Lietuvių tarmes pats tyręs ir kitus skatinęs

LITEWSKI DIALEKTY SAM BADAJĄCY IR INNYCH ZACHĘCAJĄCY (Z okazji 130. J. Pod koniec roku przypada 1997 rocznica urodzin Rozwadowskiego) (dnia 7 grudnia) mija lat 130 od urodzin jednego z najwybitniejszych polskich językoznawców-lituanistów Jan Rozwadowski. Jo Zakres jego działalności naukowej jest dość szeroki: wielki znawca języków klasycznych, wybitny indoeuropeista, slawista i lituanista, swoje prace pisał po ir polsku, łacinie, francusku i niemiecku. W dziedzinie lituanistyki pracował niemal przez cały ir okres swojej działalności naukowej. Niedawno iš ukazała się drukiem jedna z największjo ych prac lituanistycznych „Gwary litewskiej okolic Zieteli na ziemi nowogródzkiej (w Nowogródczyźnie)“". J. Rozwadowski urodził się 1867 m. w Czarnej (między Tarnowem ir a Dębicą), w rodzinie inżyniera. 1885—1889 m. Na Uniwersytecie Jagiellońskim studiował filologię klasyczną. 1891-1894 m. doskonalił się w Lipsku, gdzie uczęszczał na A. wykłady E. Leskiena, E. Sieversa i Windischa, uczestniczył w K. seminariach Brugmanna. 1895 m. po powrocie pracował vo jako nauczyciel w tym samym gimnazjum krakowskim, które sam ukończył. 1897 m. po obronie pracy habilitacyjnej został mianowany docentem Uniwersytetu o Krakowskiego, od 1900 m. profesorem. W Krakowie J. Rozwadowski pracował do końca życia. Dwukrotnie (w latach 1912–1913 i 1915–1916) został wybrany rektorem Uniwersytetu Krakowskiego. Od 1903 r. był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, od 1920 r. jej wiceprezesem, a w latach 1925–1929 prezesem. Ponadto był członkiem honorowym narodowych akademii wielu krajów europejskich i różnych towarzystw, w tym także Litewskiego Towarzystwa Naukowego. Zmarł 1935 m. marca 13 d. Językiem litewskim J. Rozwadowski zainteresował się w latach studiów. I doskonale nauczył się litewskiego. W archiwum Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie zachowało się wiele wypisów i streszczeń, napisanych drobnym i wyraźnym pismem (podobnym do pisma K. Būgii), z różnych, głównie dawnych litewskich zabytków piśmiennictwa. Już samo to świadczy o tym, że J. Rozwadowski poważnie studiował język litewski. W 1895 r., znalazłszy w jednej z bibliotek wydanie z 1737 r. anonimowej gramatyki „Universitas lingvarum Litvaniae” („Całość języków litewskich”) i dostrzegłszy jej znaczenie dla litewskiej akcentologii, wydał ją ponownie w 1896 r. w Krakowie. W tym samym roku w językach niemieckim i polskim opublikował obszerną rozprawę o systemie akcentu używanym w tej gramatyce, szczegółowo porównując go z systemem akcentu F. Kuršaitisa. Rozumiejąc ogromne znaczenie litewskich gwar dla językoznawstwa, J. Rozwadowski był jednym z największych inicjatorów badań szybko zanikającego południowo-wschodniego obszaru języka litewskiego. Najpierw zainteresowało go ustalenie, gdzie jeszcze używa się języka litewskiego. W tym celu, na podstawie danych zebranych w 1890 r. przez A. Platera na temat 'Jan Rozwadowski. Gwara litewska okolic Zdzięcia na Nowogródczyźnie. Dzieło pośmiertne. /Opracowanie Adam Gregorski. Konsultacja Jan Safarewicz, Krakow: 1995, 181. Polska Akademia Nauk —Oddziat w Krakowie. Prace komisji językoznawstwa, Nr. 59. 242 żywotność języka litewskiego w guberni wileńskiej sporządził ir 1904 m. opublikował mapę „Język litewski w guberni wileńskiej — mapa“ („Mapa języka litewskiego guberni w wileńskiej“). Można przypuszczać, że J. Rozwadowski już 1898 m. Pod pseudonimem, opracowawszy A. zebrane przez Platera dane, opublikował pracę „Obszar języka litewskiego w guberni wileńskiej“, ,,Obszar ( języka litewskiego w gubernii Wilenskiej“), której z powodu panujących wówczas zaostrzonych stosunków między Litwinami a Polakami (ściślej — między niezpolonizowanymi a spolonizowanymi Litwinami) nie odważył się opublikować pod własnym nazwiskiem, ponieważ nie chciał zostać uwikłany w politykę. Wkrótce (w 1914 r.) sporządził mapę całego zasięgu języka litewskiego na Litwie Wielkiej i Małej „Mapa języka litewskiego“ („Mapa języka litewskiego“). Już jako profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego Rozwadowski J. przybył į Okolice Zieteli, gdzie w 1901 i 1903 r. zapisał niemały zbiór tekstów gwarowych. Badał również inne gwary języka litewskiego. W archiwum krakowskim wśród jego rękopisów zachował się zbiór tekstów (baśni i opowieści), zapisanych w rejonie Szakių. Okolice Sudargo. (bez daty). Teksty te, przepisane nie ręką Rozwadowskiego, zostały powielone i wykorzystywane jako pomoc dydaktyczna. Na Uniwersytecie Krakowskim J. Rozwadowski przez długi czas wykładał język litewski. Krąg zainteresowań naukowych J. Rozwadowskiego był bardzo szeroki. Osobno badał on problemy języków greckiego, łacińskiego, słowiańskich, celtyckich i cygańskich. W wielu swoich pracach opierał się na faktach języka litewskiego. Na uwagę zasługują jego prace „Tworzenie słów i znaczenie słów” (Heidelberg, 1904 r.), artykuł poświęcony K. Jauniusowi, opublikowany w litewskim czasopiśmie „Draugija” (nr 16, 1908 r.), dotyczący słowa skutu/ė, „Fonetyka historyczna języka polskiego” (Kraków, 1915 i 1923 r.), oraz interesujący artykuł o leksykalnych związkach słowiańsko-irańskich (1915 r.). W tym samym (1915) roku w 3 tomie Encyklopedii polskiej opublikował pracę o charakterze podsumowującym „Języki bałtyckie”. Po śmierci J. Rozwadowskiego, staraniem T. Lehr-Sptavinskiego i J. Safarewicza, wydano ważne dzieło „Studium o nazwach wód słowiańskich” (1948 r.). Z inicjatywy J. Rozwadowskiego w 1908 r. w Krakowie założono czasopismo polskich slawistów „Rocznik slawistyczny” („Rocznik slavistyczny”). Wraz z K. Nitschem w 1913 r. założył on jedno z najpopularniejszych czasopism polonistycznych „Język polski” („Język polski”). J. Rozwadowski, nawet po osiągnięciu wysokich stanowisk i będąc zajęty różnymi pracami, nie przestał interesować się językiem litewskim i troszczyć się szczególnie o dialekty litewskie południowo-wschodniego pogranicza okupowanego przez Polskę oraz o ich los. Próbował zorganizować szeroko zakrojone badania tych dialektów. W tym celu zlecił zebranie najnowszych informacji o używaniu języka litewskiego na tak zwanym ówczesnym Wileńszczyźnie. W latach 1928 —1933 O. Chominski sporządził „Mapę obszaru językowego litewskiego w Rzeczypospolitej Polskiej“ („Mapa obszaru językowego litewskiego w Rzeczypospolitej Polskiej“), z której zachowało się zaledwie kilka egzemplarzy. Najważniejsze źródła tej mapy oraz fragmenty tų niedokończonych komentarzy znajdują się w archiwum J. Rozwadowskiego (należy je opublikować). Z inicjatywy J. Rozwadowskiego w 1926 r. zwołano najwybitniejszych polskich języko243 znawców (J. Baudouin de Courtenay, V. Porzeziński, K. Nitsch, J. Otrębski) ir postanowiono opisać różne ówczesne gwary litewskie w Polsce. Sam Rozwadowski, jak się wydaje, zamierzał przygotować do druku opis gwary Zieteli w su tekstach. V. Porzeziński rozpoczął badania nad gwarą Lazunów, o J. Otrębskis — gwarę Tverečia. Jednakże iš jų tylko jeden J. Otrebskis za życia zdążył opublikować opis „gwary litewskiej mieszkańców okolic Twerecza na wschodzie” („Wschodniolitewskie narzecze twereckie“, m.). 1934 J. praca Rozwadowskiego „gwara litewska okolic Zieteli W Kraju Nowogródzkim” został wydrukowany ponad rok po śmierci autora. 60 Na razie nieznany V. Los rękopisów Porzezińskiego. J. Rozwadowski był drugim językoznawcą, który zainteresował się gwarą Zieteli. Dotąd 1901 m. odwiedził tu tylko E. Wolter (1886 ir 1888 r.). Trzeci K. Būga Dialekt Zieteli badał 1906 m. latem. J. Rozwadowskiego do badania Dialekt Zieteli prawdopodobnie zainspirował wybitny polski etnograf i krajoznawca Michał Fedorowski (1853 — 1923). Ten ostatni, pracując jako agronom i administrując ir majątkami w okolicach Oszmiany, Grodna, Lidy, Nowogródka, Słonima, Słucka, Wołkowyska itd., w gwarze zapisywał folklor, obyczaje i wróżby ludu białoruskiego, badał florę i faunę, zbierał ir stare księgi, różne dokumenty, rękopisy i dzieła sztuki, wykopywał kurhany itd. Utrzymywał kontakty z wieloma polskimi naukowcami i artystami. Jego spuściznę stanowi imponująca, ośmiotomowa praca „Lud biatoruski” („Lud białoruski”- ). Na samego Fedorowskiego największy wpływ wywarły takie osobistości polskiej kultury, jak O. Kolberg, Z. Gloger, J. Kartowicz. Jego majątek na Podolu (położony niedaleko Zieteli), gdzie zgromadzono te skarby, odwiedzało wielu wybitnych przedstawicieli polskiej kultury. Właśnie w tym czasie na Podolu służyła znakomita gawędziarka, zaseczyszczanka Regina Dargevičiūtė (1876 — 1958). Od niej sam Fedorowski próbował uczyć się języka litewskiego. Czyżby to właśnie ta Litwinka skłoniła M. Fedorowskiego, aby zaprosić do siebie na Podole na gościnę również znanego badacza języka litewskiego J. Rozwadowskiego, który później (w 1904 r.) pisał: „Swój pobyt na Podolu (w 1901 r.) poświęciłem badaniu wymierającej gwary litewskiej w okolicach Zieteli (Diatłowa)“. Reginę Dargevičiūtė, która w Zieteli opiekowała się małym dzieckiem, autor tego artykuliku przypadkowo spotkał pewnego jesiennego wieczoru w 1957 r. Regina była drobnej budowy, mimo podeszłego wieku dość wyprostowana, wysokiego wzrostu, o młodzieńczo bystrym spojrzeniu. Mówiła temperamentnie, nieco egzaltowanie, bardzo szybko, nierzadko gubiąc słowa (od dawna nie mówiła po litewsku). W krótkim czasie, jak się zdawało, chciała opowiedzieć całe swoje życie. Widocznie najjaśniejsze były dla niej owe osiem lat służby „u pana Federauskasa“, który przez parę lat pozwalał Reginie uczyć się kulinariów, prowadzenia domu i sztuki dobrego wychowania. Nie bez powodu Regina, opowiadając, szczyciła się tym, że uczyła języka litewskiego swojego gospodarza Federauskasa oraz „profesora krakowskiego“ (nie pamiętała nazwiska J. Rozwadowskiego). Później Reginę udało się jeszcze przesłuchać parę razy. Szkoda, że wówczas niewiele jeszcze wiedziałem o wspomnianych przez nią osobach. A kiedy się dowiedziałem, Reginy nie było już wśród żywych. Zanim teksty gwar z okolic Zieteli autorstwa J. Rozwadowskiego zostały wydrukowane, minęło całe stulecie. 244 ne Wcześniej šį opublikowanie pracy najprawdopodobniej uniemożliwiła dość skomplikowana, nietradycyjna transkrypcja tekstów. Tej bariery, jak się zdaje, nie zdołał pokonać ani sam autor, ani inni redaktorzy, dopóki nie pojawiła się technika komputerowa. Sam nie odważył się uprościć transkrypcji, a innym nie pozwalał na to zbyt wielki autorytet J. Rozwadowskiego. Po śmierci archiwum J. Rozwadowskiego przejął polski językoznawca K. Nitsch. W 1945 r. przekazał te teksty przeniesionemu do Polski byłemu. Wileńskiemu językoznawcy, bałtystycznemu Janowi Safarewiczowi (1904 —1992), który pozyskał byłego ucznia J. Rozwadowskiego, specjalistę w dziedzinie języków klasycznych Adama Gregorskiego (1906 —1993). Dzięki poświęceniu tego ostatniego językoznawcy teksty z okolic Zdzieciola zostały przygotowane do druku już w 1956 r. Jednak z powodu transkrypcji, zwłaszcza nietradycyjnego oznaczania akcentów, nikt nie podjął się opublikowania przygotowanej do druku pracy. Wreszcie rozpoczęto składanie pracy za pomocą komputera. Po śmierci A. Gregorskiego drukowaną pracę zredagował i opracował krakowski językoznawca prof. Leszek Bednarczuk. W konsultacjach nad tą pracą uczestniczył również inny polski bałtysta, znakomity specjalista w dziedzinie języka litewskiego, prof. Wojciech Smoczyński. Książkę J. Rozwadowskiego „Litewska gwara okolic Zdzieęciota na Novogrodczyžnie” tworzą: przedmowa napisana przez J. Safarewicza, wstęp A. Gregorskiego, faksymile tekstów gwary z okolic Zdzieciola zapisanych przez J. Rozwadowskiego (79 s.) oraz ich transponowanie (rękopis transponował A. Gregorski), „Materiały do opisu gwary Zaseci (wsi)” J. Rozwadowskiego, „Uwagi o języku gwary” A. Gregorskiego, sporządzony przez niego słowniczek litewsko-polski oraz posłowie L. Bednarczuka — Post scriptum. Na końcu zamieszczono krótką bibliografię badań nad gwarą z okolic Zdzieciola, wykaz skrótów i streszczenie w języku francuskim. Teksty o różnorodnej tematyce: pieśni, tłumaczenia wierszy lub romansów, baśnie, podania, anegdoty, lamenty, opowieści o niektórych zwyczajach lub przygodach. Na końcu zamieszczono wiązkę pięknych przysłów i powiedzeń. Prawdopodobnie najwięcej tekstów zapisano (por. s. 12–34) od zasięckiej Reginy Dargevičiūtė. J. Rozwadowski oznaczył je literą R. Pozostałe teksty zapisano od mieszkańców Pagiriai: Mikołaja Tilvikisa, Jonasa i Vincentasa Dicevičiusów, a także od mieszkającej w Teteikiai Kiprijony Bagdelytė. Brakuje jednak dokładniejszych danych metrykalnych. Zapisane przez J. Rozwadowskiego teksty z gwary Zieteli zachowały autentyczność, tj. pozostały takie, jakie językoznawca wówczas usłyszał i zdołał zapisać (później ich nie redagował, nie poprawiał ani nie porównywał). Zapisując opowieści lub pieśni, mógł polegać jedynie na swojej wiedzy. Nie była jeszcze ustalona nawet ówczesna pisownia języka litewskiego, podobnie jak nie istniała jednolita tradycja transkrypcji i akcentowania. Z dzisiejszego punktu widzenia moglibyśmy mu zarzucać różne niekonsekwencje w transkrypcji, oznaczaniu akcentu, jakości i ilości samogłosek itp. Na przykład samogłoskę € zapisywał aż na cztery sposoby, tj. jako e (b'Eg'bėk', s'ėdo, zm €ji), é (jėm'ė, nūmiirė, us'sinoré)), ė (m'ėgo, sėd'ei, šėnavoti ‘szanować, chronić’) lub (pon), sūkn, pramulk''prarijo’). Długości akcentowanych samogłosek długich nie oznaczał osobno. Ich długość wskazuje znak intonacji. Kreską nad literą oznaczał jedynie długość samogłosek nieakcentowanych. Na wzór języka polskiego twarde lub stwardniałe / konsekwentnie zapisywał jako / (brofūks, 245 gutčį, o faido), /— miękkie zaś rozmaicie. Miękkość spółgłosek oznaczał głównie znakiem minutowym nad literą (apsisaké, bodis, mari ė), rzadziej po prawej stronie litery u góry (b'ern'el'ii, m'erg'atė, v'ūd'ė). Nie wiadomo, na czym oparto połączenia spółgłoskowe Kv, sv, tv ir czasami drugi człon au dyftongu o intonacji opadając- £ ej zapisywa- ~ ny jest np.: ~ ketfirtos ketvirtos, ~ nakfot nakvot, ~ sfetimam svetimam, dangofs dangaūs. Na wzór języków słowiańskich partykułę ne przeczącą najczęściej zapisuje się oddzielnie od czasowników: n'e būs, n'e pasak'ei, n'ė turi nėturi, rzadziej nėvedei, erink. ~ n J. Rozwadowskis stosunkowo dobrze rozróżniał intonacje. Jednakże wskutek starań o zaznaczenie różnych odcieni wymowy mieszanojęzycznych zieteliškian powstało niemało ir niejednolitości. Czasami, jak się wydaje, intonacje są jakby pomieszane, np.: b'ég'in'édamj, būsi, iškūtė, Tiep'ė m'ielitkas, n'ieko, nutėkčąa, ponas, slūžit' ‘służyć’, favorisas ‘przyjaciel’, viras obok bica, ish’ cgin ėjau, ITp'€, militkas, niks, pona, slūžina, tavoriso. Możliwe, że wahania wynikały z akcentowania określonych słów w zdaniu, z tempa mowy, dyktowania tekstu itp. to mo ir Zapisujący rozróżnił trzy długości samogłosek: długie, krótkie i półdługie. Nieprzedłużoir ne samogłoski krótkie najczęściej oznaczano podwójnym lewym znakiem akcentu (grawisem), np.: ais "T aisu, ana ‘ona’, bus, dūrės, duris, gerėst'lepiej', moma, momiité, pašouk'ė, suru, "Isa. V Pojedynczy grawis najczęściej mają niedostatecznie przedłużone samogłoski akcentowane (zdefonologizowane), np.: anas a, e, ‘on’, Anis ‘oni’, graža — piękną, po krūm alu, lak'e ~ Iėkia, piirkafėn, stalo, užrak'ė „užrakino“, greta hanas, kėjatėmii, pasak'ėt, us'irak'ė. Czasami tym akcentem oznaczane są sporadycznie wydłużone skądinąd zawsze krótkie 54 (bit ‘był’, boculo, guli), a nawet długie samogłoski (atlėk'ė ~ atléke, ja ~ ją, jėm'ė ~ ėmę, ji ~ j, namop, suri ~ sūrį, šlūbo obok ja, namop, sūris i in. Z powodu defonologizacji intonacji czasami w pierwszym członie akcentowany jest również skądinąd z natury cyrkumfleksowy dyftong lub dyftong mieszany, np.: aft ‘idzie, iść’, inlindo ~ inliūdo, įimtū ~ irntų, p'irko —pirko, a także kfdus —klaūs, m'člzas'i —meldžiasi, paktius'é ~ paklaūsė, pam'iršo ~ pamiršo, s'ūnt'ė ~ siuntė, v'ėrk'ė —verkė i in. Spółgłosek sonornych występujących jako drugi człon J. Rozwadowski nigdy nie oznaczał cyrkumfleksem. Zamiast drugiego członu zwykle akcentuje krótki pierwszy człon podwójnym grawisem, np.: dabžrg'i, dant’, d'iržas, mrgė, paverkt, rask’ irs, Sen, š1U't'i, ten. Czasami różnie zapisywane są nawet czyste dyftongi cyrkumfleksowe: ass, ais'im, sakod, bet bardzo, vaiko i in. Dość nietypowo wyglądają akcentowane cyrkumfleksowo nowego pochodzenia dyftongi es, oJ, powstałe w wyniku skrócenia (zaniku końcówki 0) form trzeciej osoby czasu przeszłego czasowników z przyrostkami -€JO, -0jo, np.: gufei, m'iegoi, n'ežnoj nežinojo”, norei, stoi obok gufči, nuorčį, stor. Być może w ten sposób J. Rozwadowski starał się zaznaczyć półsamogłoski; wymowę lub jego dominację. Niezależnie od wymienionych tu i jeszcze różnych innych kombinacji znaków, używanych do odzwierciedlenia cech zanikającej gwary zeti elańskiej, niezwykła dla nas transkrypcja J. Rozwadowskiego ma realne podstawy. Pozwala ona wyraźnie przyjrzeć się rozpadowi systemu fonetycznego gwary zeti elańskiej. 246 Prawdopodobnie z winy informatorów (zapomnienia języka litewskiego) w tekstach pojawiają się nieuzgodnione części mowy, np.: pas'ūvo sūn ald advobn'in'es (=advobninius ‘Jedwabne’) maršk'inukūs (s.5), v'is'i (wszystkie) p'irk'atės použrak'in'ėtos (s. 38), boba ch'itrast'e (= chytresnė „gudresnė') kad (=kap) Certas (p. 74); dakt (=dengt) Kalin'us, alé žod'is šiltas, geras(t) kap kalin ėj (s. 74); kap b'édos néera, tai asmokus (=asmoky ‘pinigy’) n‘éra (s. 76). Wielu przedstawicieli gwary zietełskiej było dwujęzycznych lub wielojęzycznych. Nierzadko ktoś wychował się w jų rodzinie mieszanej, a inny, dorósłszy, nie mówił już po o litewsku w swojej ir rodzinie. Według K. Nawet osoby ir wychowane w rodzinach całkowicie litewskich z powodu ubóstwa języka litewskiego mówiły po białorusku lepiej niż po litewsku. Jedna z iš głównych J. informatorek Rozwadowskiego Regina Dargevičiūtė wcześnie została sierotą i przez całe życie ir służyła u obcych ludzi mówiących językami słowiańskimi. A zatem język informatorów nie był bez zarzutu. Dlatego zróżnicowana transkrypcja J. Rozwadowskiego jest owocem połączenia jego poszukiwań, wymowy ludzi i sposobu zapisu. To, że zapisujący nie poszedł najłatwiejszą drogą ujednolicania, jest największą zaletą tekstów. Inną rzeczą jest to, że językoznawca nie wszędzie zdążył zaznaczyć intonacji, iloczasu samogłosek, miękkości spółgłosek i innych cech, ale te ostatnie przypadki nie są bardzo częste. Zachowane autentyczne zapisy tekstów z Zieteli autorstwa J. Rozwadowskiego mogą zadziwić niejednego lingwistę tym, jak starannie i skomplikowaną transkrypcją był on w stanie ad hoc zapisać spójny tekst w obcym języku. Pojedyncze pomyłki czy niekonsekwencje, które się zdarzają, nie powinny zaszkodzić reputacji J. Rozwadowskiego jako znanego lituanisty. Rękopis tekstów gwary zietelskiej zapisanych przez J. Rozwadowskiego został stosunkowo starannie odszyfrowany. Jak w każdej złożonej pracy, tak i tutaj zdarzają się błędy transpozycji oraz drobne pomyłki. Nierzadko pominięto akcent, np.: kajke = kūįik'e (s. 1), m'erga = m'érga (s. 24), žanto = žanto (s. 50), czasami zmieniono akcent: gi#a = g'i#a (s. 6), namop = namop (s. 9), nor\"ės = nor”és (s. 58), nie zaznaczono miękkości spółgłosek: kamet = kam \"et (s. 4), mo*muta = mo*miita (s. 6), vazaugi = važaug'i (s. 8), nie zaznaczono długości samogłosek (ilości): mérga =m&rga (s. 4), sun'alis = sinalis (s.7), tok\"e = tok e (s. 8). Zdarzają się pominięte litery, np.: jik'esi = ji°k'esi (s. 2), jū = ji° (s. 10), do = dor (<do ir, s. 14), słowa przestawione miejscami: Potam kab an'és jem ¢ kult'is = Potam kab jėm ė an'és kultis (s. 52) ir zob. W części bibliograficznej brakuje prac K. Būgi o gwarze zienieckiej, a jedna i ta sama praca E. Voltera, po rozdzieleniu jej tytułu, wymieniona jest dwukrotnie. O. Broch w artykule „Zum Litauischen sūdlich von Wilna” opisał jedynie mowę parafii Asawa i Žirmūnai w powiecie lidzkim, a w okolicach Zieteli nie przebywał. Te i inne nieścisłości nie umniejszają wartości publikacji. Znaczenie tekstów gwary zienieckiej, niegdyś zapisanych przez J. Rozwadowskiego, a obecnie opublikowanych, jest ogromne. W czasie, gdy teksty te zostały zapisane, w okolicach Zieteli po litewsku mówiły jeszcze osoby z różnych pokoleń: dziadkowie, rodzice i dzieci. Liczba osób 247 znających i rozumiejących język litewski sięgała jeszcze ko ne tysiąca osób, z których większość stanowiły W wiosce Zasiecie, w mniejszym stopniu w Pagiriai, Narciach, Strelach, Teteikiai ir itd. Nie wiadomo, ile językoznawcy polscy J. w archiwum spuścizny Rozwadowskiego znajdą jeszcze rzeczy nadające się do opublikowania, jednak publikacja „Litewska gwara okolic Zieteli w krainie nowogródzkiej” pozostanie jedną z najcenniejszych J. lituanistycznych prac Rozwadowskiego, które wzbogaciły litewską dialektologię. Už to wszystkim polskim językoznawcom, którzy przyczynili się do przygotowania tej pracy do druku, składamy największe podziękowania. Aloyzas Vidugiris ZNACZĄCE PRACE NA STULECIE WYBITNEGO JĘZYKOZNAWCY Lingwistyka europejska XX wieku jest nierozerwalnie związana z nazwiskiem polskiego językoznawcy Jerzego Kuryłowicza. Opierając się na metodach analizy strukturalnej, ten badacz o niezwykle szerokich horyzontach otworzył nowe perspektywy w językoznawstwie porównawczym i ogólnym, a swoje nowatorskie idee urzeczywistnił w licznych monografiach i innych pracach, których tematyka obejmuje nie tylko języki indoeuropejskie, lecz także języki innych rodzin (zwłaszcza semickich). Jak żywe są obecnie jego idee i tradycje, wyraźnie pokazują dwa obszerne zbiory artykułów, opracowane przez Wojciecha Smoczyńskiego i opublikowane z okazji setnej rocznicy urodzin Kuryłowicza. Jeden z tych zbiorów, poświęcony bałtystyce i slawistyce, ukazał się jako czwarty tom dobrze znanego naszym językoznawcom międzynarodowego czasopisma „Linguistica Baltica” (Kurytowicz Memorial Volume Part Two, Krakow, 1995, 333 p.). Drugi, jeszcze obszerniejszy, zbiór poświęcony jest ogólnym i metodologicznym problemom językoznawstwa oraz rozwojowi różnych języków (głównie indoeuropejskich) (Kurytowicz Memorial Volume Part One. Analecta Indoeuropaea Cracowiensia Vol. II, Krakėw,1995, 593 p.). Właśnie ten zbiór chcielibyśmy tutaj krótko omówić. Z opublikowanych w nim prac wynika, jak myśli Kurytowicza są nadal rozwijane i znajdują odzwierciedlenie we współczesnych badaniach nad rozwojem różnych języków. Dla litewskiego językoznawstwa historycznego prace Kurytowicza są szczególnie ważne ze względu na swoje zasady metodologiczne i teoretyczne. Spośród wielu opublikowanych w zbiorze artykułów chciałbym zwrócić uwagę na te, w których omawiane zagadnienia mogłyby skłonić naszych językoznawców do refleksji i dokładniejszego zbadania rozwoju odpowiednich zjawisk języka litewskiego i innych języków bałtyckich. Biografia wybitnego językoznawcy, jego prace naukowe i ich postulaty metodologiczne zostały omówione w artykule wprowadzającym autorstwa redaktora i wydawcy zbioru, Smoczyńskiego („Jerzy Kurytowicz 1895-1978. On the hundredth anniversary of his birth“, XIXXIV). Stosując funkcjonalne podejście do języka w gramatyce porównawczej języków indoeuropejskich, Kurytowicz badał przede wszystkim nie poszczególne elementy języka, lecz ich wzajemne relacje i genealogię ich systemów, a relacje między tymi jednostkami językowymi określał, uwzględniając ich opozycje, przypadki neutralizacji i hierarchię. 248