Benennungen des Zaunes aus liegenden Hölzern in der Lexik lettischer Mundarten

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA R PYTANIA Z ZAKRESU JĘZYKOZNAWSTWA LITEWSKIEGO XLIII (2900) i —mo Em Ey m EEN EER mmm, Ineta KURZEMNIECE |= Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, Ryga ui NAZWY OGRODZEŃ Z BALI W ŁOTEWSKIM JĘZYKU I JEGO DIALEKTALNEJ LEKSYCE = Wm a Od czasów starożytnych aż po dziś dzień ludzie starali się odgrodzić i chronić jakieś miejsce pamięci, osadę, a później gospodarstwo wiejskie lub wolnostojący dom. W tym celu na terytorium Łotwy wznoszono ogrodzenia o różnej konstrukcji, w tym także ogrodzenia z bali (zob. np. badania etnografów dotyczące rodzajów ogrodzeń: Cimermanis; Jaunzems; Krastiņa; Kundziņš). = Według ustaleń archeologów początki budowy ogrodzeń z bali datuje się na drugą połowę 1. tysiąclecia p.n.e. p.n.e. drugą połowę (Sedovs 1992: 34). Opisy wykopalisk archeologicznych świadczą o tym, że ogrodzenia z bali były szeroko stosowane na obrzeżach łotewskich grodzisk; pozostałości takich ogrodzeń znaleziono na przykład na grodzisku Ķente, zamieszkanym od V do IX w. (Stubavs 1976: 40), w zamku na wyspie jeziora Āraiši, wzniesionym około 830 r. (Apals 1993: 6), oraz na grodzisku Mežotne, założonym około VIII–IX w. (Sedovs 1992: 105). I Ogrodzenia z bali ograniczały również łotewskie miasta. Potwierdza to na przykład rysunek Rygi autorstwa J. K. Brocego z 1499 r. u. c. (Broce 1992: 19). W późniejszych czasach płoty z bali wzdłuż dróg gospodarczych i dróg dla bydła wznosili chłopi mieszkający na terenach bogatych w lasy. W budowie płotów z bali spotyka się przeważnie dwa warianty: 1) wbite w ziemię na głębokość około 3 stóp słupy o długości od 1,5 do 2,0 m, w których po obu stronach wyciosano rowki narzędziem przypominającym siekierę, o szerokim ostrzu. Słupy wkopowano w odległości około 3–7 m od siebie. Między słupami układano poziomo różnej grubości drewno, którego końce umocowywano w rowkach słupów; 2) słupy wkopane w ziemię po dwa obok siebie, a bale przymocowane do nich łozami. Aby zaoszczędzić drewna, między balami umieszczano klocki. Płoty z bali były znane na całym terytorium Łotwy, lecz według opinii etnografów najdłużej zachowały się w Kurlandii, północnej Liwonii i Łatgalii. Obecnie płotów z leżących żerdzi już się nie wykonuje. Chociaż współcześnie płoty z leżących żerdzi nie są już używane, ich nazwy można znaleźć zarówno w źródłach pisanych, jak i w leksyce gwarowej. W niniejszym artykule omówiono różnorodność nazw wspomnianego rodzaju płotu w regionach Łotwy, a także w słownikach, koncentrując się głównie na semantycznym i etymologicznym aspekcie tych nazw. | W języku literackim na oznaczenie płotu z leżących żerdzi używa się kilku nazw — guļžuogs, | guļsēta, guļkuoku žuogs (LILV V 3, 173), slita ‘płot wykonany z leżących bali" (LLVV 71, 597), natomiast jako nazwę gwarową w słowniku uwzględniono nazwę kritenis (także kritenis) "płot, w którym końce poprzecznych drągów opierają się w rowkach słupów’ (LLVV 4, 439). 1. W gwarach języka łotewskiego najczęściej używane są takie nazwy płotu z leżących żerdzi, które charakteryzują płot według: 1) wykorzystanych w nim części płotu; —dt Kr — 2) sposobu rozmieszczenia części płotu; L m" Hu mm | i m = m —m= Im 136 i] 3) sposób obróbki części ogrodzenia; Hm ga mi Bella „nu a 4) starości; Eu gm i nn mi 5) czynność charakterystyczna dla wykonywania ogrodzenia. Są to w większości nazwy zestawień wyrazowych, w których komponent zależny jest uogólnionym określeniem ogrodzenia (sēta, używane w Zemgalii, Widzemie i części gwar łatgalskich, žuogs, używane w gwarach Kurlandii, Zemgalii oraz w niektórych gwarach Widzemii i Łatgalii, sétina, używane w gwarach Selonii, oraz sētmalis, używane jako uogólniona nazwa ogrodzenia w części gwar łatgalskich). 1.1. W leksyce gwarowej zapisano nazwy ogrodzeń z poziomo ułożonych żerdzi oraz ich warianty, zawierające wskazanie na bale lub grube żerdzie: nazwa zestawienia wyrazowego baļķēnu sēta zarejestrowana została w północnej Widzemii, np. w Kūdumie — balķēnu sēt's like leīderiēm un cūkām, tur jai vaiga tād's stiprāks. słupami po każdej stronie rowu. taki jest ten półbaleczek wewnątrz, czy płaski, czy okrągły (Apv.). Słowo balķis, od którego rdzenia z przyrostkiem deminutywnym —ēns utworzono wyraz balkéns, używany w znaczeniu „der Balken” oraz wraz z lit. balkis, ig. pal'k zapożyczone z śrdniem. balke ‘Balken’ (ME I 261; Sehwers 1936: 8; LEV I 105; Lgr 147$). Nazwa złożona kritiņu žuogs z sufiksem -inw komponencie zależnym znana jest obecnie tylko z ME II 281 w Nīcy, natomiast utworzone z sufiksem -enw komponencie zależnym kriteņu žuogs zarejestrowano w zbiorach gwarowych w Grobiņi —bi tādi kritināti žuēgi —resni stabi, izzina a tādu platu ēveli tādu riévu un ta tik tā kritināja iekšā apaļus kuokus (Apv.). Za pomocą sufiksu -enprawdopodobnie zastąpiono dawniejszy -in- (Rudzīte 1964: 105). Wariant kriteņa žuogs z użyciem dopełniacza liczby pojedynczej w zależnym komponencie nazwy wielowyrazowej odnotowano w literaturze EH I 656. Wyrazy kritenis, kritinis w wymienionych nazwach są używane w znaczeniu „diine Balken od. grube pręty, których końce pozwala się z góry wpadać w rowki dwóch słupków ogrodzenia i wyprowadzone z końcówkami -enis, -inis od czasownika krist (lit. kristi) (ME II 281; Lgr 144-58). W niektórych gwarach języka łotewskiego występują nazwy płotów z poziomo ułożonych bali, zawierające wskazanie na grube deski. = Gładkie, grube deski zaczęto stosować w płotach z poziomo ułożonych bali zamiast okrąglaków w późniejszych czasach, gdy pojawiła się możliwość przecierania kłód na deski w tartakach. LT g " = any "ET AVI i Nazwa wielowyrazowa blanku sėts została zarejestrowana w zbiorach wyrazów gwarowych w 1936 r. we wsi Svēt-— —blarjk sēc. w bocznych ścianach są rowki, w które wkłada się deski; obecnie gładkie, okrągłe deski, dawniej grube, okrągłe żerdzie, którym ociosywano tylko końce wchodzące w rowki (Apv.). Słowo blānka jest używane w znaczeniu „Planke, Bohle” i jest zapożyczeniem z śrwniem. blanke *t:p” (ME I 309; Sehwers 1936: 13). Połączenie wyrazowe dēļu sēta w znaczeniu „gulzogs” odnotowano miejscami w gwarach języka łotewskiego, np. w Kūdumie —ziémel“ gala ar dēļ" s¢t* nuo viēn*s siēn's līdz — a m m udtrai 137 bi nuodalīt* aitu būd“ (Grabis 1991: 67); Nazwa zestawieniowa dēlu žuogs znana jest z Pļaviņas (A.), natomiast połączenie wyrazowe dēļu sētmalis występuje w niektórych miejscach Łatgalii, np. w Ciblas —dieļu sātmaļs. wokół obory (A.). Słowo dēlis jest zapożyczeniem ze śrwniem. dele ‘deska’ (ME I 462; Sehwers 1936: 26; LEV I 207). W języku łotewskim zarejestrowano nazwę ogrodzenia leżącego, zawierającą wskazanie na słupy ogrodzeniowe. Nazwa wielowyrazowa stulpeņu žuogs została zapisana w Kārsavie i Gaigalavie (Strods 1991: 49). Jej komponent zależny z przyrostkiem zdrobniałym -ens został utworzony od tematu rzeczownika stulps ‘der Pfoster’ i jest rozpowszechniony w gwarach wschodniej części Łotwy, np. w Kalupē —ka stat'ēņč taisa, to sadzān stūļp'ēņč i p'i stūļp'eņu pisyt kūorc (Reķēna 1975: 191) (o przyrostku -eņš zob. szerzej Lgr 146$, Rudzīte 1964: 317). Pochodzenie słowa stulps* jest niejasne. Rdzeń stulpprawdopodobnie wywodzi się od rdzeni stelpun stup-. Słowo por. por. lit. słup, por. cmoans i łot. stulbs (ME III 1104; LEV II 313).. 1.2. W leksyce gwar języka łotewskiego rozpowszechnione są nazwy gulzoga, które charakteryzują ogrodzenie ze względu na ułożenie jego części w pozycji leżącej. Oprócz nazw używanych w języku literackim (zob. wyżej) w gwarach miejscami odnotowano także nazwy wielowyrazowe gulā sēta, np. w Kauguri — gulā sēta (R.-Dr. 46); guldēļu sēta, np. w Jaunpiebaldze (A.). == g Słowo gulu ‘leżący’ jest związane z czasownikiem gult (ME I 678; LEV 1324). 1.3. Niekiedy w gwarach do oznaczenia płotu z poziomo ułożonych żerdzi używano nazwy zawierającej wskazanie na sposób obróbki części płotu. | Nazwa wielowyrazowa gruopu žuogs znana jest dotychczas tylko z Kursišów (VMP). Słowo gruope używane no jest w znaczeniu ‘die Hohlkehle, Nute, Rinne, Felze' i zapożyczone z języka niemieckiego. wrąb (ME 1 671). 1.4. W niektórych miejscach w leksyce gwarowej zarejestrowano nazwę płotu z poziomo ułożonych uz żerdzi, zawierającą | wskazanie na jego archaiczność. | Nazwa wielowyrazowa tēvu sēta została zapisana w materiałach gwarowych w okolicach Valmiery —| w latach dziecięcych pamiętam również płot z poziomo ułożonych żerdzi, który nazywano tēvu sēta. do tego potrzebne są dwa dobrze grube kloce drzewne. iy Eg Słowo tēvs sal. z lit. tėvas i jest odziedziczone (ME IV 177). 1.5. W gwarach języka łotewskiego używane są takie nazwy żerdzi ogrodzeniowych, w których zawarta jest wskazówka dotycząca czynności charakterystycznej dla wykonywania ogrodzenia. W ME IV 289 zarejestrowano nazwę tvāra w Mēmele oraz tvāre w Mēmele i Neretā. We współczesnych zbiorach gwarowych występuje wariant tvora (LVDA). Słowo tvāra ‘ein Zaun aus horizontal liegenden Stangen' (lit. tvora *Zaun') z derywacyjnymi końcówkami -a,-e utworzono od czasownika tvert (ME IV 289). Ponieważ nazwa jest zarejestrowana na pograniczu litewskim, może być zapożyczeniem od lit. tvorā „Zaun, Hecke, Grenzmauer”, który jest związany z ssl. tvarm „wytwór, przedmiot, stworzenie”, p. twarz „oblicze, twarz” itd. (Fraenkel 1962: 1155). | i = nazwa tematu na ā utraciła znaczenie I N I I V S S i i K as = ar „gulzogs” występuje już tylko w słownikach — ME III 933–4 w Łatgalii, Mētrienie i Zasie, natomiast nazwa tematu na o slits — ME III 933 w Lubānie, Neretie i w materiałach VMP w Asūne. Nazwa złożenia slitu sētiņa w znaczeniu ‘ein aus liegenden holzern gemachteter Zaun’ została zarejestrowana w ME III 934 w Zasie i jest uważana za doprecyzowanie słowa slita lub slits. Archaiczna nazwa utworzona od czasownika sliet (lit. šliēti) w wyniku wymiany głosek, z przyrostkami -ts, -ta, w gwarach została przeniesiona na nowsze formy ogrodzeń (ME III 9334; LEV II 230; Fraenkel 1962: 1006; Lgr 199, 201$; Skardžius 1943: 181-38). 2. Oprócz wymienionych już w leksyce gwar łotewskich używane są takie nazwy płotów poziomych, które powstały w wyniku przeniesienia metonimicznego, opartego na związku między desygnatami. W nazwach płotów poziomych wykorzystano synekdochę —*..metonimię, u której podstaw leżą relacje o charakterze ilościowym między zjawiskami” (Paegle,1980: 11). 2.1. Kilka nazw płotów poziomych powstało w wyniku metonimicznego przeniesienia „część płotu” — „płot”. Tak nazwy belki lub grubego żerdzia kritenis, kritinis (zob. wyżej) w gwarach mogą być używane również na oznaczenie samego płotu poziomego, np. w ME II 281 słowo kritenis występuje także w znaczeniu ‘Zaun von dūnnen Balken od. dicken Stangen, deren Enden man in die Rinner zweier Pfosten von oben hinein fallen last’ w literaturze, natomiast w EH I 656 słowo kritinis zapisano w Dunikach z takim samym znaczeniem (por. także znaczenie nazwy kritenis, kritinis zarejestrowanej w LLVV 4, 439). Nazwa wyjmowanego żerdziowego elementu ogrodzenia vārstulis w gwarach może być używana również na określenie guļžoga, np. ME IV 509 słowo vārstulis zarejestrowano w znaczeniu „=gulséta” w Gudeniekach. Słowo vārstulis z przyrostkiem -ulis wywodzi się od rdzenia czasownika vārstit (ME IV 509; Lgr 163$). 2.2. Jedna z nazw guļžoga w gwarach języka łotewskiego powstała w wyniku przeniesienia metonimicznego „ogrodzenie” — „część ogrodzenia”. Jego nazwa bulverkis w gwarach jest używana na określenie poziomych bali ogrodzenia, np. w opisach etnograficznych Kurlandii występuje złożona nazwa bulverku žuogs (Jaunzems 1940: 20; Kundziņš 1974: 254), została ona zarejestrowana również w zbiorach gwarowych w Stende — bulvérk žuoks „ogrodzenie wykonane z grubych żerdzi”, gdzie bulverks użyto w znaczeniu „gruba żerdź ogrodzeniowa” (Mund. St II 75). Wariant z użyciem dopełniacza liczby pojedynczej w zależnym komponencie nazwy bulverka žuogs zarejestrowano w materiałach VMP w Laidze, Strazdē, Spārē, Lubezerē i Lībagos. W niektórych gwarach nazwa może być używana jako doprecyzowanie słowa bulverkis: por. W języku łotewskim niemotywowana nazwa guļžoga bulverķis „Bollwerk” jest wymieniana w źródłach pisanych od XVIII w. por. np. St I 31; U I 40; bulverkis „płot wykonany z długich, grubych kłód” w Blīdienie (Etn. III 162). Nazwa U występuje także w pieśni ludowej zapisanej w Rundāle —de gi lijis al i Co my, bracia, zrobimy? /Weźmiemy te stare dziewczęta. ~~ Dopóki będziemy obchodzić wesele, /Dopóty będziemy żyć w miłości; ——pr Gdy wesele już się skończy, /Uderz w czoło, wepchnij do beczki, fi —nā mdtā i 139 OT am i o IE m Uderz w czoło, wepchnij do beczki, / Rozbij jej proch Mu LE Ek] | — Nadejdzie jesień, wędrujący / Izpirks ich za funty, i ll — Wiosenne wystrzały / Pa im Ryskim bulwarkom (LD II 13017 8. wariant ). — Dla nazwy gulžoga bulverkis w dialektach odnotowano wiele wariantów, np. wariant fonetyczny bulveķis zapisano LD II 13017 8. wariant no Mežotne, bulverģis występuje Zvārdē un Lutriņos (LVDA), natomiast — bulvēģis w gwarowych zapisach fonetycznych w Ciecere (bulvēģis: po obu stronach żerdzi znajdują się rynny, w nich końce drągów; między drągami są klocki długości niespełna stopy, aby świnie nie mogły przez nie wyjść LVDA). Bogactwo wariantów jest zazwyczaj charakterystyczne dla zapożyczeń, ponieważ *.. słysząc w mowie jakieś obce, mało znane słowo, nie zawsze odbiera się je adekwatnie do jego wymowy, a w związku z tym możliwe są różne indywidualne przekształcenia (Kagaine 1993: 12; zob. na ten temat także Jansone 1998: 75). Słowo bulverķis i jego warianty są zapożyczone z vlv. bolwerk ‘dzieło obronne, fortyfikacyjne, umocnienie’ (Sehwers 1936: 20). Zapożyczone z vlv. bolle *Bohle' + rick ‘długi drąg’, a zatem również nazwa buldriķis, zarejestrowana w EH I 250 w Dundadze w znaczeniu ‘dość wysoki, znajdujący się między budynkami płot z żerdzi, z dużymi palami’, jest w języku łotewskim niemotywowana. 3. W poszczególnych gwarach języka łotewskiego odnotowano nazwy płotów leżących, których un motywacja ir semantyczna i pochodzenie są niejasne. Jedną z nich jest nazwa wielowyrazowa kreteņu sēta, znana na razie jedynie z ME II 274, bez wskazania miejsca: kretenu sēta „= sēta, gdzie żerdzie są ułożone jedna na drugiej”. W ankiecie przeprowadzonej w 1995 r. w Mērdzene zapisano nazwę wielowyrazową lūkšņu sētmalis. Również pochodzenie jej członu zależnego i motywacja semantyczna są niejasne. 4. W leksyce gwar łotewskich w źródłach un pisanych zachowały ir się miejscami nazwy elementów płotów leżących, z których prawdopodobnie tworzono również nazwy tych płotów. Jak dotąd jedynie ze źródeł pisanych znana jest nazwa z rdzeniem kamp-—kampine „kritenis, kłoda płotowa, którą układa się poziomo między dwoma słupami” Etn. I 121 Nīca i ME II 151. Nazwa ta, jak się wydaje, została utworzona od tematu czasownika kampt za pomocą przyrostka -ine i prawdopodobnie wskazuje na czynność charakterystyczną dla budowy płotu (Lgr 1445$$). B | m W tym przypadku, wykonując guļžog, belki ogrodzenia były poziomo umocowane, czyli osadzone, nie w wyżłobir eniu jednego słupa, lecz między dwoma słupami. [ —W materiałach VMP w Dvietė odnotowano nazwę belek guļžogu Zergi. W zbiorach gwarowych, a także w źródłach pisanych, nazwy ogrodzeń zawierające to słowo nie występują. U Słowo žerģi jest zapożyczeniem z ros. »cepdb *cpy61eHHOe IEJIHKOTB H OYHIIEHHOC | nepeBo' (lanes 1989: I, 534), lecz na przykład na terytorium byłego księstwa włodzimiersko-suzdalskiego, które istniało w XII i XIII w., w Rosji, w wyniku przeniesienia znaczenia ‘belka ogrodzenia’ — ‘ogrodzenie’ oznacza także guļžog (Menbnnuenko 1974: 129). | FT) 140 a Jak widać, na terytorium Łotwy stosowano różne nazwy na określenie guļžogu. W nazwach użyto zarówno słów odziedziczonych, jak i głównie zapożyczonych z języka niemieckiego. Do zaniku ar guļžogów no Nazwy związane z życiem codziennym mieszkańców Łotwy, w tym również opisane nazwy, nieuchronnie zanikają we współczesnym języku użytkowników lub zyskują inne znaczenie. —m IA] nr vei pā i mm SKRÓTY ēru = Ba? ENG an of K ru i wn g. —rok = m= ml gs. — wiek gt. —tysiąc lat --= —»m oo kr. ui zu rosyjsku i a 7 ——————em uz a U = m WE M łot. — łotewski liet, = M Thiel eB, U i Hp np. —na przykład mE km liku p.n.e. — przed naszą erą p. m biegun L ES N LA zw. = związany g Us m Elamici pri vp) por. sī —porównywalne I] =a — zob. —zobacz Sat * š =. x ur —_— zob. poprz. —zobacz poprzednio = tv pps Ranga Pi a wy ssl. = senslavu a mm m= ——m J ——a ML m m mam nl mu tp. ~~ —to samo Veni mams SOG el = le pl a pe var. —warianty NE I T I J, = żyw. —viduslejasvācu —mk iai mm mA POE et Raja va m i 1 A.: 1995. zorganizowana przez autora ankieta dotycząca nazw ogrodzeń. m Apals J. 1993: Āraišu ezerpils, Cēsis. and Cm] 2 «1 fe Apv. : Łotewski połączony kartotekowy zbiór dialektalizmów. Broce J. K. Rysunki i opisy 1–2, Ryga, 1992–1996. Cimermanis S. 1994–1998: Budowle i ich wykorzystanie w wioskach Liwów. —Līvli, Ryga, 1994, nr 8–12; 1995, nr 1–7; 1996, nr 1–12; 1997, nr 1–4; 1998, nr 1–2. Cimermanis S. 1990: Łotewska zagroda na przestrzeni wieków. —Kalendarz przyrody i historii 1991, Ryga, EH: Endzelīns J., Hauzenber187-197. ga E. Uzupełnienia i poprawki do Słownika języka łotewskiego K. Mīlenbacha 1–2, Ryga, 1934–1946. Etn. : Wiadomości etnograficzne o Łotyszach. —Dodatek do gazety „Dienas lapa* 1-4, Ryga. Fraenkel E. 1962: Litauisches etymologisches Wörterbuch 1-2, Heidelberg-- Göttingen. Grabis R.1991: Teksty gwarowe z Kūdumy, Ryga. Jansone I. 1998: Pochodzenie słowa i jego motywacja semantyczna (łot. piedurkne). —Lietuvių kalbotyros klausimai 40, Vilnius, 74—79. Jaunzems J.1943: Gospodarstwo Kurlandii. Rozprawa etnograficzna, Ryga. Kagaine E. 1993: Charakterystyka relacji między leksyką dialektalną a leksyką ogólnoużywaną. —Wiadomości LZA o, nr 7.,8—17. Aaaa o 141 Krastiņa A.1963: Budynki wiejskie w Vidzeme w XIX i XX w.—Archeologia i etnografia 5, Ryga, Kundziņš 159—192. P 1974: Łotewskie gospodarstwo, Sztokholm. | LD: Barons K, Visendorfs H. Latvju Dainas 1-6, Jelgava-- Petersburg, 1894—1915. g LEV: Karulis K. Łotewski słownik etymologiczny 1-2, Ryga, 1992. FU nų DE ka Lgr: Endzelīns J. Gramatyka języka łotewskiego, Ryga, 1951. m Bm LLVV: Latviešu literārās valodas vārdnīca 1-8, Ryga, 1972-1996. ET It LVDA: Materiały do atlasu dialektów języka łotewskiego. ME: Mīlenbahs K. Słownik języka łotewskiego 1–4, zredagował, uzupełnił i kontynuował J. Endzelīn1923—1932. s, Ryga, Mund. St.: Draviņš K., Rūķe V. Leute und Nominalformen der Mundart von Stenden 1-2, Lund, 1955—1956. Paegle Dz. 1980: Aspekt motywacji w nominacji, Ryga. R.-Dr.: Rūķe-Draviņa V. Starożytne ogrodzenia w północnej Vidzemie w okolicach Valmiery. —Filologia bałtycka 5, Ryga, 1995, 44—51. Reķēna A.1975: Słownictwo rzemieślnicze w kilku południowych gwarach łatgalskich i jego związki z odpowiednimi nazwami w językach słowiańskich, Ryga. Rudzīte M.1964: Dialektologia łotewska, Ryga. Sedovs V. 1992: Bałtowie w starożytności, Ryga. Sehwers J. 1936: Sprachlich-kulturhistorische Untersuchungen vornehmlich über den deutschen Einfluss im Lettischen, Leipzig. ” r By Skardžius P 1943: Lietuvių kalbos žodžių daryba, Vilnius. TF r= St.: Lettisches Lexicon... von Gotthard Friedrich Stender 1-2, Mitau, 1789. Be al Strods H. 1991: Wyjaśnienie łatgalskich terminów etnograficznych, Ryga. | m Ę Stubavs A. 1976: Kentes pilskalns i okolice, Ryga. | AE U: Łotewski słownik. Część 1. Łotewsko-niemiecki słownik biskupa C. C. Ullmanna, Ryga, VMP: 1872. dawnego Wydziału Etnografii Łotewskiego Muzeum Historycznego Kolekcja dokumentów Zarządu Zabytków (V) nr 2503; 2592; 2415; 2904; 2748; 2671; 1932; 2945; 2822; 3153; 1918. Hanb B.: Tonkosorū cnoeapb »xu6020 seaukopycckoeo Abika 1-4, Mocxsa, 1989—1991. Menbknnuenko T. T. 1974: CnoBa O6o3Hauaio He H3ropojib. —Hexomopbie n1ekcuueckue epynnbl 6 = i co6peMennbix 2080pax Ha meppumopuu Bnadumupo-Cy3darivckozo knaoicecmēa XII —nau. o XIII 6., ApocītaB1IB. eli m NAZWY ROŚLIN W LEKSYCE GWAR JĘZYKA ŁOTEWSKIEGO —UL J IVORY FAV: NĀVI. /8 p AR „ LEK — m Un =i = R Ę Podsumome wanie aaa E] [© | F W języku łotewskim najczęściej używane są w gwarach nazwy ogrodzeń poziomych, które opisują ogrodzenie według: F. pis 1) stosowana jest część ogrodzenia, np. baļķēnu sēta, stulpeņu žuogs; 2) sposobu rozmieszczenia części ogrodzenia, np., guļsēta; «te 3) sposobu obróbki części ogrodzenia, np., gruopu žuogs; IEEE LU r m ja 4) starożytność, np. tēvu sēta; „Ff ci 5) czynności charakterystycznej dla wykonywania ogrodzenia, np., slita, tvāre. i Kilka nazw ogrodzeń poziomych powstało w wyniku przeniesienia metonimicznego: „część ogrodzenia” — „ogrodzenie”, np., kritinis, oraz „ogrodzenie” + „część ogrodzenia”, np., bulverķu žuogs. Nazwy te są zarówno odziedziczone, jak i najczęściej zapożyczone z języka niemieckiego. Ponieważ „poziome ogrodzenia” jako realia zanikają w życiu codziennym mieszkańców Łotwy, ich nazwy znikają z języka współczesnych użytkowników języka albo nabierają innego znaczenia. i o EE o TT Ty ii ni ia 142 i I gpl pile goon pt OF ow Ē m OZNACZENIA DES ZAUNES AUS LEGENDY HOLZERN ll ur n IN DER LEKSYKA DER ŁOTEWSKICH DIALektów k o m fl Streszczenie Im W artykule omówiono gwarowe określenia płotów z leżących drewnianych belek. Am większość będzie in Dialekty łotewskiego takie określenia płotu z leżących drewnianych belek, które charakteryzują płot w następujący sposób: zgodnie z 1) użycie części z. ogrodzenia, B.baļķēnu sēta, stulpenu žuogs; — 2) według sposobu umieszczania części ogrodzenia, np. gulseta; — rā 3) po obróbce części ogrodzenia, np. części ogrodzenia, np. gruopu žuogs; m 4) po pod względem starożytności, np. zagroda ojca; po 5) Czynności, np. slita, tvāre. Lona LE Il o Kilka Nazwy płotu z leżących Hēlzern są jako wynikiem metonimicznego przeniesienia „części płotu” — „ogrodzenie”, np. kritinis, ‘ogrodzenie’ + ‘części ogrodzenia’, np. bulverku žuogs, powstały. Jako w określeniach używa się zarówno słów odziedziczonych, jak i przede wszystkim zapożyczonych z języka niemieckiego. Wraz z Z zanikiem Ogrodzenia z leżących Drewna z życia codziennego Wraz ze znikaniem ludności Łotwy znikają również jej Nazwy z Język dzisiejszych użytkowników dialektu, albo też otrzymują one inną Znaczenie. —— yy, 0 _ , apps pel uz kumu Ineta KURZEMNIECE mi“ = ii Otrzymano 1999 05 22 Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego m plac Akademii. 1 | | i EIETE LV-1050, Ryga, Łotwa pss = El. poczty [email protected] 2 =m " i i EN EL Ēsma = m —si FRI i] m sl k M a m = - F DE = = IT m m i U ET" rea he E T «es em ze ——— —— m + 7 pli ui) Fpl sis | ul = vs GE aaa L - = =. Ir. mm E o o o = m = imi = i „II = al a = Ik m == = M ML m W En om mtbpluzpewm „Baz rami Daan Ll a La = Il! == M -_-= —Kalk kl 143