F. W. Haacko „Vocabvlarivm Litthvanico–Germanicvm, et Germanico–Litthvanicvm“ (Halle, 1730)

LITEWSKIE JĘZYKOZNAWCZE ZAGADNIENIA XXXIX (1998) Vincentas DROTVINAS Wileński Uniwersytet Pedagogiczny F.W. HAACKO ,,VOCABVLARIVM LITTHVANICO-GERMANICVM, GERMANICO-LITTHVANICVM¢ ET (HALLE, 1730)’ 1. Pietyzm halleński. Koniec a. XVII w. W niemieckim Kościele luterańskim pojawił się nowy — kierunek – pietyzm. Jo pionier, niemiecki teolog Philipp Jakob Spener w (1635-1705) programowym dziele „Pia desideria” dążył do poprawy życia kościelnego poprzez rozszerzanie indywidualnir ej pobożności i doskonalenie celów reform. Idee te zaczęto wdrażać w praktyce Przyjaciel Spenera, pastor August Hermann Francke (1663-1727). Studiował teologię i nowożytne ir języki orientalne, głosił swoje idee pietystyczne w Lipsku i Erfurcie, stał się jednym z najbardziej aktywnych zwolenników Spenera Halle (Brandenburgii) ziemi. 1692 m. Francke został powołany į do Halle na stanowisko ir profesora teologii na uniwersytecie. Założony w 1694 roku uniwersytet w Halle stał się centrum pietyzmu. Francke rozpoczął swoją działalność, mając zaledwie 4 talary i 16 groszy; w swoim domu parafialnym otoczył opieką dzieci ubogich z przedmieścia Halle — Glaucha. Jego propagandzie pietyzmu towarzyszyła energiczna działalność organizacyjna i pedagogiczna. W pierwszych dziesięcioleciach XVIII wieku w Halle zaczęły działać szkoły kilku poziomów, założono przytułek dla sierot i ubogich (Waisenhaus) z zakładami produkcyjnymi i gospodarczymi (piekarnia, pralnia, apteka, drukarnia z wydawnictwem, ogród botaniczny itp.). Ogółem w 1730 roku było 3000 wychowanków i wychowawców. Pietyzm jako nurt religijny szybko rozpowszechnił się w krajach europejskich zarówno dzięki rozpowszechnianej w różnych językach literaturze pietystycznej, jak i dzięki uczniom z wielu krajów studiującym w Halle. Działalność misyjna pietyzmu sięgała Rosji, Indii, Ameryki Północnej. ' Niniejszy artykuł powstał na podstawie rozszerzonego referatu wygłoszonego na kolokwium „Halle jako centrum działalności przekładowej” (Halle als Zentrum der Ūbersetzungstatigkeit) w Halle 14 listopada 1996 r. Wersję artykułu w języku niemieckim zob. (Drotvinas: 1998). Za stworzenie możliwości badania lituanistyki w Halle oraz pracy w archiwach i bibliotece Halle serdecznie dziękuję dyrektorowi Wydziału Teologii Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle-Wittenberdze, prof. dr. Paulowi Raabe'mu, oraz dyrektorowi Interdyscyplinarnego Centrum Badań nad Pietyzmem wspomnianego wydziału, prof. dr. Udo Straterowi, a także dyrektorowi biblioteki (Hauptbibliothek Franckeschen Stiftungen), dr. Thomasowi Miillerowi. Z tej okazji nie mogę nie podziękować doc. dr. Gertrudzie Bense, badaczce bałtystyki w Halle i krzewicielce tradycji, za szczerą współpracę merytoryczną. 82 Chociaż teologowie uniwersytetu w Królewcu dłużej trzymali się tradycyjnego, ortodoksyjnego luteranizmu, pietyzm halleński miał ir tu wpływ. Po 1709-1711 m. Podczas jo wielkiego głodu ir po zarazie szczególnie uwidocznił się brak kaznodziejów i nauczycieli w Małej Litwie. Z powodu to Uniwersytet w Halle podjął się kształcenia duchownych o orientacji pietystycznej, be Niemców znających języki narodowe, a więc kaznodziejów dla litewskich i ir polskich parafii. 2. Seminarium języka litewskiego w Halle ir jo ludzie. Władze Prus podjęły niemało wysiłków na rzecz umocnienia luteranizmu ir i rozszerzenia oświaty w kraju. Jeszcze 1718 m. król Prus Fryderyk I nakazał utworzenie seminariów języka litewskiego w Królewcu i Halle. Pierwsze seminarium zaczęło działać w Królewcu w 1723 r. Przy Tego rodzaju seminarium na wydziale teologicznym Uniwersytetu w Halle (Seminarium Lithuanicum, Littauisches Seminar, Preuflisch Seminar) zaczęło działać dopiero w 1727 r. i funkcjonowało do 1740 r.“ Seminarium dążyło również do realizacji celów germanizacyjnych. Zbierając kandydatów, Francke musiał kierować się królewskim poleceniem, aby na kaznodziejów i nauczycieli kierowanych do Prus proponować takich ludzi, którzy z pochodzenia nie są Prusami (Skrupskelis 1967: 15-16). Studenci teologii, przyszli kaznodzieje litewskich parafii i nauczyciele szkół kościelnych, otrzymywali utrzymanie z tzw. Freitisch, tzn. byli wspierani przez władze. Co roku seminarium odwiedzało kilkanaście osób, w sumie uczyło się w nim około 40 osób (Schiller 1994: 195—223). Jednym z warunków pomyślnego przygotowania do pracy duszpasterskiej była znajomość języka litewskiego. Wszyscy bowiem słuchacze hallskiego seminarium języka litewskiego musieli przyrzec, że po ukończeniu studiów udadzą się do litewskich parafii w Prusach. Część z nich studiowała na uniwersytecie w Królewcu i uczęszczała tam do założonego wcześniej seminarium języka litewskiego. Na seminarium w Halle wykładano język litewski, przygotowywano pomoce do jego nauki, dbano o wydawanie literatury pietystycznej w języku litewskim. W trzecim–- czwartym dziesięcioleciu XVIII w. Halle stała się drugim po Królewcu ośrodkiem lituanistyki (Gineitis 1990: 54—55; Gineitis 1995: 63; Palionis 1995: 126; Zinkevičius 1990: 249-252; Drotvinas 1998: 157-171). Oczywiste jest, że seminarium w Halle mogło należycie spełniać swoje zadanie tylko poprzez odpowiednią organizację nauczania języka litewskiego. Potrzebni byli do tego wykwalifikowani wykładowcy i odpowiednie podręczniki. Z historii gramatyk języka litewskiego wiadomo, że pierwszą gramatykę języka litewskiego „Grammatica Litvanica” wydał w 1653 r. w Królewcu litewski ksiądz z Tylży, tłumacz pieśni Danielius Kleinas; rok później ukazała się również gramatyka w języku niemieckim „Compendium Litvanico-Germanicum”. W 1673 r. ukazała się gramatyka Kristupasa Sapūnasa i Teofilisa Šulcasa „Compendium Grammaticae Lithvani- * Inni sądzą, że seminarium w Halle działało do 1765 r. (Skrupskelis 1967: 17; Lebedys 1977: 151), jednak ani pierwsi historycy seminarium (Specht 1935), ani współcześni badacze (Schiller 1994) nie podają tego roku. Być może taka opinia mogła powstać dlatego, że Freitisch był finansowany do 1765 r., jednak z jego usług korzystali studenci różnych specjalności. 83 cae“. Chociaż gramatyki te ir dostarczały pewnej oferty opisów systemu gramatycznego języka litewskiego i wyboru środków ir jego nauczania, pierwszy słownik języka litewskiego W Małej Litwie torował sobie drogę znacznie trudniej niż pierwsze gramatyki. To prawda, byli twórcy słowników i zbieracze materiału. W vo przedmowie do gramatyki D. Kleinas pisał, że wraz z gramatyką su przekazał słownik ir litewski (grammaticam novam una cum annexo Kompendium Germański, ut et Leksykon Litewski, który ad stopy Najpogodniejszy Vefirae Wysokość. Subiectiffimi depono), jednak przez długi czas słownika języka litewskiego Na Litwie Mniejszej nie posiadano. Brak słownika utrudniał normalizację piśmiennictwa litewskiego w Prusach Wschodnich, wreszcie słownik był potrzebny, jak mówił Klein, tylko dla pożytku młodzieży D. uczącej się nauki kościelnej, ne lecz ir ir „dla tych, którzy su obcują z Litwinami albo nimi władają i ich sądzą“ ir (Compendium, p. 2). Nie wydawszy wspomnianego D. żadnego ar innego słownika Kleina, jo opracowanir ie i wydanie stawały się coraz bardziej aktualne ir XVIII a. O warunkach przygotowania powstania ar jo słownika języka litewskiego W Halle niewiele o tym wiadomo. Chociaż między Halle ir a uniwersytetir ami teologicznymi w Królewcu toczyła się swoista rywalizacja o uzyskanie zezwolenia na przygotowanie literatury ir religijnej w języku litewskim, o konkretnych zamierzeniach dotyczących opracowania słownika nie mówiono.“ Okoliczności sprawiły, że rola akuszerki pierwszego drukowanego słownika języka litewskiego w Małej Litwie przypadła nie królewieckiemu, lecz halleńskiemu seminarium języka litewskiego. Warunki powstania słownika wyjaśnia przynajmniej w pewnym stopniu przegląd życia i litewistyczno-pedagogicznej działalności dwóch pracowników litewskiego piśmiennictwa i językoznawstwa działających w Halle — Johanna Richtera i Friedricha Wilhelma Haacka — w Halle. Być może pierwszą wzmiankę o przygotowywaniu słownika znajdujemy w liście superintendenta kłajpedzkiego Johanna Arnoldta Pauli'ego (1682–1741) do Franckego z 26 stycznia 1727 r. Franckego. Paulis pisał w nim, że dwóch jego ludzi zbiera słowa z drukowanych pism protestanckich i opracowuje słownik. Można przypuszczać, że słownik ten miał na celu odzwierciedlenie leksyki ówczesnych pism religijnych (Winter 1954: 44—47). Zapewne nie pomylimy się, mówiąc, że opracowywanie prac językowych, a zwłaszcza słowników, w pierwszych dziesięcioleciach XVIII w. wiązało się z nasilonym wówczas tłumaczeniem pism protestanckich na język litewski, przygotowywaniem ich do druku i wydawaniem. Wydane wówczas w języku litewskim Mały katechizm Lutra (1722), Nowy Testament (1727), drugie wydanie kancjonału „Pfalteras Dowido“ Jonasa Rėzy (1728), Biblia (1735) i in. publikacje stały się impulsem do pracy leksykograficznej: dla jednych były dogodnym źródłem do opracowywania słowników, innym otworzyły oczy na to, że nie należy ograniczać się wyłącznie do leksyki książkowej, lecz koniecznie trzeba zbierać materiał żywego języka. * Szerzej o planach Franckego dotyczących przygotowania tłumaczenia Biblii i innych hallskich publikacji lituanistycznych zob. Kaunas 1996: 120. 84 Pierwszy na seminarium języka litewskiego nauczał języka litewskiego mieszkaniec Kłajpedy Jonas Richteris (Johann Richter, 1705-1754). Studia teologiczne rozpoczął na Uniwersytecie w Królewcu, najprawdopodobniej ir uczęszczał tamtejsze seminarium języka litewskiego. Na uniwersytecie w Halle Richter został 1727 m. immatrykulow12 any maja r., uniwersukończtą ył studia ze stopniem magister artium i został ir mianowany kierownikiem oraz wykładowcą ir seminarium, lecz pracował niedługo, do 1728 m. jesieni. Przypuszcza się, że obecnie Halle W bibliotece fundacji Franckego (Hauptbibliothek der Franckeschen Stiftungen) przechowywany 1728 m. jest przepisany przez Richtera rękopiśmienny słownik niemiecko-litewski nieznanego autora. Odchodzącego Na miejsce odchodzącego Richtera wyznaczono innego mieszkańca Kłajpedy Friedricha Wilhelma Haack (1705-1754), księdza litewskiej parafii w Kretyndze Erdmana syn Haacka, który uczestniczył w 1719 m. redagowaniu katechizmu Łysiusza. Od 1724 m. studiował Królewca, od 1727 m. na uniwersytecie w Halle, gdzie uczęszczał na wykłady Na seminariumie o 1728 języka litewskiego, r., po wyjeździe Richtera, do 1732 m. na seminariumie sam wykładał język ir litewski, kierował nim (Biržiška 1963 : 67-69). O O życiu i działalności ir Haacka w ostatnim czasie nie opublikowano nowych danych. To prawda, jest on wspominany w najnowszych niemieckich słownikach biobibliograficznych, na przykład w „Słowniku biografii i bibliografii wykładowców języków obcych na obszarze języka niemieckiego” (Schroder 1989: 179). Nieco bardziej szczegółowo życie Haacka (jednak bez nowych faktów) i jego prace opisano w „Biobibliograficznym podręczniku językoznawstwa XVIII wieku” (Bio-bibliographisches Handbuch 1996: 2-3). * Chociaż biografia Haacka jest podobna do biografii Richtera (litewskie pochodzenie lub przynajmniej znajomość języka litewskiego od dzieciństwa, studia teologiczne w Królewcu i Halle, ta sama praca polegająca na rozpowszechnianiu idei pietystycznych w litewskich parafiach), jego działalność trwała nieco dłużej i dlatego była bardziej produktywna. Pierwszą litewską pracą drukowaną Haacka był najprawdopodobniej przetłumaczony przez niego i uczniów na język litewski przekład dzieła wybitnego niemieckiego teologa i autora pieśni, współpracownika Franckego, Anastazjusza Freylinghausena (1670-1739), „Ordentliche Lehre des Heyls der Seele“ (1714), znanego jako „Dawadnas Mėkflas apie Dufsiés IGganimą [...] iįgdūtas nig Draugū Lietuwifskos Ifškalos [...]“ (1729). Jego wydanie pokazało, jak trudno w Halle kształtowała się szkoła litewskiego przygotowywania i wydawania piśmiennictwa, oraz że nie było wielu ludzi zdolnych tłumaczyć pieśni pietystyczne na język litewski. Albowiem w pierwszym wydaniu „Dawadno Mėk|f lo [...]“ zamieszczono cztery, a w drugim pięć nie nowych, lecz wcześniej przetłumaczonych na język litewski pieśni (Drotvinas 1997: 461-468). * W latach 1728-1732 Haack został wysłany jako tłumacz i towarzysz osadników salzburskich do Įsrutis. O tym okresie nie udało się znaleźć żadnych danych w archiwum kraju salzburskiego (Landesarchiv). —W 1733 r. Haack został wyświęcony na księdza w Berlinie, następnie pełnił funkcję diakona w Gąbinie, był księdzem w Gierwiszkienach, a od 1734 r. aż do śmierci był księdzem w Pilkałach. 85 Z tego to wyciąga się wniosek, że Hallé brakowało wykwalifikowanych luminarzy lituanistyki (Gineitis 1995 : 63). Haack pracował w nieco korzystniejszych warunkach, jednak miał wykonać zadanie, którego nie zrealizował Richter. Opierając się na tych, którzy zdążyli już ukazać się w Królewcu Nowym Testamentem (1727) ir psałterza (1728), Haack opracował dwuczęściowy słownik „Vocabvlarivm Lit-thvanico-Germanicvm, et Germanico-Litthvanicvm, Darin alle im Neuen Teftament und Pfalter befindlichen Worter nach dem Zawierają alfabet, obok tego Początek krótko opracowanej gramatyki litewskiej, opracowanej przez Friedrich Wilhelm Haack [...]. Halle: Drukuje Stephanus Orban, Univerf. Druk. książ. 1730.“ su z krótkim dodatkiem do gramatyki języka litewskiego.’ Był to pierwszy drukowany słownik języka litewskiego dla całych Prus Wschodnich. Części słownika są nierówne: pierwsza litewsko-niemiecka część jest większa p.) — by — zawiera słowa (1-151 ir (Abažas, 4886 das)valk']}નાર. ... 30 Lager — 3ywatas, der o Leib), druga — część niemiecko-litewska — mniejsza (152-230 s.) —zawiera 4361 słów (Aaron —Aornas —Zwolffte —Dwyliktas).” Na 100 słów występują tylko w części litewsko- -niemieckiej, ponad 50 słów obu części ma różne niemieckie (odpowiednio litewskie) odpowiedniki, ponad 20 haseł różni się budową, pisownią itp. ir W części niemiecko-litewskiej widać, jakiemu niemieckiemu słowu odpowiada jedno lub kilka (2–5) litewskich słów, jednak ich charakterystyka gramatyczna ani inne cechy nie są powtarzane. Jest to raczej swoisty indeks litewskich odpowiedników słów niemieckich. 3. Leksykologiczny przegląd słownika. Inwentarz leksyki słownika Haacka jest uwarunkowany źródłami. Dlatego najcelowiej byłoby dzielić jego zawartość na grupy tematyczne i ustalać ich proporcje, znając inwentarz źródeł. Jak wskazują badacze, Haack czerpał słowa z wymienionych źródeł nie w sposób ciągły, lecz dokonując wyboru (Palionis 1995: 130). Do tej pory nie mamy bardziej szczegółowych badań leksyki słownika, dlatego spróbujemy omówić ją tutaj, wskazując na kilka jej cech. Jedną z bardziej charakterystycznych warstw tematycznych treści jest religijna leksyka kościelna, którą dogodniej jest podzielić na nazwy własne i pospolite. Z leksyki nazw własnych w pierwszej kolejności podawane są imiona osobowe, a dokładniej imiona patriarchów, proroków i apostołów biblijnych: Abelas, o; Abraomas, o Abraham; Adomas, o Adam; Aoronas, od Aorona; Baltramiejus, jaus Bartholomaus; Dowidas, do der David; Jékubas, bo Jacob; Jonas, no der Johannes; Powilas, lo der Paulus i in., część z nich zachowała wpływ pośredniczącego języka polskiego, na przykład Aliofjus, gaus; Eliofsus, gaus der Elias; Ezaiofyus, gaus der Esaias; Malakiofsus, z Malachiasza; Jė3us, * Przedmowę do słownika (Vorbericht) napisał kierownik fundacji Gothilfas Augustas Francke i przedstawił w niej działalność seminarium języka litewskiego (Koženiauskienė 1990: 463). “ Wskazuje się również dwukrotnie większą liczbę słów (Palionis 1995: 131). 86 3aus Jefus; Jobas, bo der Hiob, Kriftus, ftaus Chriftus; Matteufzas, o der Matthaus; Meffiofsus, gaus der Meffias; Moiziefsus, gaus. Rzadsze imiona kobiet, na przykład Marya, die 6s Maria; Rebekka Rebecca; 3ore, die és Sarah; 3uzane, nės die Sufanna. Kur kas mažiau žodyne vietovardžių, pavyzdžiui, Akaja, jos Achaja; Egiptas, to Aegypten; Efez, 30 Ephefus; Judea, 6s Judea; Jerozolima, lės Jerusalem; Kenchrea, 6s Cenchrea; Sodoma, mos Sodoma ir itp. Warto zauważyć, że w słowniku nie ma nė jednego Prusji ar Małej Litwy nazwiska miejscowego. ar Leksykę słownika ogólnego można zilustrować następującymi leksemami ir określającymi pewne pojęcia religijne: niebo: Niebo, gaus Der Himmel; Dangifškas, ko himmlifch; Dangifska(fis, kojo der Himlifche; Dangun’=3engimmas, mo die Wniebowstąpienie; bóg: Bóg, o Gott; Boski, ko boski; Diewifskaffis, który der Boskie; Diewo=Niekintojis, jo ein Gottes=Verachter; Diewo=ne(ibijgs, jancio ein Gottlofer; Diewo=nefibijafis, janciojo der Gottlofe; Diewo=Skryne, nės der Gottes=Ka(ten; Diewy(te, (tes die Gottheit; por. jeszcze Bediewis, który jest bezbożnikiem; Bediewifskas, co bezbożny, Bediewyf- (te, jest bezbożność; grzech: Griekas, co die Siinde; Griekingas, co grzeszny; Griekininkas, co grzesznik; Griekininke, jest grzesznica; Griek=Twanis, nio die Stind—fluth; Grieku=Apiera, ros Stind=Opffer; Griefiti fūndigen; Griefsnas, no fūndlich; Grief3na(- (is, nojo ein fūndlicher; prarakas: Prarakas, ko der Prophet; Prarakauti weiffagen, propheseyen; Prarakawimas, mo die Weiffagung; Prarakiene, és dic Prophetin; Prarakifskas, czyli proroczy; Praraky(- te, és die Weiffagung, die Propheseyung; por. dar Blu3znijimas, mo die Lifterung; Blu3niti laftern; Blu3nitojis, jo der Lafter. Oczywiście, nie jest to bynajmniej całe słownictwo religijne, ponieważ część słów może mieć zarówno znaczenie dosłowne („świeckie- ”), jak i religijne (bardziej abstrakcyjne), na przykład džiaugtis (przykłady zapisywane są współczesną ortografią i bez niemieckich odpowiedników), keršyti, kentėti, gėdinti(s); żal, zemsta, podstęp, sumienie, hipokryta itp. Następnie możemy wymienić kilka częstszych podgrup tematycznych, takich jak nazwy zwierząt, z których najliczniejsze są avelė, avinas, avinėlis, avinyčia, avis, avių gardas, ėrytis, a także asilas, elnias, kiaulė, ožys; nazwy ptaków: genšė „czapla, bocian“, gaidys, karvelis, erelis, kurklelis, kurtinys, putpela, varnas, žvirblis itd. ; nazwy roślin: daržovė, eglė, erškėtis, gluosnis, kadagynas, kviečiai, mėta, miežiai, Pyga eine Feige, por. Pygos=Medis; werba, a także zapożyczenia 87 „ein Palm“ itd. ; ir nazwy pokrewieństwa: brat, ojciec, teść, dziecko, wnuk; córka, synowa, dziewczyna, żona, kobieta, matka, wdowa, narzeczona, siostra, teściowa itd. ; nazwy zawodów i ir zajęć: złotnik, ir parobek „der Knecht“, robotnik, ogrodnik, kowal, pastuch, żniwiarz, myśliwy, celnik, garncarz, portier, hydraulik, por. cimerninkas, kažemėkas itd., por. ir także przegląd leksyki księgoznawczej (Kowno 1996 : 141-142). Kontynuując leksykologiczny przegląd słownictwa, należałoby zatrzymać się przy synonimii. W słowniku synonimów samodzielnych leksemów jest niewiele, na przykład Banga, gos cine Woge it. Welle ir — Wilnis, iės eine Welle (im Waffer), Buttas, to ir — Nammai, ma das Haus, dainoti ir giedoti — singen kt. ir Znacznie więcej słowotwórczych synonimów (wariantów). Są to derywaty o podobnym, zbliżonym znaczeniu i tym samym rdzeniu, na przykład Atmintis, ties, Atminnimas, mo ir Paminklas, klo tłumaczone tym samym niemieckim słowem das Gedichtnis; Pafekkejas, jo, Sekkejas, jo, Sekkiotojis, jo — ein Nachfolger; Sutwerejas, jo, Sutwertojis, jo — der Schopfer; Aukfstybe, bės, Aukfstummas, mo — die Hohe; Daugybe, bės, Daugummas, mo — die Menge; Gillybe, bės, Gillummas, mo —die Tiefe; Jaunyfte, ės, Jaunummas, mo —die Jugend; Ifsganytas, Isganytingas —{celig; Waikaitis, cio —ein Kindlein (ne Enkelkind „anūkas!- “) ir Waikelis, lio —ein Kindlein ir kt., plg. dar Surinkimas, gdzie wspólnota, jedna Zgromadzenie ir Sufirinkimas, mo die Verfammlung; S3wiefa, sos, S3wiefybe, ės das Licht (lux) ir pan. Synonimy z różnymi, lecz podobnymi znaczeniowo przyrostkami tworzone są również od zapożyczeń (pochodzenie wyrazów nie zostało jeszcze zrozumiane ani rozróżnione), Mierny(te, és, Miernummas, mo —die MaBigkeit; Wiesliby(te, és die Tugend, die Keufchheit; Wie3libummas, mo die Ehrbarkeit, die Tugend. W słowniku synonimicznie używane są nie tylko dwa litewskie, lecz także wyrazy różnego pochodzenia, na przykład Walanda, dos eine Weile, por. Walandéle, és cine kleine Weile i Adyna, nos eine Stunde; Tikkejimas, mo der Glaube, Wiera, ros der Glaube, die Religion, por. tikketi glauben, wieriti glauben, zutrauen, lecz Wierny(te, és, Wiernummas, mo tłumaczone jest jako die Treue. Z przeglądu przykładów można wyciągnąć wniosek, że wskazane synonimy zostały zaczerpnięte z różnych źródeł, których tłumacze przekazali tę samą treść po litewsku w odmienny sposób. Ustalenie, który z synonimów należy do tego czy innego tłumacza i źródła, byłoby osobnym zadaniem. Można wskazać pewną liczbę słów używanych w piśmiennictwie XVIII wieku i nadal używanych w tym samym znaczeniu we współczesnym języku, na przykład Ateiwis, wio ein Frembdling; Kar3ygis, gio bohater, wojownik; Kaukaras, ro ein Higel; Negale, ės die Seuche, das Unmėogen; Palaima, més die Glūckfeeligkeit; 88 Palukana, nos der Wucher, der Zinfch; Patyrimas, mo die Doświadczenie; Sielwartas, to die Angft, Trūbfal. Iš wcześniej wymienione kalki neologizmów, na przykład Dangaus=Jifta, ės dic Tęcza; Jaun=Mienū, nefio Nowy Księżyc; Menefio=Ligga fergąs, ancio ein Mondfūchtiger; Pirmgiedoti Vorfin— gen; Pirmtakunas, no der Vorlauffer; Priefkriftis, fcio der Antichrift. Archaizmy leksykalne można zilustrować następującymi przykładami: Jūdikkis, kio ein Heller; fcharfflein; Minau ja nicht adv. neg. ; Nūtartis, ties ein Tadel; Mowa, lecz Przemowa, lecz Mówca, jeden jo Oszczer. Nauka, 16 jedna Nauka; Biegacz, no jeden Biegacz; 3adas, die do Sprache, die Rede; Sweja, jos ein Fifchzeug. Be leksikos, skirtingi ir semantikos archaizmai. Tai žodžiai, tebevartojami dabartinėje lietuvių kalboje, bet įgavę kitokias reikšmes, pavyzdžiui, Apkaba, 6s der Vorhang, dabar —1. kabė, sąvarža, 2. plokštelė šoviniams sukabinti įdėti ginklą; ir į Obwieszczmo enie, die Zwiastowanie, poselstwo, teraz — 1. opowiadanie, 2. krótki utwór prozatorski, por. jeszcze Tarcza, ės der Schild (ochrona- ); Przedmiot, ko ein Stūck; Gniew, tak der 3orn, Grifft, Ernft, Parafsas, šo dic Handschrift, it. Nagłówek; Patranka, kos eine Raupe: nazwa, mo die Berufung; Reikmene, ės die Nothdurff, por. Reikmuo; Reikmuo; Sawifzke, és das Własność itp. 4. Metoda ir leksykograficzna. Artykuł litewsko-- niemieckiej części słownika Haacka składa się ze strony litewskiej i niemieckiej. Stronę litewską tworzy hasło (lub połączenie wyrazowe) oraz charakterystyka gramatyczna odmiennych części mowy, podawana za pomocą zwykłych łacińskich skrótów. ]}Betwijf mix? Niemiecką stronę stanowi niemiecki odpowiednik (odpowiedniki), niekiedy z uwagami dotyczącymi użycia w języku niemieckim lub łacińskim. Warto poczynić kilka uwag na temat relacji między litewską i niemiecką stroną artykułu słownikowego. Oprócz dominującego typu, w którym hasło stanowi odrębny leksem, pewną część haseł stanowią połączenia wyrazowe. Pod względem motywacji i budowy są one niejednorodne. Prawie nie znaleziono całkowicie oryginalnych litewskich połączeń wyrazowych, częstsze są kalki, na przykład: Suprafytos=- Dūnos Allmofen Gelmés=jéfskomas=S3winnas, no ein Bleywurff Slaptag=Ra3zbaju=Muf3gs, fancio ein Meuchel=Morder. G.M. [zanti, cios. G.F. Charakter litewskiego połączenia wyrazowego występującego jako hasło, a ściślej jego budowę, zazwyczaj warunkuje niemiecka strona (część) artykułu słownikowego. W zależności od tego, co w części niemieckiej odpowiada litewskiemu hasłu, można wyróżnić bodaj trzy wyraźniejsze przypadki: a) połączenie wyrazowe — jeden wyraz języka niemieckiego, b) połączenie wyrazowe — połączenie wyrazów języka niemieckiego oraz połączenie wyrazowe — złożony wyraz języka niemieckiego. 89 c) — a) Litewskim hasłom Haack podaje jeden, du ar więcej niemieckich odpowiedników. Najczęściej podawany jest jeden odpowiednik, na przykład, Adata, tos eine Neh-Nadel Akis, iés das | Auge Mnożyć vermehren Diewysté, (tés die Bóstwo Słyszeć horen Pogrzebać begraben Paflowinti loben Zielone nū Świątki, die Pfingften ir pan, du odpowiedniki, na przykład, Bažnysia, cios der Świątynia, die Kościół Gyrpelnis, nio ein Ruhmredige, Ehrgeit3iger Kuningaikftis, cio ein Fūrft, Herzog Priangis, gio przedsionek, sala Sakimas, mo die Verhiindigund, die Prediger Surinkimas, mo eine Gemeine, eine Verfammlung Wotis, ties ein Driife, ein Gefchwiir ir pan., rečiau —trys ar keturi, pavyzdžiui, Atfifkyrimas, mo Spaltung, Rotten, Secte Wirfsus, gaus eine Spitze, die Oberhand, Vortheil, das Auswendige. Neretai antras ar trečias vokiškas atitikmuo dar aiškinamas lotynišku sutrumpinimu it. (=item). Banga, gos cine Woge it. Welle (czasami po litewsku następuje łaciński odpowiednik, Amijias, Am3io die Ewigkeit it. Seculum) Ilanda, dos eine Grufft, iz. Holle, Grube Niemieckie odpowiedniki nierzadko pomagają rozróżnić wieloznaczność lub odcienie znaczeniowe litewskiego hasła, na przykład, Gywata, tos das Leben Gywenimas, mo das Leben Wohnung Gywenti leben wohnen i in. Leksykalne znaczenie części słów, oprócz niemieckich odpowiedników, ma jeszcze niemieckie objaśnienie, na przykład, Kirpti Scheeren, Schneiden (mit der Scheer) Prifiirti heranrudern, anfahren (mit dem Schiff) ninkas griekas), Kromininkas kromas), Swodbininkas swodba) itd., przyrostka 90 (: (: (: ir —ybé: C3yftybé (: c3yftas), przyrostka -ystė: Durnyfté (: durnas), Smertelny(té (: smertelnas), Wiezlibyfte (: wiezlibas), przyrostka —(in)ycia: Awinyc3ia awis), (: przyrostki -umas: Wiezlibummas (: wieslibas) i ir inne hybrydy. Część slawizmów występuje jako elementy złożonych hybryd, na przykład Griek=Twanis, od griekas+tvanas), Strun=3aiflai (: strūna+žaislas). (: Częstsze przyrostki hybryd przymiotnikowych to —ifskas: C3efligkas (: c3efas), Peklifskas (: pekla), fmertifskas (:fmertis), fwodbifskas (:fwodba), przyrostki -ingas: Macningas (: macnus), Pakajingas (: pakajus). Iš z wymienionych hybrydowych przymiotników często tworzy się także przysłówki, na przykład, Cz3eflif3 ir kay, Macningay, Pakajingay, Sylingay itd. Germanizmy dzielą się na dwa rodzaje: stare i ir nowsze. Be starych Buddelis, lio ein Būttel, Hencker; Kunnigas, go ein Prediger; Pinnigai, gū das Geld, por. jeszcze Pinnigelis, lio ein Pfennig, taip pat Pinnig=Mainis, nio ein Wechfler, gdzie znacznie więcej nowszych germanizmów, np. Dillos, lū der Till; Gwolta, tos die Gewalt, Kalkė, ės der Kalck; Kelnore, rės Keller; Skune, ės die Scheune; Styras, ro ein Ruder; Stukkis, kio ein Stūck; Skrybele, ės ein Schreiber; S3iporus, raus der Schiffer; S3turmas, mo der Sturm; S3uile, lės eine Szule: Žakas, ko ein Sack ir kt. Kita grupa zapożyczeń — to litewskie warianty niemieckich słów pochodzących z języków łacińskiego lub greckiego. Słowa te są rozpowszechnione także w innych językach, dlatego nazywa się je międzynarodowymi. Do języka litewskiego trafiły, począwszy od XVI w., za pośrednictwem języków słowiańskich, a później także języka niemieckiego. W języku litewskim słowa te zostały fonetycznie lub morfologicznie zlituanizowane, na przykład, Beftya, 6s ein Thier, Bestie; Cimbalas, lo ein Cimbel; Elementas, to das Element; Pyga, os cine Feige; Persona, nos die Perfon; Purpuras, ro der Purpur; Skeptras, ro Szepter; Szmaragd, do der Smaragd; Testamentas, to ein Teftament ir kt. Tiesa, dalis šių tarptautinių žodžių Haacko žodyne nebuvo „priimti“: ne vieną jų randame išverstus į lietuvių kalbą, pavyzdžiui, S3ikfsna, nos das Leder, Pergament, arba paaiškintus, plg. Skirta=Wiera, os, Skirtas=Mokslas, lo eine Secte, plg. Žodžius keifti difputieren; Žodžiu=Keitimmas, mo eine Difputation.’ ’ Zob. artykuł autora o tym, jak słownik Haacka był wykorzystywany w seminarium języka litewskiego: „Rękopiśmienne uzupełnienia do F. W. Haacka «Vocabvlarivm Litthvanico-- Germanicvm et Germanico-Litthvanicvm» (Halle, po 1730 r.)” (w druku w tomie „Zagadnień językoznawstwa litewskiego- ”). XL 97 6. Wnioski. 1. „Vocabvlarivm...” F. W. Haacka w historii kultury filologii ir litewskiej pozostaje jako świadectwo działalności seminarium języka litewskiego w Halle ir świadek a. niemiecko- -litewskich kontaktów kulturalnych pierwszej połowy XVIII wieku. 2. Haacka „Vocabvlarivm...” — pierwszy wydrukowany w Prusach dwuczęściowy (litewsko-niemieir cki i niemiecko-litewski) słownik, obejmujący pierwsza. ej połowy XVIII wieku służącą najważniejszemu słownictwu piśmiennictwa protestanckiego Małej Litwy ir przez niemal dziesięciolecia jako jedyne du opublikowane dzieło leksykograficzne. Po opracowaniu słownika w dwóch częściach Haack kontynuował XVII-wieczną a. tradycję rękopiśmiennych słowników niemiecko-litewskich, jednak jako pierwszy sporządził litewski rejestr słownika i ir podał jego niemieckie odpowiedniki, czyniąc tym samym leksykę języka litewskiego otwartą i dostępną dla ir niemieckojęzycznych duchownych i innych osób. ir 3. Pod względem objętości niewiele ustępując pierwszemu słownikowi języka litewskiego — Konstantinasa Sirvydasa „Dictionarium...” — Haacko „Vocabvlarivm...“ stanowiło dla ostatniego właściwą przeciwwagę; w Małej Litwie uwarunkowało ir niepodzielność oraz spójność całego słownictwa języka litewskiego. 4. Słownik Haacka należy uważać za swoisty XVIII a. kamień milowy leksykografii Małej Litwy: na podstawie į jo to doboru leksyki protestanckich pism epoki sporządzonym litewskim rejestrem kierowali się późniejsi leksykografowie XVIII wieku, a za ich pośrednictwem część leksyki przeszła do słowników połowy XIX wieku. Jako źródło informacji o języku litewskim był wykorzystywany w pracach historyków europejskich i znany filologom Wielkiej Litwy. 5. Ponieważ słownik opiera się na ograniczonych źródłach i jest przeznaczony do praktyki nauki, litewskiej leksyki ludowej podano w nim stosunkowo niewiele, a frazeologizmów jest bardzo mało. Treść słownika odzwierciedla właściwą językowi ówczesnych pism leksykę religijną i abstrakcyjną, najważniejsze nazwy przyrody (roślinności i fauny), stanu społecznego człowieka, pokrewieństwa, zawodów itp. Pod względem pochodzenia, oprócz zapożyczonych neologizmów, występują nowsze slawizmy i germanizmy, a także tzw. słowa międzynarodowe. 6. Metoda leksykograficzna charakteryzuje się tym, że artykuł „Vocabvlarivm...” składa się z: 1) hasła (odrębnego leksemu, rzadziej połączenia wyrazowego), 2) systematycznie podawanych kwalifikatorów gramatycznych (na przykład rzeczownik przedstawiany jest w formie mianownika z końcówką dopełniacza lub jej sylabą i numerem deklinacji, z łacińskim skrótem rodzaju itp.) oraz 3) odpowiednika (odpowiedników) w języku niemieckim (niekiedy podawane są odpowiedniki znaczeniowe w języku łacińskim lub objaśnienia realiów w języku niemieckim). Otrzymano 1998 08 26 98 LITERATURA Bense 1974—-Bense Gertrud. Lithuanica in Halle. — Zeitschrift fiir Slavistik 19 (2). Biržiška 1963 —- Biržiška Vaclovas. Aleksandrynas 2, Chicago. Bio-bibliographisches Podręcznik 1996 — Bio-bibliograficzny Podręcznik do Językoznawstwa 18. wieku. Ci Gramatycy, leksykografowie i teoretyk języka niemieckojęzycznego obszaru z Opis ich dzieł. Tom 4. H–L: Max Niemeyer Wydawnictwo Tybindze. Drotvinas 1989 -Drotvinas Wincentas. O złożonych ocenach W słownikach Małej Litwy. — Baltistica 11 (1). Drotvinas 1997 -Drotvin as Wincenty. ,Hallifkos Giefmes“: Zur Frithgeschichte der Halleschen Kirchenlieder in litauischer Sprache. — Europa in der Frithen Neuzeit. Festschrift fiir Giinter Miihlpfordt. 3. Aufbruch zur Moderne. red. przez Erich Donnert. Weimar-Kolonia-Wiedeń: Böhlau Wydawnictwo. Drotvinas 1998 -Drotvinas Vincentas. Das Seminarium Litvanicum an der Universitat Halle (1727-1740) in seinem Wpływ na Kształtowanie się litewskiej Filologii. — Halleńskie Badania 1: Halle i Europa Wschodnia. Do europejskiej Oddziaływanie halleńskiego pietyzmu. Red. Johannes Wallmann i Udo Striter: ]} рахь 易乐? Nope. Need valid JSON exact. Must translate German? Developer says Lithuanian to Polish, but input German. Translate faithfully Polish. Preserve whitespace? Last has colon. Need no malformed. Also names. Wydawnictwo Franckeschen Fundacje Halle im Max Niemeyer Wydawnictwo. Gineitis 1990 -Gineitis Leonas. Kristijonas Donelaitis ir jo epoka, Wilno: Vaga. Gineitis 1995—-Gineitis Leonas. Pruski patriotyzm w literaturze litewskiej, Wilno: Pradai. Kowno 1996 — K a un as Domas. Historia książki litewskiej, Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii Naukowych. Koženiauskienė 1990 -Koženiauskienė Regina. Przedmowy i dedykacje z XVII–XXVIII w., Wilno: Nauka. Lebedys 1977—-Lebedys Jurgis. Stara literatura litewska, Wilno: Mokslas. Palionis 1995 -Palionis Jonas. Historia litewskiego języka pisanego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Pavlov 1972 — P a v1 o v V.M. Złożenie rzeczownikowe w języku niemieckim jako problem syntaktyczny, Monachium: Max Hueber Verlag. Schiller 1994 — Schiller Christiane. Seminarium litewskie w Halle (1727–1740) i jego członkowie. Na tropie. —Acta Baltica 32. Schroder 1989 — Biograficzny i bibliograficzny leksykon nauczycieli języków obcych niemieckojęzycznego obszaru. Późne średniowiecze do 1800 roku. T. 2. Litery od D do H. Augsburskie 1×1. Pisma, wyd. przez Thomasa Finkenstaedta i Konrada Schrodera. T. 51, Augsburg. Skrupskelis 1967 — Skrupskelis Ignas. Litwini w XVIII wieku w literaturze niemieckiej, Rzym: wydawnictwo Litewskiej Katolickiej Akademii Nauk. Specht 1935—Specht Franz. Seminarium litewskie na Uniwersytecie w Halle. —Archivum Philologicum, 5, Kowno. Winter 1954 — Winter Eduard. Halle i pielęgnowanie języka litewskiego. —Pielęgnowanie języków zachodnioi południowosłowiańskich w Halle w XVIII. wiek, Berlin: AcademieVerlag. Zinkevičius 1990 -Zinkevicius Zigmas. Prace językoznawcze: Fryderyk Wilhelm Haack. —Język litewski w XVIII-XIX w., Wilno: Mokslas. 99 DAS ,,VOCABVLARIVM LITTHVANICO-GERMANICVM, ET GERMANICO-LITTHVANICVM“ VON F.W. HAACK (HALLE, 1730) Streszczenie Pierwsze in wydrukowane w Prusach ,Vocabvlarivm Litthvanico-Germanicvm et Germanico—- Litthvanicvm® zostało przez wykładowcę litewskiego seminarian um Uniwersytetu Halle (1727-1740) Friedrich Wilhelm sporząd- (1705-1754) zone przez Haacka i jako materiał dydaktyczny języka litewskiego Język dla przyszłych kaznodziejów litewskich gmin in Prus Wschodnich przewidziany. Dla jego inwentarza jest to Zasób słownictwa litewskich protestanckich drukowain nie w pierwszych dziesięcioleciach 18. Jh. zostało użyte. litewska część obejmuje 4486 Hasła wraz z ich niemieckimi odpowiednikami; część niemiecko-litewska zawiera około 500 słów mniej. Chociaż w „Vocabvlarivm” ilustracje użycia litewskich słów, so jak Brakuje słów z litewskiego języka potocznego, co miało znaczenie dla dalszej leksykografii w ciągu XVIII Jh. o wielkim znaczeniu. Zasób słownictwa „Vocabvlarivm” został wykorzystany w słownikach Phillipa Ruhiga (1747), Jakoba Brodowsky’ego (przed 1744), Christiana Gottlieba Mielcke (1800) używa. Im Wkład stanowi litewski zasób słownictwa według treści i pochodzenia przeanalizowany, np. są to Wśród rzeczowników przeważają nazwy pojęć religijnych i abstrakcyjnych oraz innych denotatów biblijnych, a także nazwy zawodów i pokrewieństwa, nazwy roślin i bydła itd. Oprócz słów pochodzenia litewskiego występują kalki językowe oparte na wzorze niemieckim, a także leksykalne slawizmy i niektóre germanizmy. Charakterystyka gramatyczna litewskich części mowy została przedstawiona za pomocą tradycyjnych łacińskich skrótów, np. Rodzaj z Gen. M., Gen. Foem. oraz typy deklinacji oznaczone numerami deklinacji dla rzeczowników; oprócz Modus Indicativus podano również formy Praesens, Praeteritum i Futurum itd. W artykule przeanalizowano korelację litewskich i niemieckich słów w słowniku, a mianowicie wspólne cechy i różnice zgodności Semantyka. 100