XVI a. II pusės Kauno miestiečių lietuviškos kilmės asmenvardžiai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLI (1999) Alma RAGAUSKAITĖ Lietuvių kalbos institutas, Vilnius XVI A. II NAZWISKA MIESZCZAN KOWIEŃSKICH POCHODZENIA LITEWSKIEGO Nazwiska mieszczan litewskich były już badane. W pierwszej kolejności należy wymienić Z. monografię Zinkevičiusa „Antroponimia litewska”, w której analizowane są antroponimy z ksiąg małżeństw oraz chrztów kościoła 1602-1615 m. św. 1611-1616 m. Jana w Wilnie, a także kilka artykułów ir jo (Zinkevičius 1973: 17-19; 1974a: 136-143; 1974b: 78-85; 1977; 1980: 151-156). Autor szczegółowo omówił pochodzenie i strukturę antroponimów wilnian, analizował niektóre problemy kształtowania się nazwisk. Uwzględniając specyfikę pochodzenia, struktury, rozwoju itd. antroponimów mieszczan, badanie tych antroponimów jest aktualne i powinno być kontynuowane. Celem niniejszego artykułu jest omówienie XVI-wiecznyir ch antroponimów mieszczan kowieńskich pochodzenia litewskiego oraz porównanie ich ze współczesnymi litewskimi imionami i nazwiskami. Istotne było ustalenie, ile i jakich antroponimów używanych w XVI w. nie przetrwało do naszych czasów, tzn. nie funkcjonuje dziś w litewskim zasobie imienniczym. Ponadto celowe wydawało się przedstawienie analizy słowotwórczej tych antroponimów oraz omówienie bardziej charakterystycznych zjawisk slawizacji. Antroponimię do artykułu zebrano z XVI-wiecznych (1561-1565 m.!, 1564-1569 m.*, 1587-1591 m.*) ksiąg wójta kowieńskiego. Są to unikatowe źródła historyczne, zachowane od pierwszej połowy XVI w. Te księgi wójta kowieńskiego spisywali pisarze w językach polskim i łacińskim. Księgi zawierają wpisy spraw rozpatrywanych w sądzie wójta”. Większość zapisanych w nich osób to Litwini — zarówno mieszkańcy Kowna, jak i przybysze (Kiaupa 1988: 28). Mieszczanie kowieńscy w omawianych źródłach są określani niejednolicie. Najczęściej zapisywano ich za pomocą dwóch nazw osobowych, np. : Woiciech Kis35kielzentis mie[czanin ! Dział Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (dalej —VUBRS). E 7. Nr 13846. * Tamże. E 7. Nr. 13844. 3 Tamże. E 7. Nr 13851. * Szczegółowo sporządzony opis tych źródeł, zawierający informacje o miejscu przechowywania dokumentu, sygnaturze, stanie księgi, języku wpisów, prawidłowej kolejności kart oraz publikacjach, zob. Kiaupa 1988: 40-45. 145 Kowien[kj (V, 206), Mikołaj Pępe mieszczanin Kowno/kj (V, Grigas 206), Rac3 uf; mieszczanina Kowieńskiego)® (V, Maciej 168), jalis mieszczanin Kowienfkj (V, 167) ir it. Zdarzają się identyfikacje ir trzema nazwiskami, np. : Sczepan Pawlowics Dowgierdowic3 Mie[csanin Kowien(ski) (V, 99); Vihcziwy Jakubelis Janowic3 [uxtulis miefczanin Kowienfkj (V, 49) ir it. Ważne jest jasne określenie, które antroponimy zapisane w dokumentach historycznych należy przypisać mieszczanom kowieńskim. Do analizy wybrano takie źródła, w których zaznaczono, że dana osoba jest mieszczaninem. Często bowiem w księgach metrykalnych kościołów mieszczan nie oznaczano specjalną adnotacją. Z tym problemem, badając imiona i nazwiska wilnian, zetknął się Z. Zinkevičius (por. Zinkevičius 1977: 46). W księgach wójta kaunaskiego mieszczanie nazywani są civis, mieszczanin, np. : Macjiei Poiodelif micfezanin Kowienski (V, 281), Jakuba Sawodonya miefczanina Kowienskiego (kilm.”; V, 324), Mac3iei Odega ciwis Kowien(ski) (V, 85) ir kt. Tak oznaczone osoby 7. Kiaupa nazywa prawdziwymi obywatelami miasta (Kiaupa 1989: 31). Byli oni zaprzysiężeni miastu i mogli uczestniczyć w jego zarządzaniu. Przy identyfikowaniu mieszczan ważnymi elementami języka aktów są tytuły honorowe. Niektóre z nich wskazują na przynależność do stanu mieszczańskiego, np.: spectabilis, godny, zacny, honoratus, famatus, stawetny, circumspectus, providus, opatrzny, honestus, uczciwy“. Księgi wójta miasta Kowna pisali pisarze, których językiem ojczystym najprawdopodobniej nie był litewski. Dlatego, zapisując imiona osobowe pochodzenia litewskiego, podawali ich poszczególne formy bardzo niejednolicie. Niektóre antroponimy zapisano stosunkowo poprawnie, np. : Dwilis (V, 186)°, Kapkasionis (V, 185), Krutinonis (V, 39) itd. Jednak wiele omawianych antroponimów zostało różnorako zmienionych. Częściowo wynikało to z przyczyn lingwistycznych, zwłaszcza z wzajemnego oddziaływania języków litewskiego i polskiego (por. Antonovič 1961: 120-140). Ze względu na niewielką objętość materiału (219 antroponimów pochodzenia litewskiego) ograniczono się tutaj jedynie do przedstawienia bardziej charakterystycznych przypadków slawizacji. 3 Księga wójta kowieńskiego z lat 1561–1565 oznaczana jest jako V,, z lat 1564–1569 —V,, z lat 1587–1591 —V,. Wszystkie podawane imiona i nazwiska są poświadczone metrykalnie. Przy każdym z nich w nawiasach podano źródło i numer karty źródła. Przy podawaniu antroponimów starano się zachować autentyczne formy odnotowane w dokumentach historycznych. Dla uproszczenia zmieniono tylko kilka specyficznych znaków, tj. 0 —d, 5-h,w-3. ® Abrewiatury odnotowane w dokumentach historycznych są rozwijane. Dopisek podano w nawiasach. 7 W artykule stosowane są następujące skróty nazw przypadków: kilm. — dopełniacz, naud. — celownik, įnag. — narzędnik. 8 Przy gromadzeniu materiału do tych celów korzystano z systemu polsko-łacińskich terminów odzwierciedlającego rzemiosło mieszczan, ich zajęcia oraz hierarchię tytułów (Prinke 1992: 109-120). * Dla zwięzłości podano tu tylko drugie człony nazw osobowych. 146 Najczęstsze przypadki substytucji głosek: a zastępowana į 0, np. : *Sausagrobis — faufograbya (kilm. ; V, 165; V, 254), *Sausakojis — faufokaifs (V, 24), *Savaduonis — Sowodonya (kilm. ; V, 122), * Sedeika (*Sėdeika?) — [edeyko (V, 215) ir itd. o zmieniana į a, np. : *Arvydavičius — Orwidowicza (dopełn. ; V, 139). au zmienia į się ow, np. : *Daugirdavičius — Dowgierdowic3 (V, i in. 99) s zmienia się į š, np. :*Kairys — Kayrifp (V, 132), *Kimeklis — Kimeklifį (V, *Plikis 144), —Plikif (V, 156), * Skersys —SkierGif (V, 55), *Spalis —S3pal (V, 18)i ir kt. Imiona osobowe najczęściej zapisywane są z końcówkami, z wyjątkiem pojedynczych przypadków, np. : Gotarth (V, 63), Įkirmont (V, 118), Skolond3 (V,77), Gpal (V,18). Tylko w jednym przypadku znaleziono zapis zarówno z końcówką, jak i bez niej: Lankielis (V. 175) i Lankyel (V, 222). Imiona osobowe utworzone z litewskimi przyrostkami patronimicznymi zazwyczaj zapisywane są z końcówkami. Tylko jedno imię osobowe, mające litewski przyrostek patronimiczny -ūnas, zapisano bez końcówki: Swiencjiun (V, 245). Bez końcówek zapisywane są formy utworzone od słowiańskich przyrostków patronimicznych -evič, -ovič, np.: biwjliowic3 (V, 210), Dwiliewic3 (V, 154), Eythwylowic3 (V, 10) itd. W badanych źródłach historycznych odnotowano 900 różnych określeń dwuczłonowych — mieszczan kowieńskich — osób. Po przeanalizowaniu pod względem pochodzenia ich drugich członów wyodrębniono dwie grupy nazw osobowych: pochodzenia litewskiego i nielitewskiego (por. Maciejauskienė 1997b: 108). Pierwsza grupa jest znacznie mniejsza. Obejmuje ona 219 (2496) antroponimów, natomiast druga — 681 (76%). W tej ostatniej znajduje się 410 (~61%) antroponimów wywodzących się od imion chrześcijańskich, 206 (3096) nazw osobowych pochodzących od różnych apelatywów słowiańskich, 35 (596) — pochodzenia germańskiego, 30 (496) — niejasnego pochodzenia. W artykule, jak już wspomniano, analizowane są wyłącznie antroponimy pierwszej grupy, tj. pochodzenia litewskiego — kształtujące się nazwiska lub zastępujące je nazwy osobowe. Przyjmuje się tu pogląd V. Maciejauskienė, że nazwami osobowymi pochodzenia litewskiego są tylko te, które wywodzą się „z genetycznie rodzimych wyrazów języka litewskiego” (Maciejauskienė 1997b: 109). Na przykład należą do nich przypadki przedstawione w artykule: *Balčius —Balcziuf; (V, 1), por. lit. baltas, -a „jasny, niemalże koloru śniegu, mleka itp.“ (LKŽ II 609-610); *Smilgius —[milgus (V, 225), por. lit. smilgius „na czyjejś ziemi rośnie wyłącznie trawa smilga“ (LKŽ XIII 173); *Sprindis, * Sprindys —[prindsia (gen.; V, 85), por. lit. sprindis, sprindys „miara równa odległości między kciukiem a którymś innym palcem, rozstawionymi na boki“ (LKŽ XIII 515); *Stulgis, *Stulgys —/tulgif (V, 174), por. lit. stulgys „brodziec samotny (Tringa ochropus); krzykacz“ (LKŽ XIII 1022), stulgūs „podłużnie zaokrąglony, owalny; dumny, zarozumiały“ (tamże, 1022-1023) itp. 10 W księgach wójta kowieńskiego zdarzają się przypadki, gdy ta sama osoba została zapisana kilkakrotnie. Dlatego niekiedy drugi człon dwuczłonowego określenia osoby, identyfikujący tę samą osobę, może mieć warianty, por. s. 149. Należy zatem mieć na uwadze pewien błąd obliczeniowy. 147 Derywacja badanych 219 nazw osobowych jest różnorodna. Na jej podstawie wyróżnia się dwie większe podgrupy: patronimy i niepatronimiczne nazwiska osobowe. Ta druga grupa jest znacznie liczniejsza. Obejmuje ona 109 (49,7%) antroponimów, np. : Pawla Belzgy (kilm.; V, 159), Piotrowi Bridziu (naud.; V, 159), Jana Burny (dopełniacz; V, 190), pawla Jedy (dopełniacz; V, 229), Mikolai Trumpof; (V, 60) itd. W pierwszej grupie znajduje się 67 (30,6%) patronimów. Część z nich ma litewskie przyrostki patronimiczne -aitis, -(i)onis, -(i)ūnas, np. : Mikolaia Burbaic3a (dopełn.; V, 150), Macjiei Manukaicsis (V, 16), Bernot Narufaicjif (V, 301); Janowi Jagminonis (cel.; V, 157), Jurgia Jagwilanis (dopełn.; V, 77), Pawel Jafwilanif (V, 102); Pawlowy Gniew3unowi (cel.; V, 189), Gregier Sedeikun (V, 275) i in. Inne antroponimy z tej grupy zapisano ze słowiańskimi przyrostkami patronimicznymi -evič, -ovi¢, np. : Macjieia Balffiewic3a (dopełn.; V, 53),Thomas S; 5paliewic3 (V, 146), Crifitoph Zagarewic3 (V, 213); Bartholomeus Meylowic3 (V, 129), Jana Narkowyc3a (dopełn.; V, 67), Janka Putphilophic3a (dopełn.; V, 136), Jana Radwilowic3a (dopełn.; V, 107), ftaniflawowi Wilbutowic3owi (cel.; V, 137) i tym podobne. Część, tj. 43 (19,7%) badanych antroponimów pochodzenia litewskiego — derywaty z deminutywnymi przyrostkami -elis (-elė), -ėlis(-ėlė), -ikas, -ikis, -ulis, -utis, np. : Mikas Karwielis (V, 216), Janelis Kuprelis (V, 110), Jakubelia Pilvelia (dopełn.; V, 120), Pawel Wergelify (V, 203); Janufį Kiermielis (V, 224), Jan Wawerela (V, 82); Tomafa Kruxdsika (dopełn.; V, 293), Jakub Winxnikos (V, 174); Jan Winxnikis3 (V, 174); Jan Skorulis (V, 125, 292; V, 106); Jakub Pumpucsis (V, 86) i in. W niektórych przypadkach przyrostki te mogą mieć również znaczenie patronimiczne (Zinkevičius 1977: 238; Maciejauskienė 1991: 229; 1994: 42). Omawiane antroponimy mieszczan pochodzenia litewskiego są rekonstruowane na podstawie patronimów oraz antroponimów niepatronimicznego pochodzenia. Ich zrekonstruowane formy oznaczono gwiazdką i zapisano po litewsku w kolejności alfabetycznej. Następnie podano antroponimy odnotowane w źródłach historycznych, na podstawie których zrekonstruowano formę antroponimu. Zrekonstruowane formy porównuje się ze współczesnymi imionami i nazwiskami zawartymi w „Słowniku pochodzenia imion litewskich” (LVKŽ) oraz „Słowniku nazwisk litewskich” (LPŽ). W niektórych przypadkach pozostawiono kilka teoretycznie możliwych wariantów. W razie braku dokładnych odpowiedników we współczesnym imiennictwie podano kilka bardziej charakterystycznych antroponimów o odpowiednim rdzeniu (lub temacie). Na podstawie antroponimów odnotowanych w źródłach rekonstruuje się formy bez przyrostków patronimicznych. W formach antroponimów zeslawizowanych zapisywane są bowiem słowiańskie przyrostki patronimiczne -evič i -ovič, jednak uważa się, że Litwini w żywej mowie mogli w niejednym przypadku używać litewskich przyrostków patronimicznych (-aitis, -ėnas, -onis, -ūnas itp.) (por. Maciejauskienė 1994: 25-31). Inaczej postąpił Z. Zinkevičius ! ! Patronimikum definiuje się następująco: „nazwa osobowa utworzona ze specjalnymi przyrostkami od dowolnego określenia ojca.“ (Maciejauskienė 1991: 16). 148 Patronimika a. wilnian z początku XVII wieku, mające przyrostki -evič, -ovič, rekonstruując nazwy osobowe į przyrostkiem su -aitis (por. Zinkevičius 1977: 118). Zrekonstruowane formy z przyrostkami be patronimicznymi są dogodniejsze, ir ponieważ często ta sama osoba w badanych źródłach (czasami nawet na tej samej stronie) może być nazywana różnie, stosowane są różne formy drugiego imienia, np.: piotr powirpanis (V, — 102), piotra powirpowic3a (dopełn. ; V, 189, 262, 289, 302; V, 6, 9), piotr Powirpos (V, Tomaf; 50); fermuxnianis (V, 168, 229), Tomafju Jfermuxniu (naud. ; V, 261; V, 97, 146), Tomasa fermuxniewic3a (kilm. ; V, 305), Tomasu fermuxniewic su (naud. ; V, 134), Tomas Jermuxnianif (V. 177, 235), Tomas fermuxnif (V, Tomaf; 224), fermuxniewic3 (V, 261) ir itd. Przy odtwarzaniu końcówek zrekonstruowanych nazw osobowych dwuczłonowych przyjmuje się pogląd K. Būgi, że „nazwiska dwuczłonowe mogą na równych prawach mieć w mianowniku liczby pojedynczej końcówki ir -as albo -a, -is“ ir (Būga 1958: 224). W artykule stosowane są terminy antroponimiczne zdefiniowane i omówione w monografii „Lietuvių pavardžių susidarymas“**, Omawiane antroponimy pochodzenia litewskiego podzielono na dawne litewskie imiona dwuczłonowe, ich skróty oraz derywaty sufiksalne tych ostatnich i antroponimy przezwiskowe (przezwiska). W takim porządku są one również przedstawione. Dawne litewskie imiona dwuczłonowe Wśród omawianych antroponimów pochodzenia litewskiego XVI-wiecznych mieszczan kowieńskich 29 to takie, na podstawie których można zrekonstruować dawne imiona dwuczłonowe. Poniżej przedstawiono 15 takich rekonstrukcji (stanowi to 1996 wszystkich zrekonstruowanych imion). *Ar-vyd-as: Orwidowic3a (kilm.; V, 139). Por. db. zob. Arvydas (LVKZ 80). *By-vil-is: Biwilys (V, 7), Biwilewics (V, 45, 210), Biwyljewic3owy (używ.; V, 196). Por. db. pvd. Bivilis, Bivylis, Byvilis (LPZ I 269). *Dau-gint-as, *Dau-gint-is: Daugintowic3a (dopełn.; V, 240). Por. db. zob. Daugintas (LVKZ 118), pvd. Dadgintas, Daugintis (LPZ 469). *Dau-gird-a, * Dau-gird-- as: Dowgierdowics (V, 22). Por. db. zob. Daūgirdas (LVKZ 118), pvd. Daiigirda, Datigirdas (LPZ 1 469). *Dau-nor- -a, *Dau-nor- -as: Dawnaranis (V, 247). Por. db. zob. Daūnoras (LVKZ 122), pvd. Dainora, Daūnora, Daunora, Daunoras, Daunéras (LPZ 1 473-474). *Eid-vil-as: Eydwilowics (V, 10, 54, 86, 94), Eydwilowic3a (kilm.; V, 107). Por. zob. zob. Eidvilas (LVKZ 136). *Go-tart- -as: Gotarth (V, 23). Por. wyżej. zob. Gotartas (LVKZ 185). *Jag-min- -as, *Jog-min- -as: Jegminonis (V, 157). Por. db. zob. Jogminas (LVKZ 206), pvd. Jagminas, Jagminas, Jogminas, Jogminas (LPZ I 783-784, 838). 12 Ich przegląd zob. s. 12-19. 149 *Jog-vil-as: Jagwilanis (V, 77), Jagwilowic3u (używ. ; V, 24, 87, 135), Jagwilanif (V, 129, 156), Jagwilonia (dopełn. ; V, 209). Por. dopełn. v. Jėgvilas (LVKŽ 207). *Mant-vil-a, *Mant-vil-as: Mantwilania (poch. ; V, 77). Por. gen. v. Mantvilas (LVKZ 261), nazw. Manila, Manitvilas, Mantvilas, Mofitvila (LPZ II 155-156, 269). *Rad-vil-a, *Rad-vil-as: Radwilowic3a (kilm. ; V, 107). Por. dopełniacz v. Radvilas (LVKŽ 306), pvd. Radvila, Radvila, Radvyla, Radvilas (LPŽ II 554). *Skir-mant-as: Skirmont (V, Plg. 188). db. v. Skirmantas (LVKZ 333), pvd. Skirmantas, Skirmantas, Skirmontas, Skirmontas (LPZ II 742-743). *Taut-vil-as: Tauthwilanis (V, Plg. 254). db. v. Taūtvilas (LVKZ 345). *Vil-but-as: Wilbutowicsowi (używ. ; V, 137). Por. przyp. v. Vilbutas (LVKZ 372), pvd. Vilbutas, Vilbutas (LPZ II 1210). *Zos-taut-as: Jaftawtaf (V, 201), Zaf/tawtowic3 (V, Plg. 245). db. v. Zéstautas (LVKŽ 390), pvd. Zastautas, Žėstautas (LPZ II 1276, 1345). Jak widać, podane stare litewskie imiona dwuczłonowe utworzone są z co najmniej dwudziestu iš kilku tematów: ar-, by-, but-, dau-, eid-, gint-, gird-, go-, jog-, mant-, min-, nor, rad-, skir-, tart-, taut-, vyd-, vil-, žos-. Imiona utworzone z takimi lub podobnymi tematami występują również w innych XVI-wiecznych źródłach historycznych. Zauważono, że w dokumentach instytucji samorządowych Kowna z XVII–XVIII w. imion dwuczłonowych stopniowo ubywa. Skróty starych litewskich imion dwuczłonowych oraz ich derywaty sufiksalne W źródłach znaleziono tylko 6 (7%) antroponimów mieszczan kowieńskich, które przynajmniej teoretycznie można byłoby wiązać ze skrótami imion dwuczłonowych i ich derywatami sufiksalnymi. Zrekonstruowano je na podstawie 10 imion odnotowanych w źródłach. Liczba tych antroponimów oraz ich miejsce w litewskim zasobie imienniczym są traktowane niejednoznacznie. Z. Zinkevičius jest przekonany, że skrócone formy imion osobowych dwuczłonowych oraz ich derywaty sufiksalne funkcjonowały w kontekście antroponimii historycznej w bardzo dużej liczbie 13 Księga magistratu i wójta. 1603–1629 r. —VUBRS. F 7. Nr 13855. Księga magistratu. 1604–1610 r. —VUBRS. F 7. Nr 13856. Księga wójta. 1606–1608 — VUBRS. F 7. Nr 13859. Księga wójta, ławników, magistratu. 1608–1616 — VUBRS. F 7. Nr 13860. Księga suoliników. 1610–1622 —VUBRS. F 7. Nr 13861. Acta cora honorato judicio scabinali civitatis Cavnensis... ab anno domini ~ 1662 ad annvm 1673. [Księga suoliników kowieńskich]. —VUBRS. F 7. Nr. 13865. Księga magistratu i ławników. 1683–1773 r. —VUBRS. F 7. Nr. 13868. Księga wpisów aktów. 1738–1749 r. —VUBRS. F 7. Nr. 13868, 2. Księga wpisów aktów. 1743-1748 r. —VUBRS. F 7. Nr. 13868, 3. Księga wpisów aktów. 1749-1753 r. —VUBRS. F 7. Nr. 13868, 4. 150 (por. Zinkevičius 1988: 100). V. Maciejauskienė uważa, że większej wagi XVIXVII w a. antroponimii te nazwiska rzeczywiście nie iš miały (por. Maciejauskienė 1991: 245-248; 1997a: 130). Pochodzenie i budowa omawianych ir antroponimów nie budzą u badaczy żadnych wątpliwości. A. Salys twierdzi, że te imiona osobowe są skróconymi formami dawnych litewskich antroponimów dwuczłonowych, „zachowując najczęściej temat pierwszego członu imienia albo też od najdawniejszych czasów były jednoczłonowe” (Salys 1983: 270). P. Skardžius wskazuje dwa sposoby tworzenia antroponimów tego typu: 1) używany jest jeden człon dwuczłonowego imienia osobowego, np. : Noras: Nor-butas; 2) do jednego tematu dodaje się także część drugiego, np. : Knystas: Knys-tautas itd. (Skardžius 1943: 440-441). Z. Zinkevičius konstatuje, że ze skróconych form dawnych dwuczłonowych imion osobowych tworzono różne formacje sufiksalne, np. : Ginelis obok Ginas (: Gin-tautas), Darulis obok Daras (: Dargaila) itd. (por. Zinkevičius 1977: 230, Dalej podane antroponimy należy 237). przypisać skróconym formom dawnych litewskich dwuczłonowych imion osobowych oraz ich formacjom sufiksalnym. *Girdžius: Gird3iunos (V, 24, 90), Gyrdzyuna (dopełn.; V, 238). Mógłby to być skrót dwuczłonowego antroponimu z członem girdW jego sprawie por. db. w. Gird-mantas, Gird-vainas, Gird-vydas; Al-girdas, By-girdas, Daū-girdas (LVKZ 181-182; 69, 98, 118) itd. Por. także db. pvd. GirdZius (LPZ I 674). *Maniukas: Maniukaicjify (V, 16). Derywat sufiksalny z przyrostkiem -ukas od dawnego dwuczłonowego imienia osobowego z rdzeniem man-, skróconej formy *Manys lub podobnej. W jego sprawie por. db. zob. Masi-dravas, Mari-gailas, Mari-gaudas; Al-mantas, Ei-mantas (LVKZ 257–258; 71, 140) i in. Por. też db. pvd. Maniūkas (LPZ II 154). *Norka, *Norkys, *Norkus: Narkowicja (kilm.; V, 243; V, 123). Mógłby być skrótem dawnego dwuczłonowego avd. *Norkantas lub podobnego. Del nor. por. db. zob. Nor- -budas, Nor-gailas, Nor-gélas; Bei-noras, Daū-noras, Ei-noras (LVKŽ 289-290; 94,122, 141) i in. Zob. kantplg. db. zob. Kant-minas, Kant-rimas, Kant-vainas; Bu- -kantas, Daii-kantas, Géd-mantas (LVKZ 219-220; 103, 121) i in. Ponadto por. db. pvd. Norka, Norkys, Norkus, Norkus, Norkus (LPZ 11 333-334). *Norusas, *Norusis, *Norusys: Narufaicif; (V, 301), Narufowicz (V, 209). Derywat z przyrostkiem -uš od starej dwuczłonowej nazwy osobowej zawierającej człon nor-, skrótu *Norius lub podobnej (LVKŽ 289). W jego sprawie por. *Norka (zob.). Ponadto por. db. pvd. Narušas, Narūšis, Norušas, Norūšis, Norušys (LPŽ II 301, 335). *Rimka, * Rimkus: Rimkowic3 (V, 222). Mogłoby być dwuetymologiczne avd. Skrót od Rimkantas lub podobny. Od rimplg. db. por. Rim-butas, Rim-daugas, Rim-gailas; Aū-rimas, Būt-rimas, Ei-rimas (LVKZ 313-314; 87, 106, 141). Ponadto por. db. pvd. Rimka, Rimkus, Rimkus, Rymkus (LPŽ II 609-610). *Rimušis: Rymuffewic3 (V, 135). Derywat od przyrostka -uš, wywodzący się od starego dwuczłonowego imienia osobowego zawierającego człon rim-, skróconej formy imienia Rimas lub podobnego. Zob. rimplg. *Rimka (zob.). 151 Imiona osobowe pochodzące od przezwisk (przezwiska) Wśród badanych antroponimów mieszczan kowieńskich pochodzenia litewskiego najwięcej jest imion osobowych pochodzących od przezwisk. Są one związane z konkretnymi litewskimi rzeczownikami, przymiotnikami oraz czasownikami. Poniżej przedstawiono 63 (7496) antroponimy omawianej grupy, odtworzone na podstawie 180 imion osobowych odnotowanych w źródłach. *Balčius: Balcziuf (V, 301), Balczia (dopełniacz; V, 1). Por. db. pvd. Balčius (LPZ 1 170). *Balsys: Bolfia (dopełniacz; V, 295), Bolfia (dopełniacz; V, 215), Balffiewicsa (dopełni53). acz. ; V, Por. db. pvd. Balsis, Balsys (LPZ 1176). *Belzga: Belzga (V, 138, 159). Być może związane z lit. bélzginti „pleść bzdury“ (LKŽ I 742). *Braidys: Broydfiu (naud.; V, 184); Broydsifs (V,213). Od lit. braidyti „brnąć; mindyti brendant“ (LKZ I 184) lub podobnie. *BridZius: Bridsiu (naud.; V, 220). Por. wyżej. pvd. Bridzius (LPZ I 308). *Burba: Burba (V, 53), Burbaiczia (kilm.; V, 150). Por. wyżej. pvd. Burba (LPŽ I 353). *Burbazentis: Burbogziecsis (V, 107), Burbosetifs (V, 126, 190, 236, 248), Burbojentis (V, 32,157, 181, 187). Antroponim złożony: *Burb-a-- Zentis. Pierwszy człon od antroponimu *Burba lub podobnego, por. współcz. nazwisko. Burba (LPZ I 353), drugi — od lit. Zéntas „mąż córki; zięć“ (DLKZ 954)“. *Burna: Burny (dopełń.; V, 190). Por. burn db. pvd. Bumnaditis, Burnalis, Burneika, Burnčika, Burneikis, Burnekaitis, Burnelaitis, Burnélis, Burnialis, Burnys i in. (LPZ I 358-359). *Dvylys: Dwilis (V, 112, 186; V, 450), Dwilifs (V, 58). Por. db. pvd. Dvilys, Dwylis, Dvylys (LPZ I 549). *Gniauzius: Gniawjiuf; (V, 159), Gniewjunowi (naud.; V, 113, 184). Por. avd. *Gniauzis (Zinkevičius 1977: 144). | *Juodis, *Juodys: Jedy (kilm.; V, 229), Jodif (V, 146; V, 201). Por. db. pvd. Jūodis, Juodys (LPZ 1 858). *Kabaldis: Kobaldif; (V, 21). Z lit. kabalda „ten, kto idzie powoli, kulejąc, kabaldując; kulawy, niezdara“ (LKŽ V 4-5). *Kairis, *Kairys: Kayris (V, 112, 163), Kairis (V, 265), KayryfG (V, 315), Kayrif; (V, 132). Por. db. pvd. Kairis, Kairys (LPŽ I 888). *Kapkasys: kapkasionis (V, 185). Od lit. kapakasis, -ė „ten, kto kopie dół na cmentarzu; grabarz“ (LKŽ V 222). *Karvelis: Karwielis (V, 216). Por. db. pvd. Karvėlis (LPŽ I 936). *Keida: Kieidy (dopełniacz; V, 67, 90). Por. nazwę osobową *Keida (Zinkevičius 1977: 153). 14 W sprawie złożonych nazw osobowych z członem žentdar zob. Maciejauskienė 1973: 177-181; 1991: 30. 152 *Keliuotis: Kielioc3ia (dopełniacz; V, 127). Por. db. pvd. Keliotis, Keliuotis (LPŽ I 968-969). *Kimeklis: Kimeklif (V, 144), Kimeklis (V, 229), Kymeklya (kilm.; V, 12). Por. db. pvd. Kimėklis (LPZ I 995). *Kirmėlis: Kiermielia (kilm.; V, 154; V, 195), Kiermielis (V, 224). Por. db. skrót od: Kirmela, Kirmelaitis, Kirmėlė, Kirmelėvičius, Kirminas (LPŽ I 1001). Por. także wieś Kirmėliai, Juostininkai, An (LATSŽ II 135). *Kiškelžentis: Kis3kielzentis (V, 52), Kifkielzentis (V, 231). Złożone imię osobowe: *Kiškel-žentis. Pierwszy człon od imienia osobowego *Kiškelis lub podobnego, por. db. pvd. Kiškėlis (LPZ I 1006), drugi —z liet. Zéntas „mąż córki; uzkurys® (DLKZ 954). *Kojelé: Kaiela (V, 72), Kayela (V, 73, 205, 248). Por. baza danych. pvd. Kojéle (LPZ 1 1039). *KriugZdikas, *Krugidikas: Kruxdjika (kilm.; V, 293). Od kriugzd-, krugzdplg. db. pvd. Kriugzda, Krugzda, Krūgždas (LPZ I 1083, 1089). *Kuprelis: Kuprelis (V, 110). Por. db. por. Garbusek (LPZ 11128). *Lankelis: Lankielis (V, 175), Lankyel (V, 222). Por. db. por. Lankėlis, Lankialis (LPZ II 21). *Lauželis: Law3elis (V, 132). Od lauž zob. *Lauzius (zob.). *Laužius: Lawjus (V, 78). Por. db. pvd. Laūžius (LPŽ II 37). *Meilius, * Meilus: meylowic3 (V, 4, 129, 135, 143, 154; V, 3), Meylowic3a (dopełn.; V, 4), Mieilowic3a (dopełn.; V, 154), Meiliowic3u (użyc.; V, 143), Meilu (użyc.; V, 4), Mieitowicj3u (użyc.; V. 217). Por. db. pvd. Meilius, Meilus (LPŽ II 199-200). *OZelis: O3elif (V, 275), Azelis (V, 5), Oselis (V, 60). Por. db pvd. Ožėlis (LPZ II 356). Ponadto por. *Ozys (zob.). *Ožys: A3yfG (V, 151), Osis (V, 110). Por. db. pvd. OZys (LPZ II 357). * Pajuodélis: Poyodelis (V, 85, 149), Poiodelifs (V, 136, 217, 218). Od lit. pajiiodelis „ciemnowarzy, ciemnowłosy; pajuodes, juodokas, nevala, suskretelis* (LKZ IX 133). Por. też db. pvd. Pajiiodis (LPZ II 369). *Parselis: porffela (gen.; V, 58), Parfzelis (V, 137, 147), porfelify (V, 308), Porfelia (gen.; V, 26, 50, 63, 81, 198), Porfelis (V, 84; V, 109). Por. db. pvd. Paršėlis (LPZ 11 397). *Pavirpas: powirpanis (V, 102), powirpowic3a (kilm.; V, 189, 262, 289, 302; V, 6, 9), Powirpos (V, 50). Mogłoby pochodzić z lit. pavirpis, -é „przewodnik, karczmarz“, pavirpas „biedak, nędzarz“, pavirpa „drażniący“ (LKŽ IX 698) lub podobnych. *Pempė: Pempe (V, 206). Por. db. pvd. Pėmpė (LPZ II 427). *Pilvelis: pylwelya (dopełniacz; V, 65, 187), pilwelia (dopełniacz; V, 149). Por. db. pvd. Pilvélis (LPZ II 458). *PlikaZentis: Plikozentis (V, 59, 139, 252), plikozentis (V, 201). Złożone imię osobowe: *Plik-a-Zentis. Pierwszy człon od im. os. * Plikis lub podobnego, por. db. pvd. Plikis, Plikys (LPZ II 476), drugi — z lit. Zéntas „mąż córki, zięć“ (DLKZ 954). 153