliduska tauška 7 Cyfra przy przykładzie oznacza numer, którym znaczenie czasownika jest oznaczone w słowniku. Jeśli omawiane znaczenie czasownika jest niepodstawowe, czasownik w tabeli podaje się w nawiasach. Obok zapisuje się numer porządkowy tego znaczenia czasownika. Jeśli numeru nie ma, oznacza to, że semy dźwięku i ruchu czasownika są ze sobą splecione i w słowniku podane jako jedno znaczenie. Oznaczenie DZ, dodawane do tych przykładów, które DZ; nie podano. 120 Sem. Dźwięk Ruch |Destrukcja | Psych.-fiz. Światło Zapach | Społecz. grupa właściwości relacje -erblérba 2verbla dzérska čėrška érza knérza (DZ) nérna (er) (DZ) térska verva -arbdrba barska ddrda (ar) | (ddrda(ar)2) gaiga (dr) (gaiga(ar- )) gargzda (gafma (ar) 2)| garma(šr) (mafma (ar) | marma(dr) 1 ndrna (ar) tarska 2,34) (varva?2) varva -irbirzga (birzga śmierdzi- /-a cirpa (DZ,) dirda(DZ,) 2) | (dirda2) Cirska (DZ,) (čirška 2) girga (kirba?2) girgžda kirba mirga spirga (mirga 2) (spirga) širša (DŽ2) zirza tirta (zirza 2) 2 virba (virpa 2) 1 virba (virpa3) virpa -urbliūrba (bliūrba 3) būrba būrga būrzda (būrzga2) būrzga (čiūrška 2)) čiūrška (gliūrga) gliūrga (gūrga2) | gūrga gūrgžda gūrna kniūrza kūrna mūrma niūrna pūrta niūrzga spurda surga (DZ,) |spurzda (DZ,) urga urda urza (DZ,) urzda urzga zŪūrza -al- |balzga(DŽ2) alma kalba salva kalba1 bilda -11- (bilda 2) dilga žvilga vilba 121 Sem. Dźwięk Ruch |Destrukcja | Psych.-fiz. Światło Zapach | Społecz. grupa właściwości relacje -ulčiūlba « čiūlpa? čiūlda (DZ,) dūlka ūlba sūlpa? ūlda -am-| barnba(am) pampa (DZ, gramzda -aim-) (būsena) skamba (dm) -umbumba (driumba) driumba pumpa liūmpa (tarm.) -anbljzga brgzga Zvdnga (an) | Zvaniga (dn) 2 -indzinga trinka tinta -undunda dunzga (DZ,) kliūnka (kliūnka2) Wyraźnie dominują czasowniki oznaczające dźwięk. Ich rdzenie są w większości akutowane. Tylko 14 słów ma rdzeń z akcentem oksytonicznym. Spośród nich 9 ma oba warianty akcentuacyjne. W niektórych przypadkach intonację cyrkumfleksową czasowników dźwiękonaśladowczych można wyjaśnić pragmatyką — tj. dźwięki o mniejszej intensywności mogą mieć intonację cyrkumfleksową (mafma /marma, bamba /barnba, bumba, vyva — słowa oznaczające ciche mruczenie, skomlenie; ale mūrma, niūrna, niūrzga itd. — z akcentem inicjalnym). Mimo to w tym przypadku nie należałoby zapominać o wokalizmie rdzenia (Zr. wyżej). (Co prawda, LKZ VII podaje również inne znaczenie mafma /mdrma „tonąć, zanurzać się, spadać”, które być może implikuje cyrkumfleks. Zob. o tym dalej.) Cyrkumfleks czasowników balzga, kalba najprawdopodobniej wiąże się z wokalizmem -a/-, a nie ze znaczeniem dźwiękowym. Słowa skarnba, Zvanga /Zvanga, oznaczające intensywny dźwięk, mają intonację cyrkumfleksową, jak się wydaje, również z powodu wokalizmu. Tak samo gargžda (por. girgžda). Do grupy słów oznaczających dźwięk należą również wszystkie czasowniki z auslautem -$k-, dlatego można by sądzić, że ich akcent akutowy implikuje znaczenie, a nie konsonantyzm. (Destrukcyjne znaczenie czasowników poška, pyska ma wyraźnie pochodzenie dźwiękowe.) Spośród czasowników oznaczających ruch można wyróżnić oznaczające toczenie się tvirtagaliai r7éda, riėta, ryta, które nie mają semy dźwiękowej (por. darda /darda, dirda, w których dominuje akcent akutowy, a ich sema dźwiękowa w słowniku podana jest jako pierwsza). Tvirtagaliai są również czasowniki oznaczające sączenie się lub wytryskiwanie cieczy: salva, alma, vaiva. Natomiast czasowniki mające semy 122 przepływu wody, tryskania (gliūrga, kliūnka, gurga itd.) lub oznaczające nawet samo płynięcie (/iūmpa, būrga), które niewątpliwie również są onomatopeiczne, akcentowane są wyłącznie tvirtapradiškai. Słowa oznaczające spadanie, opadanie w dół częściej mają intonację tvirtagalę: marma /mdrma, garma /garma, byra. Czasowniki oznaczające ruch innego rodzaju są tvirtapradžiai. Czasowników tego typu oznaczających destrukcję (lub zmianę struktury) DZ; odnotowano bardzo niewiele. Długiej rdzeni — zaledwie kilka. Często mają one formy pokrewne z rdzeniem fkamiennym lub ėjakamiennym, np. kidugžda /(DŽ,) -i = kiogžda /-i „1. wysychać; 2. stawać się porowatym, dziurkowatym; 3. zamieniać się w kiaugždę, stawać się pustym w środku”“, kūpa /-i „1. gwałtownie wrzeć; przelewać się przez brzegi, podnosić się; 2. dobrze rosnąć, bujnie się rozwijać- ”, dūlėja /dūla „1. powoli próchnieć, obracać się w pył, butwieć; 2. powoli palić się, tlić się". Słowa 2 virbėti, virba “obracać się w pręty, prężyć się" oraz spirgėti, spirga “1. skwierczeć podczas pieczenia- ", ap-gargėti, apgarga “pokryć się czymś (błotem, lodem, śniegiem itp.), obrosnąć, pokryć się strupami- ”® nie mają formy pobocznej o innym rdzeniu. Spirgėti, spirga najprawdopodobniej również ma pochodzenie dźwiękonaśladowcze, podobnie jak pyškėti, pyška. Pozostałyby wówczas dwa czasowniki oznaczające destrukcję, mające akut w rdzeniu. Akut w virba można by wyjaśnić jedynie wokalizmem rdzenia (Zob. o rdzeniach z pierwszym składnikiem wokalizmu -/-). Akut czasownika kidugZda trudniej tak umotywować ze względu na cirkumfleks w skaudėti, skaūda (z tym samym wokalizmem rdzenia). Ponadto obok znajduje się dublet krogžda z akcentem tvirtagalis. Najprawdopodobniej czasownik kraugžda włączyły do swojego paradygmatu akcentuacyjnego liczne, bez wyjątku tvirtapradie, czasowniki dźwiękonaśladowcze pauška, kauška, tauška, niduzga i inne, mające wokalizm rdzenia -au-. Odnotowano tylko trzy czasowniki oznaczające światło: Žverblėti, žverbla “dz. tviskėti, spindéti”, mirgėti, mirga i Žvilgėti, žvilga. Do nich dołączają także słowa mające sem światła i oznaczające ruch (z odcieniem wibracji): virpėti, virpa “3. mirgėti" i kirbéti, kirba “2. knibždėti, mirgéti”. Wszystkie czasowniki o tym znaczeniu, z wyjątkiem pierwszego, mają tvirtapradė intonację rdzenia; ich związek z samogłoską rdzenia -; jest bardzo wyraźny. Trudno byłoby znaleźć jakikolwiek związek między intonacją a znaczeniem cechy psychicznej lub fizycznej, ponieważ to samo znaczenie bólu mają zarówno sO0pa (akut), jak i skaūda (cyrkumfleks). Oznaczające pieczenie lub swędzenie tvOska, dilga — oba są z intonacją mocną od początku. (Dilga oznacza ponadto chęć, troskę, natomiast podstawowe znaczenie tvdska — „huczy, trzaska”- .) Jednakże, trzymając się twierdzenia, że zbitka na początku rdzenia implikuje cyrkumfleks (skaūda, skarnba), można stwierdzić, że w przypadku innych słów oznaczających cechy psychiczne lub fizyczne akut jest uwarunkowany ich znaczeniem. 8 Odnośnie do znaczenia tego ostatniego słowa zob. LKŽ III 129. 9 W przypadku innych czasowników wskazane w odpowiedniej rubryce znaczenia mutacji lub destrukcji są wtórne, wywodzą się ze znaczenia dźwiękowego lub ruchowego: pyškėti, pyška „2. pękać, rozłupywać się z hałasem- ”, poškėti, poška „palić się z dźwiękiem”, čirškėti, čirška „3. skwierczeć®”, riedėti, riėda „4. wykluwać się, wylęgać się (z jaj). Ich akuty wiążą się z podstawowym znaczeniem dźwięku, a cyrkumfleks — z toczeniem się. 123 Zapach oznacza tylko jeden czasownik tego typu, jednak jego forma a-tematowa jest jedynie wariantem obocznym obok podstawowej; temat — śmierdzieć, śmierdzi /-a. Zatem, chociaż akcent akutowy sugerowałby a-temat, znaczenie jest bliższe podstawowej formie — tematowej. Czasowniki o znaczeniu relacji społecznych nie są charakterystyczne dla analizowanego typu, dlatego nie można powiedzieć nic bardziej konkretnego o ich akcentowaniu: mokėti, moka “1. dawać pieniądze w zamian za otrzymywany przedmiot, wykonaną pracę itp. ; 2. gw. wychodzić, kosztować”, triūsėti, triūsa “trochę trudzić się, pracować- “. Zauważono zatem jedynie związek znaczeń dźwięku (jego intensywności), ruchu (toczenia się, przeciskania się), światła i częściowo destrukcji z intonacją rdzenia. WNIOSKI 1. Sufiks czasowników typu varvėti -ét/yra jest dominujący, akcentowany, niezależnie od intonacji rdzenia w niesufiksalnej formie czasu teraźniejszego (varvėti, varva, -éjo; mokėti, moka, -ėjo; galėti, gali, -ėjo itd.). DZ; podaje się tylko jeden wyjątek gwarowy, w którym wszystkie formy mają akcent w rdzeniu (didėti, aida, aidėjo). 2. W niesufiksalnych formach czasu teraźniejszego zarówno czasowniki typu i, jak i czasowniki typu £, mające fonologicznie krótkie samogłoski į u, a, e, pod akcentem wydłużają dwie ostatnie [J/žša, tėška i galit por. z derywatami na -sėt: trakšėti, trakši (trakš-+sčėti, traks+si), Zlegséti, žlėgsi i in.). 3. O intonacji rdzenia w formach czasu teraźniejszego czasowników typu i, mających długi wokalizm rdzenia, decyduje: A. Struktura morfonologiczna Konsonantyzm: a) końcowe połączenia spółgłoskowe -sk- (rzadsze -sk-) są zawsze związane z akutem rdzenia, np. tarška, barška, tvoska. W rdzeniach z auslautu -zg-, -zd również dominuje akut, jednak nie zawsze (niūrzga, ale balzga). Nie zauważono związku intonacji z innym konsonantyzmem auslautu; b) czasowniki z anlautu č-, c-, dz, dž-, bl-, kn-, sp mają intonację akutową rdzenia, ale najprawdopodobniej jest ona bardziej związana z wokalizmem tych czasowników. Anlaut sk może być związany z cyrkumfleksem rdzenia: skaūda, skariba /skamba (tylko 2 przykłady). Nie zauważono związku intonacji rdzenia z innym konsonantyzmem auslautu. Wokalizm: c) w rdzeniach dyftongicznych dominuje akut (wyjątek —skaūda); d) w rdzeniach z samogłoskami długimi -7-„-1e-, -p4 dominuje cyrkumfleks (wyjątki: pyška, dūzga), natomiast z samogłoskami 0, u —akut, np., péska, żem. liūoba, żem. kidugžda (wyjątek —kiogž da); e) akut w rdzeniach dwugłoskowych wiąże się z dwugłoskami, których pierwszymi składnikami są samogłoski ¢, į, u (wyjątki —burba, Zverbla); f) rdzenie z pierwszym składnikiem dwugłoski a charakteryzuje cyrkumfleks (gargZda i in.), jednak tutaj jest więcej wyjątków (farška, barška, narna, bljzga, wariantywne barnba /bamba, darda /darda, garma /garma, garga /garga, marma /marma, Žvanga /žvanga). 124