scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Mikalojaus Daukšos raštų germanizmai

Nijolė Čepienė

Full text

LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXIX (1998) Nijolė ČĖPIENĖ Istituto di lingua lituana, Vilnius GERMANISMI NEGLI SCRITTI DI MIKALOJUS DAUKŠA Negli scritti di M. Daukša tradotti dal polacco, come in altre opere religiose del XVI secolo, i germanismi sono pochi. Se ne trovano soprattutto nella «Bibbia» di Jonas Bretkūnas. I germanismi sono particolarmente rari nel breve «Catechismo» di Daukša (1595). Vi compaiono sei germanismi e sette derivati formati da essi: kunigas, vertas, kuoras «coro», mirra «resina aromatica», šarvas, skyda1; kunigystė, kunigiškas, hevertas, vertai, nevertai, nevertybė, išliuosuoti. Nella «Postilla» di M. Daukša (1599) sono stati riscontrati 21 germanismi e 19 formazioni derivate: 18 derivati e un composto: penigmainys. Oltre a quelli già elencati, vanno menzionati i seguenti: penigas (peringas, pinningas, pinigas), budelis, ola, stalda «stalla», šilingas ecc.; cfr. la tabella 1. Nei prestiti presenti in alcuni scritti di Daukša, come nelle parole autoctone, l’ortografia e le forme variano, per esempio: kunigáikszts, kunigáigszts, kunigáistis; kunigákzts; pęnigas, pęni-gas, penigas, pęnigas, peningas. Nel determinare l’origine dei germanismi, ci si trova di fronte alla questione se una parola sia stata presa in prestito direttamente dal tedesco o sia giunta attraverso le lingue slave, soprattutto il polacco o il bielorusso. Sull’origine di alcuni prestiti esistono opinioni divergenti; per esempio, falšus K. Alminauskis lo fa derivare dal tedesco, mentre E. Fraenkel dal polacco; Pr. Skardžius non include questa parola nel suo libro «Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen»; lampa, mirra Alminauskis le considera prestiti dal tedesco, mentre Skardžius (nella forma originale mira) le considera prestiti dal polacco. Spesso la lingua fonte del prestito non aiuta a chiarirne l’origine, perché la struttura fonetica e morfologica delle forme tedesche e slave coincide, interamente o in parte; per esempio: gruntac, cfr. ted. Grunt, pol. grunt; handlius «commercio», cfr. ted. Handel, pol. Handel; jarmarkas «fiera, mercato», cfr. ted. Jahrmarkt, pol. jarmark; laterna «lanterna», cfr. ted. Laterne, pol. laterna; pancierius «armatura», cfr. ted. Panzer, pol. pancerz; šturmas «tempesta, bufera», cfr. ted. Sturm, pol. szturm; šniūras «corda», cfr. ted. Schnur, pol. sznur; tancius «danza», cfr. ted. Tanz, pol. taniez. Questi germanismi della «Postilla» sono considerati da molti studiosi prestiti giunti attraverso le lingue slave. È noto che Polonia e Germania erano legate da antichi contatti in ambito economico e culturale. I cavalieri tedeschi si recavano alle corti polacche fin dall’XI secolo e tra il XIII e il XVII secolo si verificò la maggiore migrazione. I cavalieri delle corti sposavano donne tedesche, mentre i nobili polacchi soggiornavano nelle corti tedesche. Da lì si diffusero le mode, le consu- 1 S. Karaliūnas considera questa parola baltica. – Baltistica 30(1), 1995, 29–39. 31 ... Ci furono contatti anche in ambito scientifico. Nel 1364 fu fondata a Cracovia un’università, che si scambiava studenti. Nei primi trent’anni, 12 dei 19 professori erano tedeschi. Tuttavia, alcuni germanismi non sono prestiti antichi relativamente alle lingue slave; per esempio, in polacco jarmark, lampa, laterna sono in uso dal XV secolo, mentre handel, szturm, taniec, grunt «fondamento, base» risalgono al XVI secolo (come in lituano). Alcuni di questi prestiti, come pinigas, kunigas, entrati in lituano, secondo K. Būga intorno al XII–XIII secolo, ossia noti già prima di Daukša, potrebbero essere giunti in lituano direttamente dal tedesco. Le vie di trasmissione potevano essere diverse: la Lituania Minore, la parte settentrionale della Lituania (la lingua dei samogiti tedeschi della Livonia) e, infine, il tedesco parlato nel Granducato di Lituania. Già nel XIV secolo in Lituania vi erano tedeschi, che costruirono a Vilnius la chiesa di San Nicola. Alcuni prestiti potrebbero essere entrati anche per via libresca, attraverso la traduzione di testi dal tedesco (izopas, mirra). Una parte dei prestiti usati negli scritti di M. Daukša non ha equivalenti o sostituti lituani. Furono introdotti insieme a nuove realtà, per esprimere concetti prima sconosciuti e denominare oggetti e persone. Tutti i germanismi diretti del «Katekizmas», fatta eccezione per il derivato išliuossuoti (al posto di skyda, nella lingua standard si usa skydas, e al posto di kuoras – choras), sono usati nella lingua standard. Nella «Postilė», come anche in altri scritti antichi, si trovano prestiti oggi non più in uso, per esempio cieks «segno, macchia», liuosas, stalda. Confrontando i germanismi della «Postilė» di Daukša con i prestiti presenti negli scritti di Mažvydas e nella «Postilė» di Bretkūnas, si osserva che la «Postilė» di Daukša ne contiene il maggior numero, derivati inclusi (40), seguita dalla «Postilė» di Bretkūnas (39); il numero minore si trova negli scritti di M. Mažvydas (25, di cui cinque cognomi). Nei tre testi menzionati ricorrono soltanto 10 parole comuni: kunigas, penigas, mûras, hûkis, izapas (izopas), kaplanas (kaplonas), kunigaikštis, mirra (myrha, mirrhas), skyda, hûkinykas (hukenykas); DP e BP ne hanno 19 in comune, Mž e BP 13, mentre DP e Mž soltanto 11. Dei 65 germanismi complessivi presenti negli scritti di Daukša e Mažvydas e nella «Postilė» di Bretkūnas (senza contare i cognomi), soltanto 20 sono usati nella lingua standard; inoltre, alcuni prestiti presentano una forma diversa, per esempio al posto di hercekis si usa hercogas. Si è osservato che DP contiene numerosi derivati formati a partire da prestiti, soprattutto derivati suffissali, per esempio: išliuosuoti, išliuosavimas: liuosuoti; peniguojas «ricco di denaro», penigėlis: penigas; kunigystė, kunigiškas, kunigaikštis: kunigas; šarvuotas, šarvinukas «uomo corazzato», pašarvinti «armare»: šarvas; vertumas, never- tumas /in DK nevertybė/; vertas. In tutto, la «Postilė» di Daukša contiene 19 derivati formati da germanismi, il «Katekizmas» di Daukša ne contiene 7, la «Postilė» di Bretkūnas 9 e gli scritti di Mažvydas 7. 32 Germanismi negli scritti del XVI secolo (Mž, BP, DK, DP) Tabella 1 Prestiti Derivati Parole di base Fonti brantai «malattia sifilitica» v.v.ž.brant BP boia Pr.v. v.v. ž. budel DP ciekas «segno» pabugruoti «prestare» v.borgen Mž Daubmanas «un tale cognome» Pr.v. žeken DP farba «colore» v. Daubmann Mž gasas «strada, via» v. Farbe BP grabė «fossato» Pr.v. gas, gass BP hereckis (herčiks) «duca» Pr.v.grobė, v.Graben BP heubtmonas (hotimanas) «superiore, capo» hereckystė «ducato» v. Hertzig Mž, BP hūkis alto-ted. houbetman Mž, BP hūkinykas, -ė (hūkenykas) ted. occ. Huck, Hucke Mž, BP, DP ūkinykas DP hūkenystė BP 33 Prestiti Derivati Parole principali Šaltiniai Hulrichas „tokia pavardė“ hūkinykavimas v. Hulrich DP ižapas (izopas) „vaistinio juozapo (Hyssopus officinalis) sultys“ kunigė „kunigo žmona; kunigaikštienė“ v. Isop Mž juozapo (Hyssopus officinalis) sultys“ kunigystė (kunigysta) „kunigo pareigos, kunigavimas; viešpatystė“ v. Kaplan Mž, BP, DP kaplanas (kaplonas) „kunigas“ kunigiškas „dvasininkiškas“ s.s. kelik, v.ž. kelik, s.v.a. kelich Mž, BP, DP kylikas „taurė“ kunigauti, būti kunigu; viešpatauti“ s.v.a., v.a.a., v.v.ž. kuning Mž, BP, DK, DP kunigas kunigaikštis „karo vadas ir srities valdovas“ Mž DK, DP, BP kuoras (choras) kunigaikštė „kunigaikštytė“ Pr.v. kor, v.v.a. kor,v.Chor Mž kvieys gout hwaities, s.gem. xweitiz, DK, DP, Mž BP, DP 34 Skoliniai | Dariniai | Pamatiniai žodžiai | Šaltiniai lampa (liampa) | | isl. hweite | DP, BP liuossa „laisvas“ | | v. Lampe | DP | išsiuosti | v. los | DK, DP | išluosiavimas | | DP Lutheras „tokia pavardė“ | | v. Luther | Mž malkas „gurkšnis; gėrimas“ | | Pr.v. malche „viena karta“ | DP midus | | gotų *midus | BP, DP Mikielės menuo „Mikėles (Mykolo) mėnuo“ | | Pr.v. Michėl | BP mirra (myrrha, mirrhas) „kvapus sakai“ | | v. Myrrhe | BP, Mž, DK, DP mūras | | v.v.ž. mūre, v.v.a. mûre Pr.v. mûr | Mž, BP, DP ola | | v.v.ž. hol | BP,DP Osterbegeras „tokia pavardė“ | | v.Osterberger | BP pantas „dovana“ | | Pr.v.pant | Mž pेंिगas | | v.ž. pennig, penning, s.ž. grem. penning, Pr.v. fenning, pfennig | Mž,BP, DP (peningas, pinigas, pinigas) | | | BP,DP | | pengėlis | DP | | penguojas „piningas“ | DP 35 Skoliniai Dariniai Pamatiniai žodžiai Šaltiniai Perbant „tokia pavardė“ penigmainys v. Perbant DP ratūžė „rotušė“ Pr.v. rūthús Mž skıda „skydas“ s.frizu skid, s.v.a. scit BP spykerė „javų sandėlis, klėtis“ v.v. ž. spiker, Pr.v. špiker Mž, DK, DP, BP stalda „vartas“ danu stald, v.v. ž. stal(l-) BP (staldas) DP stukis „gaballas, liūtas“ Pr.v. stuk, v.v. ž. stukke BP šarvas (Šarvai) šarvinykas „šarvuotas žmogus“ gotu sarva DP šarvuotas BP, DK, DP BP, DP šarvuotas DP pasārvinti „apginkluoti“ DP šilingas v. Schilling DP Šiparus „irkluotojas, laivininkas“ Pr.v. Schipper BP šūrčės „prijuostė“ v. Schürze BP vertas v. wert BP, DK, DP nevertas BP, DK, DP 36 Školiniai Dariniai Pamatiniai žodžiai Šaltiniai Weinreichas „tokia pavardė“ vertai v. Weinreich DK, DP žėgplis „purė“ neverta(i) v. Segel DK, DP vertumas DP nevertumas DP nevertėbė DK vertingas BP vertingai BP Mž BP Gauta 1998 02 25 37 ABBREVIAZIONI isl. – lingua islandese. Pr.v. – lingua tedesca prussiana. s. s. – antico sassone. s. v. a. – alto tedesco antico. š. germ. – lingua germanica settentrionale. v. – lingua tedesca. v. v. a. – alto tedesco medio. v. v. ž. – basso tedesco medio. v. ž. – basso tedesco. Le altre abbreviazioni sono le stesse del Grande dizionario della lingua lituana. LITERATŪRA Alminauskis K. Die Germanismen des Litauischen. Die deutschen Lehnwörter im Litauischen, Teil 1, Kaunas, /1934/. Brückner A. Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974. Būga K. Rinktiniai raštai, V: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1958–1959. T. 1–2. Fraenkel E. Litauisches etymologisches Wörterbuch 1–2, Göttingen: Vandenhoeck&Ruprecht, 1955–1965. Karaliūnas S. Dėl baltų kalbų šaukšto ir skydo pavadinimų kilmės – Baltistica 30(1), 1995, 29–39. Karszniewicz-Masur A. Zapożyczenia leksykalne ze źródła niemieckiego w współczesnej polszczyźnie, Wrocław, 1986. Skardžius Pr. Die slavischen Lehnwörter im Altlitauischen, Kaunas, 1931. DIE GERMANISMEN IN SCHRIFTEN DES MIKALOJUS DAUKŠA Zusammenfassung Die Übersetzungen von M. Daukša, wie überhaupt die litauischen Religionsschriften des 16. Jhs., enthalten nicht viel Germanismen. Im „Katekizmas“ (1595) sind sechs Germanismen und sieben von ihnen gebildete Ableitungen, in „Postilė“ – einundzwanzig Germanismen, achtzehn Ableitungen und eine hybride Zusammensetzung. Bei der Bestimmung des Ursprungs der Germanismen entsteht eine Frage – das Wort ist gerade aus dem Deutschen oder durch die Vermittlung der slawischen Sprachen ins Litauische gelangt. Manche deutsche Lehnwörter konnten ohne Vermittlung der slawischen Sprachen ins Litauische gelangen, z. B.: šturmas (Sturm), gruntās (Grant), tancius (Tanz). Aus 65 in den Schriften von Daukša, Mažvydas und Bretkūnas „Postilė“ vorliegenden Germanismen werden nur 20 in der litauischen Gegenwartssprache gebraucht. Die Übersetzungen des M. Daukša unterscheiden sich von den Schriften der anderen oben genannten Autoren des 16. Jhs. durch die Mehrheit der aus den Lehnwörtern gebildeten Ableitungen. 38