Mikalojaus Daukšos „Postilės“ daiktavardžio linksniavimo tipų hierarchija (pagal „oksitoninių“ daiktavardžių paradigmas)

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XLIII (2000) Audra ZAVADZKAITĖ-IVANAUSKIENĖ Lietuvių kalbos institutas, Vilnius HIERARCHIA TYPÓW DEKLINACJI RZECZOWNIKÓW W POSTYLLI MIKOŁAJA DAUKSZY (według paradygmatów rzeczowników „oksytomicznych”) W 1977 r. Aleksas Girdenis i Albertas Rosinas zwrócili uwagę na to, że kolejność tradycyjnych deklinacji języka litewskiego „jest całkowicie niemotywowana i umowna, ponieważ nie uwzględnia ani rodzajów rzeczowników, ani podobieństwa form” (Girdenis, Rosinas 1977: 338). Zatem badanie deklinacji rzeczownika według deklinacji jest niepraktyczne zarówno z punktu widzenia synchronicznego, jak i diachronicznego: nie ujawnia się wzajemne oddziaływanie różnych tematów ani naturalna klasyfikacja typów deklinacji. W Gramatyce języka litewskiego deklinację rzeczownika opisuje się tradycyjnie, tj. według umownej kolejności pięciu deklinacji (LKG 1965: 210-230). W najnowszych publikacjach, na przykład w Gramatyce współczesnego języka litewskiego ('DLKG, DLKG, *DLKG), oraz w gramatyce języka litewskiego w języku angielskim (Lithuanian Grammar 1997: 107-125), deklinacje nazywa się nazwami tematów, uwzględnia się ich wzajemne związki oraz rozkład według rodzajów. Adelė Valeckienė wyróżnia trzy typy deklinacji według tematów rzeczowników i podobieństwa systemów końcówek (Valeckienė 1998: 319-327). Wynika z tego, że systemu deklinacji rzeczownika nie można badać bez uwzględnienia wzajemnych relacji między paradygmatami, a relacje te można dokładnie ustalić, stosując metodę grupowania hierarchicznego. Wiarygodność wspomnianej metody badawczej udowodnili A. Girdenis i A. Rosinas, ustalając hierarchię typów deklinacji rzeczowników w języku ogólnym i w dialekcie żmudzkim (gwarach Tirkšliai i Šaukėnai) (Girdenis, Rosinas 1977: 338-348); A. Rosinas w ten sam sposób zbadał odmianę rzeczowników w tekstach Simona Stanevičiusa (Rosinas 1994: 112-117). Dlatego zgodnie z metodą grupowania hierarchicznego zbadano również paradygmaty rzeczowników w Postylli Mikołaja Daukšy. Materiał badawczy zebrano z indeksu-słownika Postylli Daukšy (Kudzinowski 1977), zweryfikowano go i porównano z tekstem Postylli. Wyodrębniono i policzono wszystkie formy rzeczowników pospolitych i własnych używane w Postylli, lecz w niniejszym artykule ograniczono się do porównania paradygmatów tak zwanych rzeczowników „oksytowych”, wyłą- ! Nieakcentowane końcówki rzeczowników, zwłaszcza w gwarach (zob. Girdenis, Rosinas 1977: 342; Rosinas 1994: 114), mogą być skrócone i mieć wokalizm innej jakości niż akcentowane. Przyczyny te warunkują różnorodne procesy morfologiczne, w wyniku których splatają się paradygmaty niektórych rdzeni rzeczowników „barytonicznych”. Dlatego w pierwszej kolejności omawia się paradygmaty rzeczowników „oksytowych”, natomiast rzeczowniki „barytoniczne” Postylli są już przedmiotem innego badania. 11 rus te przypadki, gdy w tekście nie odnotowano potrzebnych form „oksytowych”. Ponadto rozróżnia się paradygmaty rzeczowników rodzaju męskiego i rodzaju żeńskiego. Rzeczowniki „oksytoniczne” Postylli M. Daukšy odmieniają się następująco*: temat o temat io V. diėwas namai kėles keléi K. diéwo namų kėlo kelų N. diėwui namamus krauiui kelamus G. diéwa namus kéla kelus In. Diewt namais kelū kelčis Vt. Diewė namūlė kelé krauiūlė temat iio temat a V. [opulis [opulei diena diėnos K. [6pulio [opuly dienos dienų N. wed3iui [opulamus dienai dienomus G. [opulj [6pulus diéna dienas In. [6pulu geiduléis diena dienomis Vt. [opuliié [opultfe dienoié dienosé temat ia temat ¢ V. *marti®, wieBpati kdnc3ios garbé garbes K. marc3iés kanc3ig garbės gie[miy N. kanc3zei kanc3iomus garbei giminėmus G. marc3ia kanczias garbę garbės In. kancžia kąnc3iomis garbė garbemis Vt. kancžioiė kąncziolė garbeié gie[melia temat i temat i. V. wagis wagis akis akįs K. wagię wagių akis akių N. krikščioni wagimus aki akimus G. wagį wagis akis akis In. wagimi krikščionimis akimi akimis Vt. debelié krikščionilia akie akile * Przykłady podano w pisowni Postylli M. Daukšasa. 3 Gwiazdką oznaczono w tekście formy przypadków niezarejestrowane, lecz zrekonstruowane na podstawie systemu deklinacji Postylli. 12 temat u temat iu V. Tunūs [Gnus wailiūs wailigs K. [unaus sina wailiaus wailių N. [nui funūmus karalui karalumus G. [Gnu [Gnus wailiy wailiūs In. funūmi [Gnumis waifiumi karalumis Vt. [Gnuie [ynulé¢ waifiuia wailiūsč Temat C_ temat C, V. piemū piėmenes duktė dūktęręs K. piemenės piemenų dukterés duktęrų N. piėmęni piėmenimus dūktėri duktęrimus G. piėmenį piėmenis dūkterį dūkteris In. pasterzem pasterzami córką [¢[lerimi Zob. piemeniie wandenile *dukteriie moterile Naturalna klasyfikacja typów odmiany oraz ich wzajemna hierarchia ustalana jest z uwzględnieniem nie tylko rodzajów rzeczowników, lecz także podobieństwa typów odmiany. W tym przypadku najbardziej wiarygodnym kryterium jest częstość występowania zgodnych końcówek w porównywanych paradygmatach. Badając paradygmaty rzeczowników w Postylli M. Daukšy, za identyczne uznano zarówno końcówki całkowicie jednakowe, jak i różniące się zmianą fonologiczną a: €, a: ė oraz końcówki mające warianty fonetyczne wskutek systemowego skracania, na przykład celownik liczby mnogiej tematów (i)o, iio, (i)a, i: w Postylli: namdmus i alkinimams, dūPiomus i dufioms', gentimus i deBimtims itd. Końcówek nie dzielono na końcówkę tematu i „właściwą” końcówkę. Na przykład w paradygmatach rzeczowników diend i garbė zbiega się 5 przypadków, a zatem wskaźnik podobieństwa tych paradygmatów (m) byłby równy 5. Zliczanie zgodnych końcówek w porównywanych paradygmatach rzeczowników w Postylli i uznanie otrzymanych liczb za indeksy podobieństwa typów odmiany okazało się nieprecyzyjne: po pierwsze, końcówka dopełniacza liczby mnogiej jest wspólna dla wszystkich porównywanych paradygmatów, po drugie, wołacz liczby pojedynczej w Postylli jest zróżnicowany i zależy od konkretnych słów, a forma wołacza liczby mnogiej pokrywa się z mianownikiem. Z tych powodów form wołacza i dopełniacza liczby mnogiej nie uwzględniano w obliczeniach. Należy zwrócić uwagę na różnice w częstości przypadków: po zliczeniu wszystkich przypadków rzeczowników używanych w Postylli M. Daukšy okazało się, że najczęstsze są dopełniacz liczby pojedynczej (29,8%), mianownik liczby pojedynczej (18,9%), biernik liczby pojedynczej (17,6%), a najrzadsze — celownik liczby mnogiej (1,3%) i miejscownik liczby mnogiej (1,4%). Zatem przypadki nie są równoważne z powodu różnic w częstotliwości użycia (i w systemie wag). Dlatego przy ustalaniu podobieństwa typów odmiany wprowadzono poprawkę dla każdego przypadku (p.). Poprawka dla przypadków liczby pojedynczej — ułamek w przybliżeniu równy podwójnej częstości względnej odpowiednich przypadków w 13 Postylli M. Daukšy. Poprawka dla przypadków liczby mnogiej jest równa połowie odpowiedniej poprawki dla przypadków liczby pojedynczej (zob. tabela 1). Dane dotyczące częstości przypadków zaokrąglono. 1 tabela M. Poprawki indeksów podobieństwa typów odmiany w Postylli Daukšy Liczba pojedyncza Liczba mnoga M. 0,50 0,25 K. 0,70 — N. 0,10 0,05 G. 040 0,20 In. 0,20 0,10 Vt. 0,10 0,05 Poprawki dodaje się do indeksu wskazującego, że końcówka któregoś przypadka porównywanych różnych tematów jest identyczna. Zatem wskaźniki podobieństwa typów deklinacji rzeczowników w Postylli M. Daukšy obliczano według wzoru m I=m+ 2p, m — liczba zbieżnych końcówek przypadków, p, — korekta konkretnego przypadku. Za odmienny typ deklinacji uznawano każdy paradygmat, który różnił się od innych przynajmniej jedną końcówką przypadku. Po binarnym porównaniu paradygmatów rzeczowników Postylli otrzymane wyniki (zob. tabela 2) wykazały, że należy wyróżnić następujące typy deklinacji: (i)o (diéwas, kéles), iio (fopulis), a (diena), ia (*marti), ė (garbe), i (wagis, akis), u (funūs), iu (wailiūs), C, (piemū) i C, (dukté). Pod względem podobieństwa szereguje się je następująco: iu, (i)o, iio, u, Cs Ci é, ja a. Tabela 2 M. Wskaźniki podobieństwa typów deklinacji rzeczowników w Postylli Daukšy Typy | (1)o 1i0 a ia € i u iu Cm Ci (1)o = 9,6 1.4 14 0 0 2.3 33 0 0 ijo — 0 0 0 2,5 2,3 3.3 2.5 2.5 a 12,1 4.9 0 0 0 0 0 ia -4,9 0 0 0 0 0 i —0 0 9,2 9,2 6 = 1,5 0 0 0 0 u = 12,6 0 0 iu - 0 0 Cm — 12,1 Cr — — > Dokładniejsze wzajemne relacje typów deklinacji ujawnia grupowanie hierarchiczne. Procedury grupowania przeprowadzano metodą maksimum, tzn. po połączeniu najbardziej podobnych typów nowe klasy tworzono na podstawie największej z wcześniejszych wartości indeksów. Sporządzona w ten sposób hierarchiczna klasyfikacja typów deklinacji rzeczowników w Postylli M. Daukšy (zob. rysunek 1) wyraźnie wskazuje na istnienie trzech głównych klas: 1) rzeczowniki o tematach wu, iu,(i)o, iio, 2) rzeczowniki o tematach spółgłoskowych (C,,, C,) oraz i, 3) rzeczowniki o tematach ė i ia, 4. Wszystkie wyrazy pierwszej klasy są rodzaju męskiego, drugiej — rodzaju męskiego i żeńskiego, trzeciej — niemal wszystkie rodzaju żeńskiego, z wyjątkiem takich jak Seneka, wargeta, /ūdjia i in. w DP T L135 2 + | 25 3 == «3.3 a1" 4,9 5 ers 6 ie yf 8 _. oo 9,6 9,2 10 — 11 —— 12 (126 12,1 p 12,1 a | 1 i ai Wu iu (io io C, CC 1 € ja a Rys. 1. Hierarchiczne grupowanie typów odmiany rzeczowników w Postylli M. Daukšy w formie „drzewa”. Zatem rzeczowniki w Postylli M. Daukšy należą do trzech głównych typów odmiany: męskiego, mieszanego i żeńskiego. W pierwszej widoczna jest opozycja tematów u, iu (funūus, wailius) oraz (i)o, iio (diewas, kéles, fopulis), w drugiej — opozycja tematów spółgłoskowych (piemti, duktė) i i (wagis, akis), w trzeciej — opozycja tematów ė (garbė) oraz a, ia (diena, *marti). Należy wspomnieć, że w rzeczownikach Postylli tematy o i io nie tworzą opozycji — nie ma przypadków, które by je rozróżniały. We współczesnym języku litewskim różnią się końcówki miejscownika liczby pojedynczej tych tematów, na przykład name, ale kelyje, natomiast w Postylli również formy tego przypadka są zbieżne, na przykład diewé i kele. Zatem rzeczowniki o i io tematów w Postylli tworzą jeden paradygmat deklinacyjny. Tylko miejscownik liczby mnogiej rozróżnia paradygmaty deklinacyjne tematów u i iu, por. /unufė (dawna forma tematu u) i waifliūsė (końcówka pokrywa się z miejscownikiem liczby mnogiej rzeczowników paradygmatu (i)o, na przykład namiifle, krauiūlė). W Postylli używany jest mianownik liczby pojedynczej rzeczownika wiefpati oraz inne przypadki, dopełniacz liczby pojedynczej ir marc3ios i biernik liczby pojedynczej marc3jigą, dlatego zrekonstruowano mianownik liczby pojedynczej tego ostatniego rzeczownika jako *marti. Forma tego przypadka, podobnie jak we współczesnym języku ogólnoliterackim, odróżnia jedynie paradygmat tematu ia w Postylli M. Daukšy od paradygmatu tematu @. W porównaniu ze współczesnym odpowiednikiem „drzewa” ogólnego języka litewskiego, opracowanym przez A. Girdenisa i A. Rosinasa (Girdenis, Rosinas 1977: 341), „drzewo” hierarchicznego grupowania typów deklinacji rzeczowników w Postylli M. Daukšy jest nieco niższe. Typy odmiany rzeczowników w Postylli są bardziej rygorystycznie różnicowane według tematów, a nie według rodzajów. Wskazuje na to typ odmiany mieszanej: rzeczowniki rodzaju męskiego o tematach spółgłoskowych, na przykład piemti, od rzeczowników rodzaju żeńskiego, na przykład duktė (ale feftt), odróżnia tylko mianownik liczby pojedynczej, natomiast odmiana rzeczowników rodzaju męskiego o temacie na i, na przykład wagis, i rodzaju żeńskiego, na przykład akis, całkowicie się pokrywa. We współczesnym języku ogólnym jest inaczej, to znaczy rozróżnia się zarówno męski, jak i żeński typ odmiany rzeczowników o tematach spółgłoskowych i rzeczowników o temacie na i. Wynika z tego, że różnicowanie typów odmiany według rodzajów jest stosunkowo nowym zjawiskiem. LITERATURA '"DLKG -Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1994, 68-81. *DLKG —Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii, 1996, 68-81. *"DLKG -Gramatyka współczesnego języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego, Girdenis A., Rosinas A. 1977: Hierarchia typów odmiany 1997, 68-81. rzeczownika w języku litewskim i główne tendencje jej zmian (na podstawie danych języka ogólnego i dialektu żmudzkiego- ). —Baltistica 13 (2), 338-348. Kudzinowski Cz 1977: Indeks — słownik do „Daukšos Postilė“ 1-2, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Gramatyka litewska 1997, Wilno: Baltos lankos, 107-125. LKG I — Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno: Mintis, 1965, 210-230. Rosinas A. 1994: Hierarchia typów odmiany rzeczowników w tekstach Simona Stanevičiusa.— Lietuvių kalbotyros klausimai 34,112—117. Valeckienė A. 1998: Funkcjonalna gramatyka języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 319-327. HIERARCHIA TYPÓW ODMIANY RZECZOWNIKÓW W „POSTILĖ” MIKALOJUSA DAUKŠY (paradygmaty oksytoniczne) Streszczenie Paradygmaty odmiany rzeczowników w „Postilė” Daukšy zostały tutaj sklasyfikowane według zasady hierarchicznego grupowania. Artykuł koncentruje się na paradygmatach rzeczowników oksytonicznych, których analizę porównawczą przedstawiono. 16 Po wyczerpującym sklasyfikowaniu typów deklinacyjnych zgodnie z zasadą hierarchiczną można było ustalić istnienie trzech podstawowych typów rzeczowników w języku of Postilė: (1) rzeczowniki rodzaju męskiego, z wyraźnie zaznaczoną opozycją między tematami u-, i a z jednej strony oraz tematami (i)o-, iioz drugiej; (2) rzeczowniki rodzaju męskiego i żeńskiego, z wyraźnie zaznaczoną opozycją między tematami spółgłoskowymi a tematami i-; oraz (3) rzeczowniki rodzaju żeńskiego, z wyraźnie zaznaczoną opozycją między tematami éz jednej strony a tematami ia-, @- z drugiej. Rzeczowniki w Postyli Daukšy mogą zatem należeć do rodzaju męskiego, mieszanego lub żeńskiego typu deklinacyjnego. W Postyli rdzenie na o i io nie są wyraźnie przeciwstawione, ponieważ nie ma formy przypadkowej, która by je różnicowała. Dla tematów u i ju taką formą przypadkową różnicującą jest miejscownik liczby mnogiej, dla tematów a i ia jest nią mianownik liczby pojedynczej. Jeśli porównamy typy deklinacji rzeczowników poświadczone w Postyli Mikalojusa Dauksy z typami współczesnego języka standardowego, zobaczymy, że nadal są one wyraźnie różnicowane według swoich rdzeni, a nie według rodzaju: świadczy o tym istnienie mieszanych typów deklinacyjnych. Wykazuje się zatem, że różnicowanie typów deklinacyjnych według rodzaju jest zjawiskiem stosunkowo niedawnym. Audra ZAVADZKAITE-IVANAUSKIENE Otrzymano 1998 12 18 Instytut Języka Litewskiego Antakalnio g. 6 LT-2055, Wilno, Litwa 17