Dialect, standard and tradition in Latgallian hand-written literature

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA | oo PYTANIA Z ZAKRESU JĘZYKOZNAWSTau WA ey LITEWSKIEGO XLIII (2000) eye lille p = lu 2 fy E cie mala is 4 = "= Anna STAFECKA ju Vai ar šā —Instytut Języka Łotewskiego Uniwersytetu Łotewskiego, Ryga De LE i asi" "al nea | IF | i DIALEKT, NORMA I TRADYCJA ——- R LITERATURA RĘKOPIŚMIENNA ŁATGALSKA jis W drugiej połowie XIX wieku, po stłumieniu powstania polskiego w Łatgalii (podobnie jak na Litwie), przez całe czterdzieści lat obowiązuje zakaz druku. Jeśli Litwini mogą drukować książki w Małej Litwie, której ten zakaz nie dotyczy, i potajemnie przywozić je do pozostałej części Litwy, to Łatgalczycy znajdują się w znacznie bardziej skomplikowanej sytuacji. Chociaż zakaz druku nie dotyczy pozostałych regionów Łotwy (Kurlandii i Liwonii), książki łatgalskie nie są tam drukowane, ponieważ Łatgalczyków — czyli, jak wówczas mówiono, Łotyszy guberni witebskiej — od Łotyszy z pozostałych regionów dzieli nie tylko granica administracyjna, lecz także znacznie różniące się dialekty, na podstawie których ukształtowały się dwie tradycje piśmiennicze (dialekt środkowy jako podstawa języka literackiego dolnołotewskiego oraz dialekt górnołotewski, czyli górnołotewski — jako podstawa języka literackiego łatgalskiego), odmienna pisownia (litery gotyckie w piśmie dolnołotewskim i litery łacińskie w piśmie górnołotewskim) oraz, oczywiście, przynależność do różnych wyznań (katolicy w Łatgalii i luteranie w pozostałej części Łotwy). Niektóre książki łatgalskie są drukowane za granicą (w Holandii, Niemczech, Szwecji, Finlandii) i przemycane do Łatgalii'. Są one bardzo drogie, a dla chłopa dopiero co uwolnionego z pańszczyzny? brakuje środków na ich zakup. Jednakże książki modlitewne i śpiewniki są niezbędnie potrzebne, bez nich życie duchowe chłopów jest niewyobrażalne. Dlatego pieczołowicie przechowuje się stare książki wydrukowane jeszcze przed okresem zakazu druku, ręcznie przepisuje się poszczególne zużyte strony, a z czasem także całe książki. Najczęściej są to książki modlitewne, później również praktyczne porady dla chłopów i materiały folklorystyczne, rzadziej oryginalne utwory samych autorów. Powstaje coraz więcej ręcznie przepisanych i oprawionych książek. W rezultacie możemy dziś mówić o całym okresie w historii łatgalskiego języka piśmienniczego i literatury — o literaturze rękopiśmiennej w okresie zakazu druku*, tworzonej przez łotewskich chłopów z Łatgalii, zazwyczaj samych pozbawionych wykształcenia szkolnego. — —Materiały wystawy książek łatgalskich. Opracowanie M. Apeļa i S. Seiļa. —Rēzekne, 1936, 24. * Na Łatgalii pańszczyznę zniesiono dopiero w 1861 roku (podobnie jak w Rosji), w pozostałych regionach Łotwy zniesiono ją już wcześniej: w Kurlandii — w 1817. roku, w Vidzeme — w 1819. roku. * Szerzej na ten temat: Rupaiņs O. Pisarze ludowi i autorzy rękopiśmiennych tekstów w okresie zakazu druku. —Zbiór rękopisów z okazji 40. rocznicy zniesienia zakazu druku łatgalskiego, Dyneburg, 1944, 190— 204. a Veš = 128 Obecnie znanych jest około nazwisk 15 przepisywaczy książek", jednak ich liczba była znacznie większa; także współcześnie ir nadal odnajduje się zachowane książki rękopiśmienne”. Literatura rękopiśmienna, stwierdził historyk księgarstwa ar Aleksejs Apīnis, rozkwita głównie w centralnej części Łatgalii kā — powiatach rzeżyckim un łudzkim (w gminach Barkava, Varakļāni, Gaigalava, Nautrāni, Makašāni). Co ciekawe, właśnie w tych ka parafiach, w których działali przepisywacze książek, wiele lat po wprowadzeniu ap 1900. zakazu druku) (35 stwierdzono dość wysoki poziom umiejętności czytania. wśród łotewskich chłopów z Łatgalii — 76,5%, natomiast w położonych tuż obok parafiach, gdzie literatura rękopiśmienna nie była rozpowszechniona, było tylko niewielu umiejących 39,2% czytać”. Przeglądając kilka ksiąg rękopiśmiennych, nie sposób nie zauważyć, że wykazują one duże podobieństwo zarówno pod względem wyrazu językowego, jak i tradycji pisarskiej. Jest to prawidłowość, ponieważ księgi rękopiśmienne nie powstają w próżni — już od początku XVIII wieku istnieje tradycja piśmiennictwa górnołotewskiego, czyli łatgalskiego, ukształtowana na podstawie gwar południowołatgalskich i pozostająca pod dość silnym wpływem dolnołotewskiego języka literackiego oraz innych języków (zwłaszcza polskiego), a także dysponująca już w pewnym stopniu ustabilizowaną pisownią i użyciem form morfologicznych, dla których charakterystyczne są normy ukształtowane żywiołowo. Jednocześnie należy uwzględnić wpływ gwar rodzimych przepisywaczy i autorów ksiąg, ponieważ twórcami literatury rękopiśmiennej byli sami chłopi łotewscy (w odróżnieniu od autorów ksiąg drukowanych, którymi byli głównie przedstawiciele innych narodowości), których miejsce zamieszkania zazwyczaj się nie zmieniało, dlatego w źródłach literatury rękopiśmiennej nierzadko utrwalone są świadectwa dotyczące poszczególnych gwar. Ponieważ zetknięcie się rodzimej gwary autora z normami i tradycjami najlepiej ujawnia się w dziełach o treści świeckiej (teksty o treści religijnej są zazwyczaj odpisami z wcześniej drukowanych łatgalskich modlitewników i śpiewników albo tłumaczeniami z języka polskiego), omówimy dzieła wybitnego przedstawiciela łatgalskiego piśmiennictwa rękopiśmiennego, chłopa z parafii Zaļmuiža, czyli Nautrāni, AwDRIVA Jūkbža, w których stosunkowo duży udział mają teksty o charakterze świeckim. + fu „i ml [= «rā ad Andrivs Jūrdžs (1845—1925) nie uczył się w szkole, czytać nauczyła go matka. A. Jūrdžs samouctwem nauczył się pisać i opanował język rosyjski, polski, litewski, a także w niewielkim stopniu łacinę "Elka URI 0.0 7 EPS Ps GPA, Spl FE * Apīnis A, Klekere I, Limane L. Pisarz z Nautrēni. Życie i dorobek Andrivsa Jūrdžsa, Ryga, 1989, 13. ” Ostatnio zidentyfikowano jeszcze dwie odręcznie pisane księgi modlitw i pieśni, które, sądząc po różnicach w charakterze pisma, miały kilku kopistów, zob. : Cirša L. Materiały oryginalne z okresu zakazu druku w zbiorach BFPC. —Problemy integracji we współczesności. Materiały międzynarodowej konferencji naukowej, Rēzekne, 1999, 46. 5 Apīnis A. Bez pytania o pozwolenie. Łotewska literatura rękopiśmienna w XVIII i XIX wieku, Ryga, 1987, 162. 7 Dorobek A. Jūrdžsa w dziedzinie drukarstwa i literatury był wielokrotnie analizowany w dość obszernych publikacjach, zob. na przykład Apinis A. Łotewskie drukarstwo, Ryga, 1977, 220—222. ; Apīnis A. Bez pytania o pozwolenie. Łotewska literatura rękopiśmienna w XVIII i XIX wieku, Ryga, 1987,156-179.; Apīnis A. Klekere I,Limane L Pisarz z Nautrēni, Ryga, 1989, 136. ———_ Znał kilka języków, potrafił także czytać litery gotyckie i czytał wydania dolnołotewskie. Andrivs Jūrdžs napisał więcej niż gruby tom, a niektóre 129 m nawet un ir 20 ap 1000 lappušu, kā również pojedyncze kartki un cieńszych zeszytów- *. Niestety większość no tā spłonęła w pożarze. Zachowane książki znajdują się w Naukowym Oddziale un Rzadkich Książek i Rękopisów Łotewskiej Biblioteki Narodowej un Oddziale Rękopisów i Rzadkich Książek Łotewskiej un Biblioteki Akademickiej. Dorobek Andrivy Jūrdža w literaturze i historii książki ma współcześnie un głównie znaczenie kulturowo-historyczne, jednak w ir okresie zakazu druku odegrał dużą rolę w życiu literackim regionu. ir Współcześnie A. Manuskrypty pozostawione przez Jūrdžsa, choć w żadnym razie nie należy oceniać ich bezkrytyno cznie, są istotne właśnie z punktu widzenia języka. Odzwierciedlają one dość wyraźnie, w jakim stopniu tradycja istniejącego języka piśmiennictwa, czyli języka drukowanych książek, oraz ukształtowane w sposób żywiołowy normy un wpłynęły na język ksiąg rękopiśmiennych; autor tekstu lub kopista respektował te zjawiska kā języka piśmiennictwa, un które nie są charakterystyczne dla jego rodzinnej gwary. Jednocześnie ważne jest także rozpoznanie wpływu gwary na język rękopisów, zwłaszcza jeśli uwzględni się fakt, że rodzinna gwara A. Jūrdžsa dość wyraźnie różni się od gwar południowolatgalskich, na których podstawie ukształtował się latgalski język piśmiennictwa. Aby prześledzić wzajemne oddziaływanie gwary oraz norm i tradycji języka piśmiennictwa w dziełach A. Jūrdžsa, przyjrzyjmy się trzem najważniejszuz ym pracom, które powstały na różnych etapach ka (A. Jūrdžs pisał także po zniesieniu zakazu druku). Zbiór ir utworów świeckich, napisany około 1870 roku”, „Parunu woceleyte”, napisany około 1910 roku”, dwa kalendarze zatytułowane „Myužeygays kalinders” — 1907. rok” i w 1916 roku”. Należy zauważyć, że bardzo wiele tekstów (zwłaszcza porzekadeł i przysłów) się powtarza. Chociaż język piśmienny Andrivy Jūrdža ma korzenie w istniejącym do czasu zakazu druku górnołotewskim, czyli łatgalskim języku piśmiennym, nie można jednak nie zauważyć, że pisownia opiera się głównie na pisowni łatgalskich książek z początku XIX wieku, a nie na źródłach piśmiennych z połowy stulecia, jak należałoby się spodziewać. Być może wynika to z wpływu starych modlitewników, w których dość konsekwentnie przestrzegano tradycji pisowni z początku stulecia. Chociaż pisownia jest dość niekonsekwentna, to jednak w rękopiśmiennych książkach A. Jūrdža pojawia się dość precyzyjne oznaczenie długości samogłosek za pomocą daszka (”) nad literą samogłoskową (zwłaszcza w końcówce miejscownika, na przykład rukā, pūrs, walsteybd). Daszek zwykle stawiano także nad literą o, jeśli oznaczała dyftong [uo], na przykład mate, kozas, oraz nad e, jeśli oznaczała dyftong ie, na przykład wēju, pérts. Rzadziej długość samogłoski lub dyftong oznaczano ostrym akcentem (') nad sao o I M m EL i Kata soras p EE mų Ie U RER Szczegółowo na ten temat: Apinis A. Latviešu grāmatniecība, Ryga, 1977, 221. ” Przechowywane w Dziale Rękopisów i Rzadkich Książek Łotewskiej Biblioteki Akademickiej (sygn. Jūrdžs A. I). 10 Znajduje się w Naukowym Dziale Rzadkich Książek i Rękopisów Łotewskiej Biblioteki Narodowej, sygnatura R. 2, 1, 6. Tamże, sygnatura R. 2, 1, 7.: uc = x M C S 0 dźwięk litery, na przykład bérzenia, utré. W rękopisach A. Jūrdžsa drugim 130 i komponentem dyftongów [ai], [ei] i [oi] jest wyłącznie y (a nie j, jak ma to miejsce w dziełach z połowy XIX wieku, na przykład w kalendarzach G. Manteiffela) —mayze, sweteybu, batynoy. Niekiedy spotyka się fonetyczną zasadę pisowni, jak na przykład auksts *augsts', sofc [-ts] "auksts, actoy "atstāj. Spółgłoski w rękopisach A. Jūrdža oznaczano na wzór pisowni polskiej. Stosowano tzw. litery złożone cz i sz do oznaczania spółgłosek [č] i [š], spółgłoskę [Z] oznaczano literą Z, jednak w kalendarzu napisanym w 1916 roku konsekwentnie stosowano litery spółgłoskowe ¢ i š, a także ž. Można się o tym przekonać, porównując kalendarze z 1907 i 1916 roku, w których znajduje się dość wiele całkowicie identycznych pod względem treści tekstów. Kilka przykładów: W kalendarzu z 1907 roku: ~~ w kalendarzu z 1916 roku: pi puczias ‘pukes’ m pučias mani a, g zaczi "Zaķi" m zači —By 777— szudi ‘Sodien’ "1 [EE i IĶ šudin T mam mms m ins celsz “celš' B cels = nu" IL meža MA meža —putās m žygli | | žygli KE Należy dodać, że takie oznaczanie spółgłosek zaproponowano w wydanej w 1908 roku gramatyce O. Skrindy, która jest pierwszą normatywną gramatyką łatgalską i odzwierciedla decyzje pierwszych posiedzeń komisji ortograficznej języka łatgalskiego, utworzonej na początku XX wieku. Świadczy to o tym, że A. Jūrdžs przestrzegał również norm ortograficznych swoich czasów i respektował przyjęte normy. Natomiast głoski [1] i [1] w rękopisach A. Jūrdža konsekwentnie nadal oznaczano za pomocą £ i /, być może także dlatego, że w gramatyce normatywnej nie są one rozróżniane — zarówno [1], jak i [|] oznaczano wyłącznie za pomocą /. Kontakt dialektu z istniejącą tradycją piśmienniczą wyraźnie ujawnia się w użyciu form morfologicznych, a także w zasobie słownictwa. Dość silny wpływ dolnołotewskiej tradycji piśmienniczej, charakterystyczny dla wcześniejszego okresu łotewskiego języka literackiego, widoczny jest również w rękopisach A. Jūrdža. Jest to szczególnie odczuwalne w przepisywanych tekstach zarówno z łatgalskich źródeł piśmienniczych (głównie z modlitewników), jak i z publikacji dolnołotewskich (pieśni ludowe, przysłowia). W książkach rękopiśmiennych spotkamy zatem na przykład nietypową dla dialektów łatgalskich końcówkę -enis, -ene, na przykład draudzene; mira ar sowu likteni; końcówki dopełniacza liczby pojedynczej oraz mianownika i biernika liczby mnogiej rzeczowników rodzaju żeńskiego -as, -es, jak dinas, saknes, zaimki osobowe 3. osoby viņš, viņa, ikviens, ikviena, na przykład strodoy winia wasareniu; del ikwina; ikkotru din. Występują tu również leksemy nietypowe dla gwar łatgalskich, na przykład nikod weytulā naaug kiršu (w gwarze vīšņu) ugas; meytas grob (w gwarze kas) sinu; atnocie (w gwarze atguoja) mums sweycynotu; nocit (w gwarze eite), baimių RS; ch or ee ee ae i o dl Di Dina iai ai S aaa i 13Skrinda O. Gramatyka języka łotewskiego, Petersburg, 1908, 6. R 131 Jednakże A. Język pisany Jurdży ma znaczenie właśnie ar to dla odzwierciedlenia lokalnych zjawisk językowych, które nie są charakterystyczne dla wydawanych do czasu zakazu druku książek łotewskich w — gwarze łatgalskiej. Szczególną uwagę należy poświęcić wariantom zjawisk morfologicznych, których użycie w gwarach ir jest dość stabilne. Te należałoby wyodrębnić kilka grup. 1. Zjawiska morfologiczne, które w gwarach Łatgalii występują na rozległym obszarze (również w gwarach południowołatagalskich), lecz nie stały się normą języka pisanego. Najpierw należy wymienić końcówki żeńskich rzeczowników w un liczbie pojedynczej un mianownika oraz w liczbie mnogiej mianownika i biernika -is, -ys, które A. w rękopisach Jurdzisa występują dość często obok nietypowych dla gwar końcówek -as, -es, na przykład saula saknis batynoy; dzidit, meytas, upis motd; gudreyba mialis gold; pakryta zemis; nawajag mayzis est; tay motkys pityktu; diel pi eyksys dzieywes. W rękopisach Andrivasa Jūrdžy bardzo często występuje supinum, które nie jest charakterystyczne dla języka drukowanych książek łatgalskich, choć nadal jest używane w gwarach na rozległym obszarze, na przykład igoja krugd porgutātu; nuskrin patia wartus; kona kēpu dzidotu; idama sina kostu. es Jednak w jednej z no pierwszych ksiąg rękopiśmiennych znajduje się — poprawka autora: ar przekreślono ostatnią u literę w goja gutatu, ka najwyraźniej zdając sobie sprawę, że nie odpowiada to w pełni tradycji piśmienniczej. W późniejszych A. W rękopiśmiennych księgach Jūrdža użycie supinum staje się częstsze. 2. Zjawiska morfologiczne, które nie są charakterystyczne dla gwar południowolatgalskich, nie un stały się tym samym tradycją języka literackiego łatgalskiego. Tā ir szereg osobliwości charakteryun stycznych dla centralnych gwar wschodnich Łatgalii, ki które sporadycznie występują również w drukowanych księgach łatgalskich. Te w pierwszej ar kolejności należy wymienić zwrotny formant -sa-(-za-) czasowników utworzonych za pomocą przedrostków. Chociaż często A. w rękopisach Jūrdža występuje zarówno charakterystyczny dla drukowanych ksiąg łatgalskich wariant użycia -sa-(-za-), charakterystyczny dla gwar południowej Łatgalii, jak i dość często spotykany w modlitewnikach -si- (apsižaloy, atsidud i in.), jednak w późniejszych pracach (zwłaszcza w 1916. kalendarzu rocznym) dominuje już Użycie -sa-(-za-) charakterystyczne dla centralnych gwar łatgalskich (w tym także dla rodzinnej gwary A. Jūrdža) oraz gwar wschodnich, na przykład nazadzen, nazawer, pazacatusia, apsawytkusia. Również formy 3. osoby czasu teraźniejszego czasowników, które współcześnie są dość szeroko używane w gwarach, lecz w drukowanych książkach spotyka się je rzadko, w rękopisach A. Jūrdža występują często, na przykład atskria žubia; pučes niwinas naradzid; snigd turid; gayli dzido takteniā. W rękopisach A. Jūrdža (zwłaszcza w jego własnych utworach) występują charakterystyczne dla gwary przedrostki pra (pro-) i roz-, na przykład por itu progojušu godu; nu miga prozamudusia; roztrence wuszku munu pulceniu; skrzydła ptaka rozpostarły się. Jednak nawet w jednym zdaniu stwierdzono charakterystyczny dla gwary prefiks praun odpowiadający literackiemu pār (por-): Atmine nu porgojušom būdu dinom, atmine nu progojušom taymes dinom. E i i rzekę ini] Rimai ly fw AT m. I 132 m = W rękopisach często spotyka się również przymiotniar ki ze słowiańskim przyrostkiem -ink-, na przykład mozinks pulcens meytu dzid; tik jauninka meytinia; dreyza wiglinka; dorba daudz un jauniem vačinkiem, kuri izplatīti arī mūsdienu un izloksnēs. Konstatēti arī noteiktie adjektīvi (tāpat skaitļa vārdi un vietniekvārdi) un ar Latgales centrālajām, austrumu un ziemeļu izloksnēm raksturīgo galotni -īs, ku piemēram, dis ‘liesais’ mirs ira toboks nekay žyrnē ‘trekna’ nataysneyba; arī kuris, utris. Taču vairumā gadījumu, acīmredzot pastāvošās rakstu tradīcijas ietekmē, kalendārā lietota galotne -ais, piemēram, wacays gods; skaytieytoys lasītājs mitays; sokamais words; jaunays orojens. Można jeszcze wymienić A. Używanie charakterysun tycznych dla gwar rodzinnej okolicy Jurdża form przypadkowych zaimków osobowych, jak na przykład pimini myusus wyssod, Diws myusim pagrīž por sweteybu, kad Diwa pi myusu nawa, co ogólnie nie jest charakterystyczne dla drukowanych książek łatgalskich. W rękopisach stwierdzono również charakterystyczne dla gwar przyszłe imiesłowy z wtrąceniem -kies, jak duszkys artobu; pajimszkys tu naudu, a także nieodmienny imiesłów z -īt (-eit): reibums naredzeit” it gotwd, które w drukowanych książkach odnotowywano jedynie sporadycznie. 3. Zjawiska morfologiczne, które we współczesnej gwarze rodzinnej A. Jurdża (a także w najbliższych gwarach okolicy) są zjawiskiem zanikającym lub zanikły, lecz w książkach rękopiśmiennych są szeroko rozpowszechnione. Tak na przykład we współczesnej gwarze nautrańskiej tylko w mowie najstarszego pokolenia sporadycznie odnotowano formy czasu teraźniejszego czasowników, w których przed końcówką występuje spółgłoska [], na przykład smukays kucensz zidla; gulbieyts gulla azard; kur laudim natryukstla mayzias; stowla, rukas satykdama. Podobna sytuacja dotyczy form trybu życzącego czasowników z -mun, z odmiennymi końcówkami dla każdej osoby, na przykład pisyuteytum dzismiu i stostu; kad wysas tés būdas un nataymies saraustumem; uz kolna myužeybas izkoptumem; kab posi nabyutumiāt tisoti; że piečok nabyutumi apsmits; abgodotum ikšan sirdies. Podobnie jedynie sporadycznie w mowie najstarszego pokolenia udało się stwierdzić we współczesnej gwarze nautrańskiej formy czasownika czasu przeszłego z przyrostkiem -avā, które w rękopisach występują dość często, na przykład nu jo naudas dabowis; raudowu dinas, naktes; kotpowi Diwam; naesim damoksowuszy; naesmu sarekinowis. Jednak występują również utworzone błędnie według tego modelu formy imiesłowu czasu przeszłego, jak nu moju beja izgowis, ponadto obok nich używane są także formy czasu przeszłego z -āj-(-uoj-), na przykład izwaycoja; wielu występowało. To każe wątpić w szersze i stabilne użycie dawnego tematu -avā w gwarze nautrzańskiej również przed stu laty. Natomiast atematyczna 3. osoba czasu teraźniejszego czasowników iet i duot: iem (īm), duom (dūm), która współcześnie w gwarze nautrzańskiej w ogóle nie jest poświadczona, w rękopisach A. Jūrdža występuje dość często, na przykład: lepnieyba im pa priszku, tutayk kauns im pakalā; tupi tay im gonus; graks smidamis ijim, bet raudodams izim; tets cela gobots joim; izdum pi weyra. wyjdzie 15 | | = m Bm _ 133 m W dialekcie nautrańskim współcześnie obserwuje się pary A. W rękopisach Jurdży bardzo często występują zaimki *sevkurs* ‘każdy, ktokolwiek, un pewien’ *katrs*, na przykład: Diws chroni każdego chrześcijna anina; każdego to dnia matka piecze naleśniki ‘naleśniki’ cap; nie trzeba bić każdego psa; inaydnika skaudeybas nu sewkuram un nu jociš; każdemu ir człowiekowi własny bóg; teraz ir są iskaptami przy sewkura steydzas; każdą godzinę, każdy dzień; kozas, delen, šugod byus kažnejam puikenam. Należałoby szczególnie wspomnieć A. sporadycznie odnotowywane w rękopisach Jūrdža wąsko lokalne cechy fonetyczne, po których także współcześnie łatwo rozpoznać mówiących dialektem Nautrāny. Po pierwsze, ir ai > ei w słowach kei ‘że’ keids un ‘jaki’. Również A. W rękopisach Jurdzy czytamy: kei mosa nu manis acidalejos; as kiey radzu, byus gotodni 'izsalkuši” patykuši; stopins ‘slapes’ naskeyts winiu jamia. Druga Cechą charakterystyczną języka ir gminy uo > oi Nautrāni jest dyftong kā, na przykład w słowach toboik, runoit. W rękopisie sporadycznie odnotowano również słowo karnandawoit. Nie ma ono jednak szerszego zastosowania w księgach rękopiśmiennych, najwyraźniej także dlatego, że dyftong [uo] zarówno w księgach drukowanych, jak i rękopiśmiennych zazwyczaj oznaczano literą o lub 6. Odnotowano również [a] przegłos, żywy do dziś w słowie apse: kay epsis topa. Wszystkie wymienione zjawiska fonetyczne występują we wczesnych utworach A. Jūrdžsa (zwykle w opowiadaniach ludowych, w mowie niezależnej) lub też w listach. W późniejszych utworach autor najwyraźniej świadomie ich unikał, podążając za tradycją piśmienniczą. Śledząc wzajemne oddziaływanie norm dialektu i języka literackiego w rękopiśmiennych księgach Andrivasa Jūrdžsa, możemy stwierdzić, że stopniowo wykształciła się u autora własna, indywidualna tradycja piśmiennicza, w której coraz większy udział zyskiwało odzwierciedlenie zjawisk języka rodzimego dialektu. Należy ponownie przypomnieć, że w okresie zakazu druku literaturę rękopiśmienną tworzyli sami łotewscy chłopi z Łatgalii, zapewniając w ten sposób ciągłość procesu piśmiennictwa i literatury łatgalskiej oraz zachowanie łotewskiej tożsamości w okresie zakazu druku. ow TARMĖ, NORMA IR TRADICIJA LATGALOS RANKRAŠTINĖJE LITERATŪROJE i I Streszczenie gu W į drugiej połowie ubiegłego wieku w Łatgalii, podobnie jak na Litwie, obowiązywał zakaz druku. Ponieważ niewielka liczba książek wydanych za granicą i przemycanych do Łatgalii nie mogła zaspokoić potrzeb chłopów, wśród chłopów pojawili się przepisywacze książek, którzy początkowo przepisywali modlitewniki i śpiewniki. Stopniowo funkcje przepisywania książek rozszerzały się — ręcznie przepisywano również pisma o charakterze świeckim, porady dla chłopów, materiały folklorystyczne, sporządzano rękopiśmienne kalendarze. Dlatego można mówić o całym okresie w historii języka piśmiennictwa łatgalskiego — okresie ksiąg rękopiśmiennych. W artykule rękopiśmienna literatura łatgalska jest analizowana w aspekcie lingwistycznym, omówiona jest twórczość najwybitniejszego łatgalskiego przepisywacza książek, Andriva Jūrdžisa (1845—1925). Analizowana jest tradycja języka piśmiennictwa łatgalskiego, która ukształtowała się do okresu zakazu druku, oraz spontanicznie powstałe relacje między normami 134 | I tego języka a rodzimą gwarą. Analizowany materiał pozwala stwierdzić, że Andrivowi Jūrdžisowi właściwa jest własna, indywidualna ortografia, tradycja, w której widoczny jest znaczny | an be = mgm malimo mp i wpływ rodzimej gwary. Należy przypomnieć, że autorami książek łatgalskich wydanych przed zakazem druku byli w większości przedstawiciele innych o narodowości, natomiast literaturę rękopiśmienną stworzyli sami łotewscy chłopi z Łatgalii, zapewniając w ten sposób ciągłość łatgalskiej ortografii i procesu literackiego. i = DIALEKT, STANDARD I TRADYCJA IN ŁATGALSKI ODRĘCZNIE NAPISANA LITERATURA m Emu F Podsumoi My | By wanie końca of XIX wieku Łotysze of Łatgalia (jak również as Litwini) cierpieli z powodu zakazu używania of alfabetu łacińskiego. Niektóre książki łatgalskie były drukowane poza tym regionem, a następnie trafiały to do as Łatgalii jako przemycane towary. Książki te były bardzo drogie i nie mogły w pełni zaspokoić zapotrzebowania. Wkrótce pojawili się prości ludzie, Łatgalscy chłopi, którzy przepisywali modlitewniki, katechizmy i poradniki praktyczne. by Sporządzano nawet kalendarze pisane odręcznie. Można we zatem mówić o całym a okresie w historii in of łotewskiego piśmiennictwa — łatgalskiego — o literaturze rękopiśmiennej. Niniejszy artykuł dotyczy literatury rękopiśmiennej z lingwistycznego punktu a widzenia i analizuje of dzieła by jednego ze słynnych skrybów, Andrivsa Jūrdžsa (1845—1925). Dokładnie zbadano interakcję łatgalskiego języka pisanego ukształtowanego przed zakazem druku, jego spontaniczne tendencje standaryzacyjne oraz wpływ rodzimego dialektu autora. Analizowany materiał pozwala stwierdzić, że Andrivs Jūrdžs stworzył własną indywidualną tradycję piśmienniczą, bliższą rodzimemu dialektowi. Należy wspomnieć, że autorami książek łatgalskich wydawanych przed zakazem nie byli Łotysze, lecz tradycję literatury rękopiśmiennej kultywowali łotewscy chłopi, zapewniając w ten sposób ciągłość rodzimej tradycji literackiej. —i — rū“ to L Anna STAFECKA la ILS Gauta 1999 06 01 Latvijas Universitātes Latviešu valodas institūts m — Akadēmijas lauk. 1 JE Etna i m Ly I = LV-1050, Rīga, Latvia pir i | T El. pastas [email protected] um Ks [mw 1 m. m = “R oo 2 IE] m (GI. JT] IR Ku El T JN INM M KEN, LA JĀ MM k m nil I a] i DU I RS r. Api m m ps Kaas I = = mam = m m mam m ID aa o M Eu ui m Li kris i = malu uek” ar Ea “la ais RE I 135