Daiktavardžių morfologiniai variantai G. Mancelio „Lettische Postill“ (1654)

LITEWSKIE PYTANIA JĘZYKOZNAWCZE XL (1998) Everita MILCONOKA Instytut Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Łotewskiego, Ryga MORFOLOGICZNE WARIANTY RZECZOWNIKÓW W „LETTISCHE POSTILL” G. MANCELISA (1654) Starym pismom właściwe jest gramatyczne wariantowanie form części mowy, o którym można mówić jako o zjawisku historii języka i jego rozwoju. Warianty morfologiczne rzeczowników omówiono we fragmencie Postylli G. Mancelisa (we fragmencie Postylli I, s. 100). W badaniach wykorzystano bazę danych starych tekstów Laboratorium Sztucznej Inteligencji Instytutu Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Łotewskiego. G. Mancelis (1593-1654) był wykształconym człowiekiem XVII wieku w Semigalii i Kurlandii, miał wykształcenie humanistyczne i humanistyczne oraz, rzecz jasna, dobrze znał język łaciński. W 1637 r. książę Fryderyk zaprosił G. Mancelisa do powrotu z Dorpatu (dzisiejsze Tartu), gdzie wówczas pełnił funkcję rektora uniwersytetu, do Mitawy. Po przybyciu G. Mancel został pastorem dworskim, a później generalnym superintendentem. Pracując tutaj, napisał Postyllę, która została wydrukowana w 1654 r. Życiu i działalności G. Mancelisa poświęcono kilka monografii i artykułów. A. Ozols w monografii „Veclatviešu rakstu valoda” wymienia G. Mancelisa jako najważniejszego autora, który wprowadził normy ortograficzne. Dzięki niemu podstawą języka piśmiennictwa wybrano dialekty ziemgalskie. Autorytetu G. Mancelisa nie podważył również K. Fūrekeris, który zaproponował jeszcze bardziej racjonalny system ortografii języka łotewskiego. Tłumacze Biblii za podstawę swojej pracy przyjęli zasady pisowni G. Mancelisa. W ten sposób ukształtował się system pisowni G. Mancelisa, który doprecyzowano dopiero w XVIII w., gdy przygotowano do druku drugie wydanie Biblii. E. Lamė (1933) pisał o zasadach pisowni G. Mancelisa, A. Augstkalnis (1930) badał tekstologię, P. Šmitas (1895) zajmował się kwestiami leksyki, morfologii i składni języka G. Mancelisa, a L. Berzinis analizował te problemy z punktu widzenia stylistyki' (1944). Z nowszych badań poświęconych "Lame E. Logiskais princips Glika rakstiba. —Filologijas materiali, Riga, 1933, 104-110; Augstkalns A. Veclatviesu rakstu apskats. —RLB Zinibu Komisijas Rakstu krajums 20, 1930, 92-137; III M u a T II. Osobliwości języka łotewskiego w twórczości G. Mancelisa I. Manułānsiego. — XKusas cmapuna. Beinyck 2. Ton nse. Cankr Ilerep6ypr, 1895, 162-170; Bėrzinš L. Valoda un izteiksme Mancela rakstos. —Izglitibas Meénesraksts 1, 1944, 8-12; 2, 1944, 29-31; Dar zrrEndzeline M. Apceréums par Jura Mancela dzivi un vina 46 W odniesieniu do Manceliego można by wspomnieć dzieło J. Krėslinisa „Dominus narrabit in scripturis populorum: A Study of Early Seventeeth-Century Lutheran Teaching on Preaching and the Lettische lang-gewūnschte Postill of Georgius Mancelius“ (1989). Przedstawiono w nim biografię G. Manceliego, opierając się na materiałach archiwalnych“. Po sklasyfikowaniu rzeczowników z analizowanego fragmentu (s. 100) (300 rzeczowników rodzaju męskiego i 336 rzeczowników rodzaju żeńskiego wraz z formami gramatycznymi) według systemu tematów współczesnego języka łotewskiego widoczna jest morfologiczna wariantywność tematów. Rzeczowniki tematów o i a są stabilne i prawie nie mają wariantów morfologicznych. literarisko darbibu. —Paradygmat kamienia słowotwórczego: Nom Gen Dat Acc Loc Sg |3illoabr Zillmata 3illvatam Sillrodtu 3eetuma Pa=tehwis Pagaanam Maizeg=NReesini RBactar=ebden Pl |3illmati 3illwato Sillmateem 3illvatus Darrbobą Dabrtoni Pagaano=Tauteem | Jillwiteems Pagganus jego paradygmat tematyczny: Nom Gen Dat Acc Loc Sg | Bebrnings Berninja Koninjam Bebrninju Wahzinja Sellfch Setfa=Wiers Zellu Mubfcha' Tefuling Tezulin Pl | Bebrninji Koninjo Lautineem Kaiminus mubfchobqg Karreems Setus W dawnych pismach widoczna jest wyraźna wariantywność pisowni rzeczowników tematów jo w końcówce. Na podstawie tego, jaka spółgłoska jest używana do oznaczenia palatalizacji, można stwierdzić, że w XVII w. w języku łotewskim nie została ona jeszcze ostatecznie ustalona. Seria dla szkół i młodzieży. Redakcja A. Daugesa i V. Plūdonisa. Nr 1. Juris Mancelis, Ryga, 1927; Blese E. Historia literatury łotewskiej. Okres starożytny i średniowieczny. Od XVI w. Od połowy do XIX w. vidum, Gaismas pils, 1947, 317. * J. Krėslinis w swojej pracy uzupełnia twierdzenia Blesego, wskazując, że dyrektorem Łotewskiej Szkoły Łacińskiej w Jełgawie był A. Gecelis — jeden z najwybitniejszych tłumaczy wcześniejszych tekstów religijnych. K. Krėslinis pisze, że trudno jest dowieść, jaki był wpływ A. Gecelisa na G. Mancelisa, jednak podkreśla, że G. Mancelis był uczniem jednego z pierwszych pionierów łotewskiej ortografii. Również w dziele J. Krėslinisa znajdujemy panoramę wydarzeń historycznych, pozwalającą lepiej zrozumieć perypetie życia G. Mancelisa. Wskazana tu literatura, w większości wydana i przechowywana za granicą, jest bardzo przydatna do poznania sytuacji kulturalnej i historycznej w krajach bałtyckich i Europie w XVII w. 47 który dokonał się proces asymilacji“. Mancelis pisze vins, virins, vardins, a przed spółgłoską -§ używał jeszcze niepalatalizowanej spółgłoski, np. celš, kumels*. Jako wariant morfologiczny mógłby występować również rzeczownik jėzulins, mający inny przyrostek, ale jest to jedyny taki rzeczownik. Dlatego można przypuszczać, że ten rzeczownik jest zapożyczeniem z języka niemieckiego wraz z całym afiksem, ale nie jest to zjawisko systemowe. Można stwierdzić, że wymienione cechy pisma jednocześnie odzwierciedlają również cechy morfologiczne”. paradygmat tematu ijo: Nom Gen Dat Acc Loc Sg | Apuftulis Baugla Bauglam Baufli Cally Apuftuls Baufles® Baulim Baulu Engels Brabla Bauplei Knebweki Cngelam Pl | Burrmwi Burrwjo Burrweem Bauplus Cullaini Apuftuteem Burrwjug DProweetes” Mirroneems * Pisownię w tekstach Mancelisa analizował A. Ozolas w monografii „Veclatviesu rakstu valoda”, w której wspomniano, że Mancelis nieregularnie oznacza dźwięk /n] [Ozols 1965: 167]. Jednak te słowa, które kończą się na -nš, w piśmie zawsze oznaczano za pomocą -ngs. Możemy to uznać za normę ortograficzną. * Forma celš występuje również w słowniku G. Mancelisa „Lettus“ [Fennell 1988: 15]. Należy dodać, że w innych przypadkach używano spółgłoski miękkiej, co potwierdza również materiał fragmentu księgi Postylli, a także przykłady wymienione w słowniku „Lettus” Gen Sg: cela bariba, cela lapa, cela raditajs, cela virs, Acc Sg: celu griezt, Nom PI: divi celi [Fennell 1988: 16]. Również w Nom Sg występuje forma kumelš, natomiast forma Acc Sg to kumelu, podobnie jak wspomniana forma w słowniku „Lettus”: kumela pėdi [Fennell 1988: 43]. * M. Rudzytė, opisując palatalizację spółgłosek w dialektach, wspomina, że -s po -n na końcu wyrazu w całym języku zmieniło się w -š, np. vinš, virinš. Następnie wyjaśnia się, że w 1638 r. G. Mancelis nadal pisze wings (=vins) i Wierings (=virins). Według M. Rudzyte „tolaik vismaz kada apgabala asimilacijas vél nav bijis“ [Rudzite 1993: 324]. Autorka wyjaśnia, że -s po / na końcu wyrazu w wielu gwarach zmieniło się w -§, np. celš, zalš. Na końcu wyrazu G. Mancelis używa -š po -/-: Zellfich (=celš), diwi Zetli (=celi). * Forma bausles mogłaby odzwierciedlać wcześniejszą tradycję piśmienniczą, ponieważ nie ma więcej danych pozwalających uznać ją za morfologiczny wariant rzeczownika. Ponieważ w języku niemieckim końcówką Gen Sg rzeczownika das Gebot ‘nakaz’ jest -es, można by przypuszczać, że wpłynęła ona na pisma G. Mancelisa. Ponadto rzeczownik bauslis ma inną końcówkę Dat Sg, tj. bauslei. Pozwala to przypuszczać, że w tym czasie rzeczownik bauslis występował w wariantach o tematach ė i ijo. Sądzę, że w całej księdze Postyli można by znaleźć jeszcze jakąś formę potwierdzającą tę hipotezę. Ponieważ ani w słowniku „Lettus- ”, ani w słowniku Miūlenbacha-Endzelyna nie odnotowano rzeczownika o temacie ė bausle, nie można ostatecznie wyjaśnić tych form Gen Sg i Dat Sg. " Formę provietes można by wyjaśniać jako formę rzeczownika o temacie ė; w jednym kontekście obok siebie występują końcówki rodzaju męskiego i żeńskiego: (..) ZTabebt mūtzatobB 20. Obok rzeczowników tematu ijo w formach Nom Sg występują także 21. jufchi /[28, 19-21]; 48 końcówki tematu o. Taką cechę obserwuje się również w innych przypadkach, np. Nom Sg bauslis, Gen Sg bausla, Acc Sg bausli, bauslu; Nom Sg engels, Dat Sg engelam. Formy Dat Sg tematu ijo pokazują, że forma współczesnego języka łotewskiego -im w Postylli G. Mancela nie była jeszcze rozpowszechniona, a dominowały formy z -am/-'am, np., bauslam, engelam, sulainam, vūciešam. Obok paradygmatu tematu ijo w Nom Sg występują rzeczowniki z formą tematu zerowego, np. apuztuls, blėds, ėzels, engels, proviets, timermans, vilizters. Można by twierdzić, że doszło tu do redukcji krótkiej samogłoski ostatniej sylaby, jednak nie jest jasne, dlaczego redukcja nie działa również w przypadku innych wyrazów. Wszystkie wymienione rzeczowniki są zapożyczeniami, dlatego tę cechę morfologiczną można wiązać z adaptacją zapożyczeń w systemie języka łotewskiego. paradygmat tematu ū: Nom Gen Dat Acc Loc Sg | Leetus Allug (tam Kungham) | DMaddu Chriftus Chrifti Tefu Chrifto (Kungbu) Tefum Chrift Telu Chrifti (Koninju) Chriftum Telus FEfum Mancelio Postiléje nėra daug priebalsinių ir u kamieno daiktavardžių; šalia paprastųjų daiktavardžių su ux kamienu, pvz., medus, aptinkama ir tikrinių daiktavardžių, tokių kaip Jezus, Kristus ir kt., turinčių lotynų kalbos linksniavimo paradigmą. (Tikriniai daiktavardžiai linksniuojami pagal lotynų kalbos sistemą: Gen Sg galūnė -i; Dat Sg -0; Acc Sg -um. Taip pat reikia pripažinti, kad tikrinių daiktavardžių linksniavimas nėra visiškai reguliarus, nes Gen Sg šalia formos su -i, pvz., Kristi, yra ir forma su -u, pvz., Jezu, taip pat šalia Dat Sg su -0, pvz., Kristo, yra forma su -u, pvz., Jezu, tačiau Acc Sg pavartota ir lotynų kalbos Acc Sg galūnė: ir Jezum, ir Kristum.) ė kamieno paradigma: Nom Gen Dat Acc Loc Sg Paffaule paffaules Paffaulet Paffaul Paffauleh Needra Gilli Gilly MNeedru PI Comes Drehbehm Drehbes Pabdebbeffies reifag Nabwas (..) Chis Peftitais gir Chriftus taf 26. Kungs /taf Peftitais fattru tee froabti Promweetes und Koninji 27. gbribbejufchi redfeht [561, 25-26]. 49 Rzeczowniki tematu ė mają więcej wariantów morfologicznych w porównaniu z rzeczownikami tematu a. Kilka wariantów morfologicznych mają rzeczowniki tematu ė w Acc Sg: a) przeważają formy bezkońcówkowe, np., brūt, dvėsel, mut, pasaul (26 przypadków); b) rzadsza jest końcówka -u, np., atraitnu, navu, niedru, reizu (6 przypadków); c) forma współczesnego języka z końcówką -i została użyta tylko dwa razy: navi, sili. Twierdzi się, że końcówka -u w Acc Sg powstała na wzór rzeczowników tematu a, lecz forma ta nie jest zbyt rozpowszechniona w pismach G. Mancelisa, ponieważ fragment Postilés odzwierciedla utrwalenie się formy bezkońcówkowej. L. Berzinis w dziele „Valoda un izteiksme Mancela rakstos” twierdzi, że końcówki wyrazów nie wszędzie są prawidłowe, a formy bezkońcówkowe występują jako Acc Sg, podobnie jak Nom Sg (Berzinš 1944: 1, 142). Paradygmat tematów na i: Nom Gen Dat Acc Loc Sg | Abwig Debbef Affint Nactty Olffins Debbeffes Cngbhela-- Webt Webfte Debbes Wallfta Wallfta Wallftu Pl | 2Abwig Abmweem Siwis Affinies (dimi) Durrwo-Sarrgs abrtim Webites Wallftes Najwięcej wariantów morfologicznych występuje w paradygmacie tematów na i: odnaleziono tu dawne formy Nom Sg, takie jak wyraz avis: bett / Ėa tom bubf/ 19. Deema Wabrdu Bafniza dfirrdejis /attbal Mabjabf pabr 20. ghajis ta [abba Ahmwis to Dwebffeles Barribu att-ghrammobt / 21. Deewam par Bhobdu /to Swebhdeenu nhe Slinntodbams /bett 22. Deema Wahrdu allafch apdohmadams igždfiemobt. [94 18-22] ir balksnis: Wings gir ar to Bhohdu ar Meeru / 30. to winjam Deems debwis /fackahf Affobtą /fautzama Ballpnis 31. Turneffy [46 29-31]. Rzeczowniki języka łotewskiego o tematach na i cilts i valsts Mancelis stosuje jako rzeczowniki o tematach na 4, natomiast vests jako rzeczownik o temacie na ė. W zastygłej formie przysłówkowej kart kartim odnotowana jest dawna końcówka Dat PI rzeczownika -im: 14. Ka nu /factu es /Leela Nabbadfiba by /to Kunghu ICEfu 15. Christo przezwyciężoną /jar-ahds /tad [eect Wings tomabr fcho Lee- 16. tu fatgiet teem Shanneem ar leelu Bhohdu žaur weenu Enghe17. li /ap tattru Deewa Spobfchums abet Labrtim fpiedeja /wif 18. Laur by fpobfch und atfpiedeja fa Vgguns. [54 14-18]. E. Blese, który zbadał łotewsko-niemiecki słownik J. Langijusa z 1685 r. (z krótkim opisem gramatyki języka łotewskiego), twierdzi, że „w sumie dla autorów XVII wieku rzeczowniki o tematach i oraz tematach spółgłoskowych powodowały wielki ból głowy; również w pismach Mancela tematy te nie mają jeszcze żadnego ścisłego systemu”. * W Postylli znajduje się kilka rzeczowników, których rodzaj uległ zmianie. Są one odnotowane także w słowniku „Lettus” lub w „Phraseologia Lettica”, np., Nom Sg balksne i balksnis; Nom PI bėdas i bėdi; Nom Sg juris i jūre. Niektóre przykłady można wyjaśnić próbami Mancela, jako oratora, odnalezienia odpowiedniego rytmu dla swojej postylli, np., nolikdami tos darbus tas tumsibas un aplikdami tos brunus tas ticibas; albo: tu svėtu dienu nesvėti un neej baznica | nemacais_patarus un Dieva dziesmus; a niektóre przykłady pozostają niejasne: miela tapa (rzecz. mieles) albo: tiem citiem trim lieliem piliem. Takiej formy używał Mancelis actiniem (Acc Pl acis, Dat Pl acim, acims; ale actiniem- ). W słowniku Mīlenbacha-Endzelīna wymieniony jest deminutyw actina (Milenbachs 1923-1925: I, 9), ale nie ma tu wzmianki, że mogłaby istnieć również forma rodzaju męskiego. Takiego deminutywu nie ma ani w słowniku „Lettus- ”, ani w „Phraseologia Lettica”, jednak T. Fennell, omawiając rzeczowniki rodzaju żeńskiego z końcówkami rodzaju męskiego w „Słowniku łotewsko-niemieckim” J. Langijusa (1685), wspomina również o istnieniu takiej formy (Fennell 1991: 344). T. Fennell twierdzi, że takie przypadki mogą występować pod wpływem dialektu łatgalskiego. J. Endzelīns w „Gramatyce języka łotewskiego” podaje takie przykłady, ponieważ „we wszystkich dialektach liwskich formy rodzaju żeńskiego zanikły” (Endzelins 1951: 461-464). G. Mancelis również używał interesującej formy Acc Pl pukus: Mubfcham tam labbe nbe iB-dDobffeeB /taf 6. toh PDugtus famas Jaunibas Wallam dohd obfchnabt /bett 7. tab beefas Meeles famas Weibas Deewam preetfcha get. 8. Zapehtz nhe tabwejee /d Iillwabr /no Bhrateem attitahteef. [96 5-8]. G. Mancel znał rzeczownik o temacie na -ijo pukis. Pozwala to przypuszczać, że podane w słowniku „Lettus” formy Nom Sg pukis, Dat Pl no pukiem, Acc Pl pukus lasit [Fennell 1988: 74], a także zdanie podane w „Phraseologia Lettica” * E. Blese wspomina, że „już dla pisarzy XVII stulecia te obie (grupy tematów i fleksje tematów na -i oraz spółgłoskowych tematów.pieb.) sprawiały wielkie problemy, a także w pismach Mancela w tych tematach nie ma żadnego ścisłego systemu” (Blese 1936: 577). 51 bóg przyodziewa te pukus [Fennell 1989: 94], odnotowana w słowniku Mīlenbacha-Endzelīna G. forma używana przez Mancela pukis (Mūlenbachs 1925-1927: II, W ten 405). sposób jest taka paaiškinama Postylli Forma Pl Acc. We fragmencie postyli występują wariantowe 0 formy ir a rdzenia rzeczownika siksna: kurpes siksna kurpes ir siksnus atraisit; także G. Mancelisa W „Postilé” występuje jau obecnie nieznana w języku forma jo rdzenia rzeczownika solis sola, tj. ū Acc solas Pl obok formy PI Dat soliem. W słowniku „Lettus” odnotowano formę 4 rdzenia sola [Fennell 1988: 87], „Phraseologia Formy — „Lettica“: Nom sola, Sg sole, Acc Sg ne vienu solu vinš manis priekšū ne ir spėris [Fennell 1989: 94]. Podano w słowniku Mūlenbacha-Endzelīna G. Używana przez Manceliego forma rdzenna rzeczownika solis — suola (Mūlenbachs 1927-1929: III, 1137). G. Mancel znał formy rdzeni abiejų używane ir w Postylli. W analizowanym fragmencie Postylli Manceliego występują dwie wariantPI owe końcówki Dat: starsza -ms i nowsza -m, np., acims, durvims oraz acim, durvim, burviem, akminiem. L. Berzinis wyjaśnia, że -s w formach Dat PI zanikła już przed czasami G. Manceliego, jednak tradycja piśmiennicza zachowuje starszą formę Dat Pl. Jednakże również w dawnych pismach nie wszędzie zachowano konsekwencję, gdyż już na pierwszej stronie Postylli czytamy: „...nosūtija Jēzus divi no saviem macekliem und sacija uz tiem” (I 1), natomiast w tekście niedzieli Reminiscere napisano: „neklūjas tiems bėrniems to mais jemt/un priekš suniems mest” oraz „no drusciniems” (I XVII a., jednak nie jest ona obowiąz296). L. Berzinis daro išvadą, kad galūnė -s Dat PI formose dar yra pažįstama kowa i autor może wybrać, jakich form używać (Berzinš 1944: 2, 30). Zauważa się tendencję, zgodnie z którą używanie nowszej końcówki -m jest w największym stopniu właściwe rzeczownikom rodzaju męskiego; takich form jest 82%. Dane statystyczne potwierdzają, że spośród analizowanych form Dat Pl rodzaj żeński lepiej niż męski zachował starszą końcówkę -ms, tj. w stosunku 33% do 8%. Materiał Postylli pozwala stwierdzić, że końcówka Dat PI z -m jest już dominująca w XVII w., natomiast rzeczowniki rodzaju żeńskiego zachowują jeszcze również dawną końcówkę Dat PI z -ms. We współczesnym języku łotewskim znana jest zasada, że jedna prepozycja rządzi stałym przypadkiem, a określone prepozycje dwoma przypadkami, lecz w takim przypadku wiąże się to z różnicą znaczeń. Analizując prepozycje caur, iekšan, no, pėc, pie, uz, virs, zauważa się dwie tendencje: 1) rzeczowniki rodzaju męskiego po prepozycji w liczbie pojedynczej występują wyłącznie w przypadku Acc Sg; 2) w przypadku rzeczowników rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej po prepozycji dominuje przypadek Gen Sg, choć obok niego używany jest również przypadek Acc Sg. D. Nytinia w monografii „System przyimków w języku łotewskich zabytków piśmiennictwa” (Nitina 1978: 207) twierdzi, że w pierwszych łotewskich zabytkach piśmiennictwa użycie przyimków odzwierciedla różne cechy środkowych dialektów kurońskich i zemgalskich. Ukazuje to rząd przyimków. Właśnie pracom G. 52 Mancelisa właściwe jest takie użycie Acc w liczbie pojedynczej po wszystkich przyimkach rządzących dopełniaczem (rodz. męski 100%). Cechy takiego rządu spotyka się nie tylko w Kurlandii i Semigalii, lecz także na północnym zachodzie Vidzeme, dlatego w języku piśmiennictwa utrzymują się one do drugiej połowy XIX wieku. (Spośród innych konstrukcji przyimkowych, w których można by oczekiwać formy Gen Sg rzeczownika rodzaju męskiego, odnotowano tylko jeden przykład —no nenieka. Można przypuszczać, że ta skostniała forma była znana już w XVII wieku i że G. Mancelis, słysząc, jak ludzie używają takiego wyrażenia, zastosował je również w swojej Postylli.) Warianty morfologiczne pozwalają badać cechy języka jednego z najważniejszych autorów XVII wieku, a ponadto potwierdzają, że zmienność języka mówionego odzwierciedla się również w języku piśmiennictwa. Otrzymano 1998 04 17 LITERATURA Augstkalns A. Przegląd starołotewskich zabytków piśmiennictwa. —Zbiór pism Komisji Naukowej RLB 20, 92-137. Bėrzinš L. 1944: Język i styl w pismach Mancela. —Czasopismo Oświatowe 1, 8— 12; 2, 29-31. Blese E. 1936: Łotewsko-niemiecki słownik pastora z Nic i Bart Janisa Langija z 1685 roku z krótką gramatyką języka łotewskiego. Na podstawie fotokopii rękopisu wydał i uzupełnił rozprawą o życiu, piśmiennictwie i języku Langija E. Blese, dr phil., profesor Uniwersytetu Łotewskiego, Ryga, 577. Blese E. 1947: Historia literatury łotewskiej. Okres najstarszy i średni. Od XVI w. do połowy XIX w. połowa, Gaismas pils, 317. Endzelīns M. 1927: Rozprawa o życiu i działalności literackiej Jurisa Mancelsa. — Twarze pisarzy. Seria dla szkoły i młodzieży. Redakcja A. Daugesa i V. Plūdonsa. Nr 1. Juris Mancelis, Ryga. Endzelins J. 1951: Gramatyka języka łotewskiego, Ryga, 1100. Fennell T. G. 1988: Łotewsko-niemiecka rewizja dzieła G. Mancelisa „Lettus” (1638), Melbourne, 110. Fennell T. G. 1989: Łotewsko-niemiecka rewizja dzieła G. Manceliusa „Phraseologia Lettica” (1638), Melbourne, 150. Fennell T. G. 1991: Rzeczowniki rodzaju żeńskiego z końcówkami rodzaju męskiego w łotewsko-niemieckim słowniku Johannesa Langiego (1685). —Journal of Baltic Studies, t. 22, nr 4, 339346. Krėslinš J. 1989: Dominus narrabit in scripturis populorum: Studium wczesnosiedemnastowiecznego luterańskiego nauczania o kaznodziejstwie i „Lettische lang-gewnschte Postill” Georgiusa Manceliusa. —Rozprawa doktorska, Sztokholm, 123-131. Lame E. 1933: Zasada logiczna w pisowni Glika. —Materiały filologiczne, Ryga, 104-110. Mancelius G. Długo oczekiwany łotewski postylla, to jest: Krótkie i proste, jednak zgodne z Pismem Świętym odczytanie i objaśnienie niedzielnych oraz najważniejszych świątecznych Ewangelii, które są czytane w księstwie Kurlandii i Semigalii, a także w całej Inflantach Duńskich, dokąd rozciąga się język łotewski... Sporządzone przez GEORGIUMA MANCELIUSA Semgallusa- ... Część pierwsza. Od Adwentu aż do święta Przenajświętszej Trójcy. Ryga... 1654. 555 s. i 6 nienumerowanych s. Błędy drukarskie; s. 1–100. —Tekst w formie elektronicznej jest przechowywany w Laboratorium Sztucznej Inteligencji Instytutu Matematyki i Informatyki Uniwersytetu Łotewskiego. 53 Milenbachs K. 1923–1932: Słownik języka łotewskiego. Zredagował, uzupełnił, kontynuował J. Endzelins, Ryga, I, 1923–1925; II, 1925–1927; III, 1927–1929; IV, 1929— 1932. Nitina D. 1978: System przyimków w łotewskim języku piśmienn249. ym, Ryga, Ozols A. 1965: Język starołotewskich zabytków 626. piśmiennictwa, Ryga, Rudzīte M. 1993: Historyczna fonetyka języka łotewskiego, Ryga, 382. III M u gt II. 1895: Особенности языка Латышского писателя II. Mannemus. —Живая старина, wyd. 20, Sankt Petersburg, 162–170. MORFOLOGICZNE WARIANTY RZECZOWNIKÓW W „LETTISCHE POSTILL” G. MANCELISA (1654) Streszczenie „Morfologiczne warianty rzeczowników we fragmencie księgi kazań G. Mancelisa Lettische Postill (1654)” omawia wprowadzenie do osobliwości językowych jednego z najważniejszych autorów XVII wieku — G. Mancelisa. Wspomniano o niektórych tendencjach rozwoju końcówki Dat PI. Na podstawie przykładów z księgi kazań udowodniono, że w XVII wieku dominowała współczesna końcówka -m. Warianty morfologiczne obejmujące wszystkie tematy rzeczowników i odzwierciedlające niektóre przypadki przejścia rzeczownika z jednego rodzaju do innego dostarczają informacji nie tylko o języku dzieła G. Mancelliusza, lecz także potwierdzają, że warianty języków mówionych znajdują odzwierciedlenie również w języku pisanym. 54