Lietuvių kalbos subjektiniai ir objektiniai veiksmažodžiai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 145-166 Czasowniki podmiotowe i przedmiotowe języka litewskiego STASĖ KRINICKAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Dwa semantyczne typy czasowników wyróżnione w niniejszym artykule — czasowniki zorientowane podmiotowo i zorientowane przedmiotowo — odzwierciedlają dwa główne typy perspektywy zdaniowej w języku litewskim. Oba definiują szereg ról semantycznych, które są podporządkowane hiperrólom podmiotu i dopełnienia. Hiperrrola podmiotu obejmuje role semantyczne agensa, pacjensa, percypienta, rezultatu, beneficjenta, treści, modus, źródła, dyrektywy i instrumentu. Hiperrrola dopełnienia obejmuje role semantyczne pacjensa, kauzatora, kontragensa, finisji, motywu, komitatywu i retrybutu. POJĘCIE CZASOWNIKÓW PODMIOTOWYCH I PRZEDMIOTOWYCH Czasowniki ze względu na znaczenie niektórzy badacze dzielą na dwie większe grupy: Krinickaitė 1997: 40-41). CZASOWNIsubjektinius ir objektinius veiksmažodžius (Ufimceva 1980: 41, Jakaitienė 1988: 114, KAMI PODMIOTOWYMI nazywa się te czasowniki, które oznaczają działania związane z podmiotem i niewykraczające poza jego sferę. CZASOWNIKI PRZEDMIOTOWE oznaczają działania skierowane na przedmiot, lecz jednocześnie zachowujące związek z podmiotem. A zatem czasowniki podmiotowe w zdaniach implikują stosunki podmiotowe i nie implikują przedmiotowych. Natomiast czasowniki przedmiotowe implikują przede wszystkim stosunki przedmiotowe, ale także podmiotowe. W porównaniu z obiektowymi stosunki subiektywne są prototypowe (Holvoet 1991: 50-51). O czasownikach bezosobowych należy powiedzieć, że jedne z nich, używane w zdaniach bezosobowych, zbliżają się do czasowników subiektywnych (Jam nesiseka), inne — do obiektowych (Man skauda galvą. Sulijo šieną. Mus išaušo kelyje). Wówczas, gdy w zdaniach nie ma podmiotu (Vakarėja. Temsta), podmiot może być domyślny na podstawie całego doświadczenia mówiącego. Może nią być otoczenie sytuacji mówienia, pole widzenia mówiącego. Z tego wszystkiego, co powiedziano, wynika, że podział czasowników na subiektywne i obiektowe odpowiada starej tradycji językoznawczej dzielenia czasowników na przechodnie i nieprzechodnie, a zwłaszcza na przechodnie i nieprzechodnie w szerokim znaczeniu. Taka klasyfikacja czasowników opiera się na pojęciach podmiotu czynności i jego obiektu. Po wyodrębnieniu najbardziej ogólnych znaczeń czasowników — czynności i stanu (w szerokim znaczeniu), podmiot i obiekt można zdefiniować w terminach funkcji semantycznych (ról). Przyjmuje się tu pogląd, zgodnie z którym podmiotem jest agent predykatów czynności, rzadziej instrument, natomiast predykatów stanu — pacjens, perceptant, beneficjent, rezultat, kontentyw. Obiektem nazywany jest patient, rezultat, beneficjent, instrument, kontentyw, finityw predykatów czynności oraz kontragent, percipient, posesor, kontentyw, rezultat, aspekt predykatów stanu, 146 | STASĖ KRINICKAITĖ instrument, kontentyw, finityw predykatów czynności oraz kontragent, percipient, posesor, kontentyw, rezultat, aspekt predykatów stanu. Semantyczne funkcje podmiotu i obiektu wyraźnie odróżnia się od syntaktycznych funkcji podmiotu i dopełnienia, które zależą od syntaktycznej budowy zdania. Na przykład w zdaniu o konstrukcji biernej Laiškas buvo parašytas tėvo semantyczną funkcję podmiotu pełni dopełnienie (tėvo), 0 funkcję obiektu — podmiot zdania (laiškas). Przyporządkowując czasownik do podmiotowych lub obiektowych, należy uwzględnić także jego użycie w konkretnym zdaniu w znaczeniu dosłownym lub przenośnym. Czasowniki często są wieloznaczne i niektóre ich znaczenia mogą być podmiotowe, a inne —obiektowe. Należy także podkreślić, że czasowniki należące do różnych grup leksykalnych i semantycznych przewidują różne funkcje semantyczne. Jednak nawet uwzględnienie grup leksykalnych i semantycznych czasowników nie pozwala jeszcze wyjaśnić wszystkich wariantów użycia czasowników ani ich synonimiczności. Należy pamiętać, że predykat każdego zdania odpowiada zarówno pewnym cechom sytuacji, jak i nie wszystkie z nich są uwarunkowane wyłącznie znaczeniem czasowników (Rosen 1996: 191-223). W niniejszym artykule opieramy się na najbliższym otoczeniu czasowników w zdaniach odnotowanych w Słowniku współczesnego języka litewskiego (*1993), Słowniku języka litewskiego (1-XIX, 1956-1999) oraz w Słowniku łączliwości czasowników języka litewskiego N. Sližienė (1, 1994; II(1) 1998). Analizowane są również przykłady czasowników subiektowych i obiektowych, zebrane przez autorkę niniejszego artykułu z publicystyki, prac naukowych i popularnonaukowych, języka potocznego, folkloru oraz literatury pięknej. Źródła typowych przykładów języka potocznego nie są podawane. Porównanie wszystkich znalezionych przypadków użycia czasowników subiektowych i obiektowych pokazuje, że różne leksykalne grupy czasowników subiektowych i obiektowych charakteryzują się odmiennymi funkcjami semantycznymi. Różne leksykalne grupy czasowników subiektowych i obiektowych charakteryzują również pewne cechy najbliższego otoczenia, a niektóre grupy — nie tylko pewni charakterystyczni aktanci, lecz także człony wolne. Można stwierdzić, że funkcje semantyczne czasowników zależą od ich znaczenia leksykalnego (resp. leksykalnej grupy semantycznej) oraz od ich najbliższego otoczenia, w którym ważną rolę odgrywają nie tylko aktanci, lecz także człony wolne. Gdy mówi się o czasowniku jako o leksemie wieloznacznym i ma się na myśli całość znaczeń słowa, wyróżnia się również grupy czasowników SUBIEKTOWO—OBIEKTOWYCH oraz OBIEKTOWO—-SUBIEKTOWYCH. Za subiektywno-obiektowe uważa się te czasowniki, których znaczenia bezpośrednie są subiektywne, a przenośne — obiektowe, albo te czasowniki, których częstsze i zwyczajowe znaczenia są subiektywne, a rzadsze — obiektowe (np.: kimti, šalti, šnypšti, šviesti). W czasownikach obiektowo- -subiektywnych znaczenia bezpośrednie są obiektowe, a przenośne — subiektywne; również częstsze i zwyczajowe znaczenia są obiektowe, a rzadsze — subiektywne (np.: kalbėti, laikyti, laimėti). Ponieważ ten sam czasownik, użyty w różnych znaczeniach, w każdym przypadku jest albo subiektywny, albo obiektowy, dlatego też główne grupy czasowników stanowią czasowniki subiektywne i obiektowe. Grupy czasowników subiektywno-obiektowych i obiektowo- -subiektywnych warto wyodrębniać tylko wtedy, gdy czasowniki klasyfikuje się jako leksemy i bada pod bardziej ogólnymi względami teorii tranzytywności, polisemii, typologii itp. Należy powiedzieć, że zarówno czasowniki subiektywne, jak i obiektowe jako grupy bardziej ogólne były dotychczas w pracach językoznawczych badane w niewielkim stopniu. Również terminy subiektywne, obiektowe są rzadsze niż intranzytywne, tranzytywne. Termi- CZASOWNIKI SUBIEKTYWNE I OBIEKTOWE | 147 ny franzitywne, intranzytywne, mające długą tradycję użycia, są do dziś stosowane zarówno w znaczeniu wąskim, jak i szerokim. W szerokim znaczeniu czasowniki fransytywne oznaczają obiekty, a czasowniki intranzytywne — podmioty. Ponieważ we współczesnym językoznawstwie dostrzega się złożoność znaczenia czasownika, w opisach różnych języków świata powszechne są frazy tranzytywne i intranzytywne (transitive, intransitive phrases), konstrukcje tranzytywne i intranzytywne (transitive, intransitive construction), zdania tranzytywne i intranzytywne (transitive, intransitive clauses), struktury tranzytywne i intranzytywne (transitive, intransitive structures). Tranzytywność i intranzytywność czasownika są ważną cechą semantyczną, a częściowo także gramatyczną, przydatną również w typologii. Te znaczenia, które w którymkolwiek z języków świata są oznaczane za pomocą środków morfologicznych, uważa się za istotne dla każdego języka (Majsak 2000: 10). Terminy czasowniki podmiotowe i obiektowe, wiązane z aspektem semantycznym, są częściej używane w językoznawstwie rosyjskim i litewskim (Ufimceva 1980: 44; Jakaitienė 1988: 114; Krinickaitė 1997: 39-41). Mówiąc o zdaniach czasownikowych, w których czasowniki podmiotowe i obiektowe często występują jako predykaty, zapewne należy używać również terminów predykaty podmiotowe i obiektowe (subject-oriented predicates, object-oriented predicates) (por. Veenstra 2000: 882). Ostatnie grupy predykatów są, jak się wydaje, w języku litewskim dwiema największymi grupami predykatów — predykatami DZIAŁANIA i STANU (w najszerszym znaczeniu). Taki najbardziej ogólny podział predykatów wystarcza, aby pojęcia podmiotu i obiektu można było powiązać z funkcjami semantycznymi. Funkcje semantyczne oddzielnie wyodrębnionych predykatów czynności i stanu wchodzą w bardziej ogólne grupy relacji podmiotowych i przedmiotowych (Ambrazas 1986: 27). Z predykatami czynności najczęściej wiąże się semantyczna funkcja agensa, natomiast z predykatami stanu — semantyczne funkcje patiens, percypienta i beneficjenta. Podmiot definiuje się jako agensa predykatów czynności oraz patiens, percypienta i beneficjenta predykatów stanu (Ambrazas 1986: 27): TABELA 1. TYPY RELACJI PODMIOTOWYCH I PRZEDMIOTOWYCH Relacje semantyczne Semantyczne funkcje związane z predykatami czynności Semantyczne funkcje związane z predykatami stanu Podmiotowe A (Przyjechało gości. P (Szklanka się stłukła) Deszcz ubił żyto) Pce (Wszyscy usłyszeli hałas) B (Rodzice mieli ziemię) Przedmiotowe P (Dziewczynka stłukła szklankę) CON (Nie znam drogi. R (Sąsiad wykopał rów) Brakuje pieniędzy) B (Wysłałem list rodzicom) R (Pieniądze zamieniły się w węgiel) I (Zagraj na skrzypcach) Zatem przedmiot można zdefiniować jako patiens, rezultat, beneficjenta i instrument predykatów czynności oraz kontentyw i rezultat predykatów stanu. W porównaniu z relacjami przedmiotowymi relacje podmiotowe są prototypowe (por. Holvoet 1991: 50-51). 148 | STASĖ KRINICKAITĖ CZASOWNIKI PODMIOTOWE Czasowniki podmiotowe o znaczeniu czynnościowym najczęściej implikują semantyczną funkcję AGENSA, np. : Harujecie dniem i nocą. (KONDR AZL 50). Wszyscy pracują, śpieszą się. Matka pracuje bez wytchnienia. Dzieci dokazują po podwórzu. Komisja obraduje. Czasowniki subiektywne, gdy nie oznaczają konkretnych czynności fizycznych (instance of action), lecz działalność o charakterze ogólnym, charakter działalności (activity), swoim znaczeniem zbliżają się do czasowników obiektywnych używanych bez obiektu (w przypadkach tak zwanego użycia absolutnego), np.: dziecko mówi, mama gotuje, ojciec gra na skrzypcach. Stopień agentywności nie jest jednakowy dla wszystkich; niemałą rolę odgrywa również kontekst użycia. Użytkownicy języka w różny sposób postrzegają, czy czasownik oznacza działanie wolitywne, czy stan. Wyjaśnia się to tym, że w pewnych kontekstach opozycja podmiotu i dopełnienia jest nieistotna i neutralizuje się, ponieważ niekiedy podmiot i dopełnienie na poziomie referencyjnym odpowiadają jednej, a nie dwóm rzeczom (Krinickaitė 1997: 41; Ono 1999: 16). Można powiedzieć, że jest to również konsekwencja struktury języka, ponieważ dyskretność jednostek języka i niedyskretność kontinuum semantycznego determinują stopniowe przejścia od jednego znaczenia do drugiego (Lykova 1999: 54-55). Funkcja agensa jest właściwa rzeczownikom oznaczającym zarówno istoty żywe, jak i przedmioty nieożywione oraz siły przyrody. Wyróżnia się dwa główne rodzaje agensa — agens [A,] właściwy istotom żywym oraz agens [A.] właściwy przedmiotom nieożywionym, siłom żywiołów i innym zjawiskom przyrody oraz społeczeństwa, różnym urządzeniom, maszynom i przyrządom, które mają określoną energię i dlatego mogą wykonywać lub wywoływać działanie, lecz nie mają własnej inicjatywy (Sližienė 1994: 19). Mianownik podmiotu pełniący funkcję agensa może nie być w zdaniu wyrażony osobno, lecz wynikać z samej formy czasownika, np. Dlaczego smucisz się? Błąkałem się po omacku w ciemności. Jechaliśmy całą noc. Ledwie przekroczyłem próg. Kłamie w żywe oczy. Ostrożnie się wyminęliśmy. Gapi się ze zdumienia. Agenta przewidują również czasowniki oznaczające aktywność psychiczną lub zachowanie, por.: Dziecko się uśmiecha. Goście wesoło się śmiali. Dlaczego on tak się złości? Dziewczęta zwierzają się. Dlaczego płaczesz — nie płacz! Uczeń fantazjuje. Chłopak samowolnie postępuje, nie przestrzega praw. Matka na razie jeszcze cierpi, nic nie mówi. Siostra obraziła się. Wujek żartuje. Dziewczynka ładnie się zachowała. Są to czasowniki oznaczające działania właściwe człowiekowi jako istocie żywej oraz człowiekowi jako osobie. W zdaniach, w których czasowniki šypsoti(s), juoktis, nertėti, liūdėti, raudoti, įsižeisti i in. występują jako predykaty, pozostałe człony zdania często wskazują sposób wykonania działania, jego charakterystykę jakościową i ilościową, miejsce lub czas, lecz najczęściej nie są aktantami (tj. walencyjnymi uzupełnieniami), lecz członami wolnymi. W zdaniach z czasownikami oznaczającymi charakter działalności (triūsti, plušti, kruopšti i in.) w określonych przypadkach możliwe są aktanty pełniące semantyczne funkcje obiektu i instrumentu. Człony wolne wskazujące przestrzenne i czasowe parametry działania nie odróżniają jednego działania od drugiego i są możliwe we wszystkich zdaniach czasownikowych. CZASOWNIKI PODMIOTOWE I PRZEDMIOTOWE | 149 Działania uznawane za właściwe człowiekowi jako przedstawicielowi cywilizacji i określonej kultury można klasyfikować według celu: (1) działania porządkowe; (2) działania obróbcze (przetwórcze); (3) działania wydobywcze (wytwórcze): (a) materialne, (b) materialno-duchowe, (c) duchowe (mentalne) (Stepanov 1997: 210). Taka klasyfikacja bardziej pasuje do czasowników obiektowych, choć nie jest obca również czasownikom subiektowym. Czasowniki ruchu (przemieszczania się), przewidujące funkcję semantyczną agensa, oznaczają działania właściwe nie tylko człowiekowi i wszystkim istotom żywym, lecz także przedmiodirektyvas (pradinis taškas, galinis taškas, kelias). Lokatyvas ir direktyvas sakiniuose su tom nieożywionym, różnym urządzeniom oraz siłom przyrody. Oprócz agensa możliwi są inni aktanci — lokatyw, za pomocą czasowników ruchu pomaga również rozróżniać znaczenia czasowników. Np. : Wszyscy wrócili z powrotem. Kto tam biegnie? Dalej brnął przez wodę. Dokąd on człapie, ze spuszczonym nosem? Dzieci jeżdżą na łyżwach po lodzie. Zawstydzony dwunastolatek wychodzi na zewnątrz. Uczniowie szli drogą. Dziecko wspina się na górę. Gdzie teraz wszyscy się włóczą? W zdaniach z czasownikami ruchu (podobnie jak w innych zdaniach czasownikowych) ważną rolę odgrywa semantyczne uzgadnianie różnych komponentów zdania (Stepanov 1989: 16-17; Krinickaitė 1989: 167-168). W zdaniach z czasownikami ruchu często występują aktanty pełniące funkcje semantyczne lokatywu i dyrektywu, a także człony wolne mające różne znaczenia związane z ruchem i orientacją (zob. Valiulytė 1998: 23-25). Pszczoły brzęczą wokół ula. Płynęli z odległych brzegów Niemna (Cv). I ja, wsiadłszy do windy, wjechałem jeszcze trzy piętra wyżej. Dokąd ci ludzie pędzą? Myszy aż się roi wśród słomy. Ptaki lecą na południe. Kot skrada się do wróbli. Zając pędzi przez pola. Jedyne okno wychodziło na ponure, cuchnące podwórze (BUBN K 106). Jeśli nie — wynoś się z domu! (BUBN K 105). Kiedy agens jest człowiekiem, z czasownikami ruchu częściej występują argumenty pełniące funkcję semantyczną instrumentu (pływa na desce windsurfingowej), a także częściej pojawiają się człony luźne oznaczające drugiego agensa (polecimy z bratem), motyw (pojedź za mnie), cel (pojedziemy po drewno), zapłatę (wróciłem za dwa lity). Części zdania wyrażające funkcje modusu, kwantytatywu, lokatywu, a zwłaszcza dyrektywu (AB, AD, VIA), są typowe dla zdań ze wszystkimi czasownikami ruchu. Np. : On długo nie wraca — zacząłem się martwić. Wracam do domu. Dokąd się wpychasz, czy nie widzisz, że nie ma miejsca. Wyskoczyłem przez drzwi na zewnątrz. Potem wskakuje na rower i rusza z powrotem (Avyž STM 353). Jechaliśmy nad zalew górzystą drogą przez czerwoną ziemię. Błąka się po szerokim świecie. Po co brniesz przez błoto, możesz iść skrajem. Trzej mężczyźni i jedna kobieta, w towarzystwie Balisa Adamonisa, powoli, gawędząc, podeszli do zamkniętych drzwi sali (BUBN K 91). Biegnie przez strych, wpada na podwórze |...], dysząc, pędzi pod górę (BuBN NRŽ 280). Z użycia czasowników ruchu oznaczających przemieszczanie się człowieka i innych istot żywych oraz przedmiotów wynika, że często dla mówiącego ważne jest wskazanie jedynie pewnego odcinka ruchu lub innych parametrów ruchu, np. : 150 | STASĖ KRINICKAITĖ Kury siadają w grzędzie. Schrońmy się pod dachem, żeby nie zmoknąć. Szaran-- ga waran-ga zwinęła się pod ławką (FLK). Ponieważ znaczenie czasownika jest złożone, w wielu przypadkach nie ma ścisłych granic między leksykalnymi grupami czasowników. Czasowniki zmiany pozycji są bliskie czasownikom ruchu, por. sėsti „siadać”, gulti „kłaść się”, lipti (į antrą aukštą) „wchodzić (na drugie piętro)”, a także czasowniki określające pozycję w przestrzeni (gulėti „leżeć”, sėdėti „siedzieć- ”, kaboti „wisieć”, kyboti „zwisać”, suptis „huśtać się”), które implikują agensa oraz lokalizator i dyrektywę. Np. : Jis pats kasdien po valandą stovėdavo ant galvos, jtikinédamas pasekti jo pavyzdžiu (SIR GIR K 20). Na moim karku nie będziesz siedzieć (BUBN K 105). W tej grupie jest niemało czasowników zwrotnych, którym właściwe jest znaczenie zmiany położenia w przestrzeni (kabarotis, kartis, susiriesti itp.). Np. : Dziecko zwijało się na ławce i spało całymi nocami. Zwiniemy się przy świerku, na jakimś korzeniu, przyłożysz głowę do świerku — już śpisz. Pochyl się, żeby się nie uderzyć. Czasowniki o podmiotowym znaczeniu czynności tylko rzadko przewidują tinę funkciją. Pvz.: semanDźwięczy piszczałka INSTRUMENTU. Gdzieś daleko grała harmonia. Rozlegają się trąby. Przewidywana przez czasowniki nieprzechodnie funkcja semantyczna agensa jest właściwa rzeczom nieożywionym, siłom żywiołów, zjawiskom przyrody i społecznym, różnym urządzeniom, maszynom, przyrządom, charakteryzującym się właściwościami energetycznymi i mogącym wykonywać lub powodować działanie, lecz nieposiadającym własnej inicjatywy, np. : W pobliże Jowisza statek doleciał w sierpniu 1988 r. Sonda kosmiczna odłączy się od bloku orbitalnego (SP). Wiatrowskaz obraca się. Rakieta wzniosła się. Autobus jedzie. Statek zbliża się do brzegu. Słowa oznaczające tę funkcję można dzielić na podklasy, zależnie od tego, czym — martwy przedmiot, siła przyrody, przyczyna czy środek działania — jest agens,, por. : Woda płynie strumieniami. Błyskawica migocze. Wiatr wieje. Powiewa wiosenny wiatr. Mróz ściska. Wszędzie tylko dźwięczy cisza. Typowe są przypadki, gdy agensem jest istota żywa, robiąca coś nieumyślnie, bez inicjatywy. Dlatego można mówić o pewnych STOPNIACH AKTYWNOŚCI AGENTA, uwzględniając, w jakim stopniu sytuacja jest postrzegana jako kontrolowana lub niekontrolowana przez agenta (Holvoet 1991: 164). Sytuację niekontrolowaną przez agenta oznaczają czasowniki zwrotne o znaczeniu samoistnym. Np. : CZASOWNIKI SUBIEKTOWE I OBIEKTOWE | 151 Chciał oszukać kogoś innego, a sam [A] dał się oszukać. Cały się pochlapałem na ulicy. Niefortunnie źle obliczyłem. Dziecko ochlapało się wodą. Dla czasowników subiektowych stanu najbardziej charakterystyczna jest przewidywana funkcja semantyczna PACJENSA, funkcja odbiorcy oddziaływania czynności lub posiadacza stanu, właściwa zarówno istotom żywym, jak i przedmiotom nieożywionym, a także pojęciom abstrakcyjnym (Sližienė 1994: 20). Szczególnie dotyczy to tak zwanych czasowników samoistnych. Np. : Chory dusi się, nie mogąc złapać oddechu. Syn ma gorączkę. Dziewczynka choruje. Gdy funkcja pacjenta jest właściwa człowiekowi, zależnie od kontekstu, czasami trudno ją odróżnić od agensa, funkcji, por. plg. : Dziecko już drzemie. On drży cały z zimna. Ona wzdycha z bólu. Niemowlę krzyczy. Dziecko się uspokoiło. Wcześnie się obudziłem. Chłopiec się nudzi. Znacznie bardziej określona funkcja pacjenta jest właściwa rzeczom nieożywionym. Jednak czasami, na przykład w odniesieniu do roślin, wyczuwalny jest także pewien odcień agentywności. Np. Trawa zaczęła rosnąć. Żyto już kiełkuje. Jesion wypuszcza liście. Pędy drewnieją. Żyto strzela w źdźbło na skraju lasu. W cieniu drzewa nie rosną bujnie. Żyto już kłosi się. Kapusta tutaj bujnie rośnie. Trawy wyrastają. Trawa rośnie. Jabłonie kwitną. Odcień agentywności jest zauważalny również w tych przypadkach, gdy funkcję pacjensa przewidują czasowniki stanu zmiennego, nazywane także czasownikami dynamicznego stanu samoistnego, np. Wieża przechyla się na bok. Od jabłek uginają się nawet gałęzie. Ości czepiają się ubrań. Wnętrze drzewa zapada się. Dymią z komina. Wóz ugrzązł w błocie. Kamień tonie. Ziemia się rozstąpiła. Czasowniki oznaczające STAN WIDOCZNY również implikują funkcję semantyczną PACJENSA. Np. : Za ogrodem rozciągały się pola. Kamień leży pośrodku drogi. Łódź tonie w jeziorze. Nagie gałęzie sterczą. W oddali wznoszą się góry. Gałęzie drzewa zwisają w dół. Wśród tych pagórków lśnią jeziora. Tuż przed nami ziała głęboka przepaść. Grzyby mienią się między drzewami. Len kwitnie na niebiesko. Las w oddali sinieje. Czasowniki te są zbliżone do samoistnych, por.: : Już twoje włosy siwieją. W przypadkach, gdy czasowniki oznaczają stany zwierząt, funkcja pacjensa zbliża się do funkcji agensa. Np. : 152 | STASĖ KRINICKAITĖ W chatce coś się kryje. Z mroku majaczy coś nieokreślonego. W norze czai się lis. W zdaniach z czasownikami nieprzechodnimi oznaczającymi zmianę stanu funkcja pacjensa jest właściwa rzeczownikom oznaczającym przedmioty nieożywione lub substancje, np. : Rzeka wzbiera. Rzeka opada. Nasze rzeki stają się płytsze. Pod wpływem ciepła miód staje się płynny. Nieoliwiona maszyna bardzo się zużywa. Już jego kości gniją pod ziemią. Zęby psują się (próchnieją). Fundamenty są. Pomidory czerwienieją. Knot lampy czernieje. Cukier się rozpuszcza. Łój tężeje. Paździerze się sypią. Mleko już kwaśnieje. Stara purchawka mięknie. Wilgotna mąka szybko się nagrzewa. Lód topnieje od słońca. Rtęć w słupku termometru przestała się przesuwać w górę (Avyž STM 478). Podobnie funkcję semantyczną pacjensa przypisuje się również częściom ludzkiego ciała, np. : Ręce drżą. Ręce drętwieją. Twarz blednie. Oczy łzawią na wietrze. Od ziemniaków ręka drętwieje. Na gorącym słońcu pękają usta. Głowa łysieje. Skóra wiotczeje. Semantyczna funkcja PACJENSA jest zakładana również dla czasowników nieprzechodnich oznaczających zjawiska meteorologiczne i inne zjawiska przyrody, np. : Mróz liże. Wiatr cichnie. Mgła się podnosi. Rosa spada. Powietrze się ociepla, pogarsza się. Pokrywa śnieżna się przerzedza. Niebo zaczęło się rozjaśniać. Noc stawała się coraz ciemniejsza. Stopniowo zaczęło gasnąć światło pogody (BUBN K 94). W zdaniach z czasownikami oznaczającymi dźwięki funkcja pacjensa jest dość zbliżona do funkcji agensa. Np. : Głos odbija się echem w lesie. Szelest liści. Dzwoneczki dzwonią. Broń brzęczy. Od strzelaniny aż szyby brzęczą. Las szumi. Lód trzeszczał. Naczynia brzęczą w szafie. Jabłka spadając, dudnią. Gdy wieje wiatr, las szumi. Kiedy w procesie mowy ważne jest odróżnienie agensa od pacjensa, te dwie funkcje semantyczne są wystarczająco określone. Zdarzają się przypadki, gdy sytuacje pod tym względem interpretuje się jako synkretyczne, 0 funkcje semantyczne agensa i pacjensa wyodrębnia się z szerszego kontekstu. W razie potrzeby mówiący może wykorzystać dodatkowe sposoby wyrażania, pomagające oddzielić agensa od pacjensa. Funkcja semantyczna pacjensa jest właściwa rzeczownikom oznaczającym także rzeczy abstrakcyjne, np. : Stan się pogarsza. Istota się wyjaśnia. Nastroje nieustannie się zmieniają. Jego zdrowie podupada. Wzrok słabnie. Natomiast apetyt Mariusa rósł proporcjonalnie do liczby dni spędzonych na głodowaniu (Avyž STM 483). W zdaniach z czasownikami egzystencjalnymi semantyczna funkcja pacjensa jest oczywista (za czasowniki egzystencjalne uważa się również czasowniki oznaczające powstanie, por. Valeika 1998: 63). Np. : CZASOWNIKI PODMIOTOWE I PRZEDMIOTOWE | 153 Żyło sobie trzech braci. Była, była kuźnia i runęła, będąc. Absolutnie czystej wody w przyrodzie w ogóle nie ma. Wieczorem pojawiły się komary. W komorze namnożyło się myszy. Funkcję semantyczną PERCIPIENTA — podmiotu doświadczającego stanu psychicznego — implikują czasowniki percepcji. Np. : Matka się ucieszyła. Narrator się denerwuje. Pies się najeżył. Dziewczynka zmieszała się. Ojciec nadstawił uszu. Dziecko posmutniało. Ona naprawdę się zmartwiła. Koń płoszy się. Kocięta już widzą. Funkcja percypienta w zdaniach może być wyrażana nie tylko mianownikiem, lecz także celownikiem, np. : Nie widzę. On lubi kryminały. Nie smakował nam boczek. Jak ci się wydaje? Czasowniki stanu implikują także semantyczną funkcję BENEFICJENTA — adresata działania, odbiorcy — która w zdaniach najczęściej realizowana jest za pomocą celownika. Np. : Jemu się powodzi. Dzieciom dobrze się układa. Jak ci idzie? Nie wiedzie mu się w pracy. Czasowniki podmiotowe stosunkowo rzadko przewidują funkcję semantyczną REZULTATU. Można ją wykryć tylko w zdaniach z czasownikami o znaczeniu zmiany stanu, np. : Powstał hałas. Wybuchła wojna. Nawiązała się rozmowa. Skorupa ziemska uwarstwiła się. Podczas spalania gazów powstaje czad. Zaczęło się zamieszanie. Rosną grzyby. Zwykle funkcję semantyczną rezultatu częściej przewidują czasowniki obiektowe. Ponadto jedynie czasowniki oznaczające zmienne stany implikują funkcję semantyczną KONTENTYWA, która również jest dość rzadka, np. : Rozbrzmiewa pieśń. Wyszło nieporozumienie. Wydarzyło się nieszczęście. Podsumowując, należy powiedzieć, że gdy czasowniki subiektowe występują jako predykaty, hiperfunkcja podmiotu obejmuje semantyczne funkcje agensa,, agensa,, pacjensa, percepienta, rezultatu, beneficjenta, kontentywa, instrumentu. Każdą z tych funkcji przewidują mniej lub bardziej określone leksykalne grupy semantyczne czasowników. CZASOWNIKI OBIEKTOWE Grupy czasowników podmiotowych i obiektowych nie są równoważne ani symetryczne względem siebie. Relacje podmiotowe częściej mają charakter predykatywny. Jednak wyrażanie relacji obiektowych jest również ważne i swoiste dla każdego języka. Najbardziej znane uniwersalia lingwistyczne — podmioty składniowe i zdania przechodnie lub, mówiąc ściślej, ich konceptualne i funkcjonalne odpowiedniki czy archetypy (Beck 2000: 277). Jednak usystematyzować całą tę 160 | STASĖ KRINICKAITĖ I znów zamilkł; tylko słuchał i czasami nawet mimowolnie kiwał głową. Prawdopodobnie ktoś inny kiwał jego głową (MIKEL LL 385). Potem nagle potrząsnął głową, odsunął ciężki marmurowy kałamarz (MIKEL PK 193). Karmicielka [krowa] pomrukuje z zadowolenia, głęboko wzdycha i porusza ogonem jak leniwy pies, potem potrząsa głową (MIKEL LL 394). Dlaczego tak machasz głową jak jakaś klacz, babciu? —nie mogąc wytrzymać, zapytał pewnego razu (MIkKEL PK 191). Wariancja biernika i narzędnika pozwala oddać odcienie celowości działania (biernik) i nieumyślności działania (narzędnik). Gdy semantyczna funkcja instrumentu jest właściwa rzeczownikom oznaczającym części ludzkiego ciała, funkcję tę można określić zarówno jako pacjensa (gdy realizowana jest w bierniku), jak i jako instrument (gdy realizowana jest w narzędniku) (por. Sližienė 1994: 396-397): Zdrapał jak wiatr liść z drzewa — pokiwała głową Vizgirdiené (RADZ PV, 76). Każda usiłowała pogłaskać jego włosy, a odwróciwszy się, coś tam mamrotały, przytakując głowami (BUBN NRŽ 266). Czasowniki oznaczające czynności i stany, wyrażające pragnienie, dążenie, poszukiwanie itp., często implikują funkcję semantyczną FINITYWU, np. W tym labiryncie ulic szukałem jednego domu (SIR GIR K 93). Dążył do szklanki kompotu (BUBN K 115). Później będę tęsknić za tą muzyką (SIR GIR K 211). Wrażliwe, myślące młode pokolenie tęskni w literaturze za złożoną, nieupiększoną, aktywizującą je i wychowującą prawdą (IR 491). Również czasowniki oznaczające ruch i działalność intelektualną implikują funkcję semantyczną finitywu, np. : Nawet lis i jenot unikają norki (SP). A może sumienie nie całkiem czyste, skoro unikasz kuma? (MIKEL LL 378). Początkowo wzbraniałem się przed tymi obowiązkami (IR 54). Kiedy wreszcie pozbędę się tych przypadkowo poznanych ludzi (SIR GIR K 329). Większy oddźwięk wywołuje taka twórczość (IR 257). Funkcja semantyczna finitywu w zdaniach realizowana jest najczęściej dopełniaczem, rzadziej — biernikiem, narzędnikiem. Typowy w takich zdaniach jest również dopełniacz celu z bezokolicznikiem, np. : Odchyliłeś się jeszcze i zabłądziłeś na drugi brzeg, żeby zbierać krzemienie (KUNC MMP 95). Dziewczynka o wszystkim zapomina, pogania dziadka, żeby szybciej obejrzeć pociąg (BUBN NRŽ 283). Czasowniki oznaczające czynność mogą przewidywać również funkcję semantyczną KONTRAGENTA, np. : I grupa rywalizuje z II grupą. Chłopcy starli się ze złodziejami. CZASOWNIKI SUBIEKTOWE I OBIEKTOWE | 161 W zdaniach kontragenta najczęściej odpowiada narzędnik z przyimkiem z, biernik z przyimkiem przeciw, celownik. Można wyróżnić również funkcję semantyczną KOMPOZYTYWU, którą przewidują czasowniki sprawcze oznaczające działania wytwórcze, np.: (su)daryti, (su)austi, (su)megzti, (su)nerti, (su)pinti, (su)sintetinti (z czego?). Np. : Utkałem dywanik z bawełnianych i jedwabnych nici. Plecie kosz z wikliny (DLKZ 557). Wyszydełkowałem rękawiczki z resztek. Z oleju rzepakowego i spirytusu zsyntetyzował etanol. Jednak tę funkcję semantyczną można włączyć także do znacznie szerszej funkcji źródłowej, por. : Otrzymali pożyczkę z banku; wyprosił od wujka konia; przekaż mu od nas pozdrowienia; potrąca z pensji podatek dochodowy (Sližienė 1994: 22). Czasowniki działalności intelektualnej przewidują semantyczną funkcję KOMPARATYWU. Inni badacze nazywają tę funkcję również semantyczną funkcją aspektu (Jakaitienė 1988: 63). Jest to funkcja standardu porównania, punktu odniesienia zestawienia. Np. : Ich mowa różni się od naszej mowy. Nie odróżnia plew od ziarna. Córka upodobniła się do Dovanų kalnas prilygo piramidei (Sp). Triūbininkas M. Andrė prilygsta nacionaliniam didvyriui matki. (sp). Przerosła matkę wzrostem. Dalsza niepewność przerosłaby jej siły (MIKEL LL 176). W zdaniach komparatyw realizowany jest przez celownik, biernik, dopełniacz z przyimkiem nuo, narzędnik z przyimkiem su. Niektóre czasowniki o znaczeniu czynności przewidują semantyczną funkcję BENEFICJENTA. Beneficjentowi najczęściej odpowiada celownik, np. : Podarowano mi długopis. On będzie mi akompaniował. Gdy funkcję semantyczną beneficjenta implikują czasowniki o znaczeniu stanu, beneficjenta najczęściej realizuje biernik, dopełniacz cząstkowy, czasami — celownik. W tych przypadkach przewidywana funkcja semantyczna czasowników jest trudniejsza do zdefiniowania, przez innych badaczy nazywana także odrębną funkcją semantyczną posiadacza (Jakaitienė 1988: 63). Np. : Mieliśmy tam miejsca (SIR GIR K 44). Mamy dom. Nie mam czasu. Brakuje nam wyraźniejszych uogólnień (IR 289). Odpowiem na wszystkie pytania, jeśli tylko wystarczy mi wiedzy. Rękopis przyda się do dalszych badań. Czasowniki o znaczeniu czynności i stanu przewidują również semantyczną funkcję PERCEPCJENTA. Por. : Nie strasz konia, bo potem go nie złapiesz. Daleka podróż ich nie przerażała. Wzruszenie ścisnęło mu gardło (sp). Percepcjenta zazwyczaj realizuje biernik. Czasowniki implikujące semantyczną funkcję percypienta są zazwyczaj kauzatywne, np.: aitrinti, baidyti, erzinti, gąsdinti, 162 | STASĖ KRINICKAITĖ graudinti, gluminti, kiršinti, keikti, kernoti, kirkinti, klaidinti, lavinti, liūdinti, mokyti, pajuokti, pykdyti, raminti, skaudinti, svaiginti, tvirkinti, vaikyti, varyti, vėduoti, virkdyti, žeminti, žvigdyti i in. Np. : Te słowa wzruszyły. ją Taka nieufność doprowadza do jį szału. Nieprzygotowanego czytelnika nagłe iš przejścia, skoki od jednego tematu do drugiego tylko z początku wprawiają w zakłopotanie (Sp). Czasowniki ruchu, rzadziej czasowniki o znaczeniu czynności, przewidują semantyczną funkcję — DIREKTYWU. Np. : Przepłynęli wzburzony Północny Atlantyk (SIR GIR K 153). Podążał za nią, obchodząc pokój iš za į pokojem, aż obejrzał wszystkie pomieszczenia (Avyž STM 500). Zbieracz twórczości ludowej przemierzył wszystkie zakątki. Zawsze wstawał pierwszy i kaszląc, obchodził ir całe |...) gospodarstwo (MIKEL LL 185). Przeżyłem niemały kawał interesującego naszego stulecia (IR 141). W zdaniach dyrektywa jest najczęściej realizowana (punkt początkowy) su dopełniaczem z przyimkami iš, nuo; (punkt końcowy) przysłówkami i dopełniaczem z przyimkami ant, iki, ligi, prie, už, biernikiem z przyimkiem pas, narzędnikiem z przyimkiem po; su į, su (droga) narzędnikieir m, biernikiem su z przyimkami per, pro, apie, aplink, po. Czasowniki o znaczeniu czynności, rzadziej stanu, — przewidują ir KVANTYTATYWU tinę funkciją. Pvz.: semanUžmokėjom dešimi litų. Zgodziłem sto litów. Przeceniono o dwadzieścia procent. W zdaniach kwantytatywowi najczęściej odpowiada ir biernik su biernik przyimkami. Które które ne czasowniki czynnościowe implikują semantyczną funkcję MODUSU, czasami jeszcze nazywaną kwalitatywem (Jakaitienė 1988: 63). Np. : Dom pomalowano na żółto. Studentka szczegółowo opisała przebieg eksperymentu. Wyniki pracy oceniono przychylnie. Stylowo ozdobił przedsionek. Modus w zdaniach jest najczęściej realizowany przez przysłówki. Należy również wspomnieć o funkcji KOMITATYWU, implikowanej przez czasowniki oznaczające działanie wzajemne, np. : Skłócił ojca z matką. su Podburzył jednego przeciwko drugiemu. Podzielił ziemię między brata i siostrę. su Rozdzielił majątek wszystkim dzieciom wraz z wnukami. W zdaniach tej funkcji najczęściej odpowiada konstrukcja przyimkowa z narzędnikiem albo konstrukcja z su przyimkiem su przeciw z biernikiem. Czasowniki o znaczeniu wynagradzanisu a, kupowania i negocjowania przewidują semantyczną funkcję RETRIBUTYWU, por. : za zakup zapłaciliśmy gotówką. Kupiłem cegły Už už du tysiące. Odpracouž wałem dług. CZASOWNIKI SUBIEKTOWE I OBIEKTOWE | 163 W zdaniach funkcja ta jest realizowana przez narzędnik, przyimek za z biernikiem, a także przyimek z z dopełniaczem. Warto również wyróżnić funkcję semantyczną ONOMATYWU, chociaż w językoznawstwie litewskim dotychczas o niej nie mówiono. Por. : Gdyby znalazł się wśród nas [Palangos Juzė) — jak nazwałby te ubrania? Płaszczami, półpłaszczami, marynarkami? (SP). Tę funkcję semantyczną wyznaczają czasowniki działalności intelektualnej įvardyti, vadinti, a także czasowniki zmiany stanu tapti, pakeisti [įvardijamą daiktą), atstoti. Onomatyw w zdaniach najczęściej odpowiada narzędnik, rzadziej — mianownik, biernik, przysłówki. Do tej pory funkcję semantyczną onomatywu pojmowano jako część szerszej funkcji semantycznej kontentywu, np. Tę rzecz nazywają dębem (por. Sližienė 1994: 22). : Szerszy zakres funkcji semantycznych odzwierciedla możliwe granice uogólniania faktów językowych, jednak węższe i bardziej konkretne funkcje semantyczne, wyznaczane przez mniejsze i bardziej zwarte grupy czasowników, są bliższe codzienności języka, łatwiejsze do zrozumienia i odróżnienia od siebie. Np. : W wsi kobiety od najmłodszych lat nazywały go biedaczkiem (BUBN NRZ 266). Ludzie nazywają go mędrcem. Dawida w Ameryce nazywano Davidem. Mieszkańcy pogranicza przybywających z tamtej strony Żmudzinów przezywają „przyjaciółmi” (1. SIMON). Nazwano te reliktowe rośliny. Dopóki nie nazwiesz tego stanowczo, nie słucha (DLKŽ 264). Podsumowując, należy powiedzieć, że gdy czasowniki obiektowe występują w funkcji predykatów, hiperfunkcja obiektu obejmuje semantyczne funkcje pacjensa, rezultatu, kontentywu, beneficjenta, percipienta, kontragentu, instrumentu, kauzatywu, finitywu, komparatywu, dyrektywu, modusu, źródła (kompozytywu), przewidywane przez czasowniki określonych leksykalnych grup semantycznych. WNIOSKI 1. Hiperfunkcja podmiotu obejmuje semantyczne funkcje agensa, agensa i instrumentu, gdy predykatami są czasowniki podmiotowe o znaczeniu czynności. Gdy predykatami są czasowniki statycznego stanu, hiperfunkcja podmiotu obejmuje semantyczne funkcje patiensa i percypienta, natomiast gdy predykatami są czasowniki stanu zmiennego — funkcje patiensa, rezultatu i kontentywu. Do sfery hiperfunkcji podmiotu należy również semantyczna funkcja beneficjenta, przewidywana przez czasowniki podmiotowe stanu. 2. Hiperfunkcja obiektu, gdy predykatami są czasowniki obiektowe, obejmuje semantyczne funkcje patiensa, rezultatu, kontentywu, kontragensu, beneficjenta, instrumentu, finitywu, komparatywu, dyrektywu, źródła (kompozytywu), modusu, motywu i komitatywu. Gdy predykatami są czasowniki obiektowe stanu, w zakres hiperfunkcji obiektu wchodzą semantyczne funkcje percypienta i kauzatywu, natomiast gdy predykatami są czasowniki stanu zmiennego — funkcje kontentywu i rezultatu. 164 | STASĖ KRINICKAITĖ 3. W grupie czasowników podmiotowych więcej funkcji semantycznych mają predykaty stanu, natomiast w grupie czasowników obiektowych — predykaty czynności. Zarówno czasowniki podmiotowe, jak i obiektowe przewidują semantyczne funkcje agensa, patiensa, percypienta, rezultatu, kontentywu, beneficjenta, źródła (kompozytywu), instrumentu, modusu, motywu, komitatywu i kontragensu. Ponadto tylko czasowniki obiektowe mogą implikować semantyczne funkcje kauzatora i finitywu. Nie ma takich funkcji semantycznych, które mogłyby implikować tylko czasowniki podmiotowe, a których nie mogłyby implikować czasowniki obiektowe. Widocznie dlatego czasowniki obiektowe są znacznie częściej używane w znaczeniach podmiotowych niż czasowniki podmiotowe — w obiektowych. 4. Różne funkcje semantyczne implikują czasowniki należące do różnych leksykalnych grup semantycznych, zarówno podmiotowe, jak i obiektowe. Im ściślejszą leksykalną grupę semantyczną tworzą czasowniki, tym większe prawdopodobieństwo, że implikują te same funkcje semantyczne. Najściślejsze leksykalne grupy semantyczne stanowią synonimy; to one najczęściej implikują te same funkcje semantyczne. 5. Zarówno inwentarz leksykalnych grup semantycznych, jak i funkcji semantycznych nie jest ściśle określony ani ostateczny. Zarówno leksykalne grupy semantyczne, jak i funkcje semantyczne mogą być wyodrębniane w węższym lub szerszym ujęciu, zależnie od tego, jaki aspekt badacz uznaje za ważniejszy. Ważne jest badanie także poszczególnych czasowników, jakie funkcje semantyczne one przewidują — zwłaszcza dlatego, że w znaczeniu każdego czasownika występują komponenty związane wyłącznie z procesem, który czasownik oznacza. 1 SCHEMAT. FUNKCJE SEMANTYCZNE CZASOWNIKÓW PODMIOTOWYCH I PRZEDMIOTOWYCH sK k NR] Fl— 7 S P ps geo oon 7 (Pcp) ~ [Coy] [Dir [Caus] [0] [Mop] predykat działania predykat stanu SAE Prat predykat stanu statycznego ———predykat stanu zmiennego PODMIOTINIAI IR OBJEKTINIAI VEIKSMAŽODŽIAI | 165 6. Badając, jakie funkcje semantyczne implikują określone leksykalne grupy semantyczne i poszczególne czasowniki, można lepiej określić, co w języku pozostaje explicite niewypowiedziane i co stanowi presupozycję zdania. Taki aspekt nie tylko pogłębiłby poznanie języka, lecz także stworzyłby przesłanki do najbardziej sformalizowanego —komputerowego —opisu języka. SKRÓTY ANDR T —Pulgis Andriušis, Tipelis, Wilno: Vyturys, 1991. Avyž STM -Jonas Avyžius, Sodybų tuštėjimo metas, Wilno: Vaga, 1973. BALC —Juozas Balčikonis. BALTR SG —Aleksas Baltrūnas, Šviesos gimimas, Wilno: Vaga, 1985. BuBN K —Vytautas Bubnys, Kvietimas, Wilno: Vaga, 1983. BuBN NRŽ —Vytautas Bubnys, Kwitnienie niezasianego żyta, Wilno: Vaga, 1984. DLKŽ -Słownik współczesnego języka litewskiego, red. S. Keinys, Wilno: Wydawnictwo Naukowe i Encyklopedyczne, Dovyp NK -Liudas Dovydėnas, Noce w Karaliszkach, Wilno: Vyturys, 1992. FLK —folklor. GRAN —Romualdas Granauskas. IR —Wywiady z pisarzami, Wilno: Vaga, 1980. Jos UD -Jokūbas Josadė, Dramat uzupiański, Wilno: Vaga, 1981. Jov —Jovaras. JUšK —Jonas Juškaitis. KONDR AŽL -Saulius Tomas Kondrotas, I zachmurzą się patrzący przez okno, 1, 2, Wilno: Vaga, 1985. KUNC MMP -Jurgis Kunčinas, Minstrele w płaszczach maxi, Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, LKŽ -Słownik języka litewskiego. Mac -Vincas Maciūnas. MART MD -Vytautas Martinkus, Polowanie w 1993. rezerwacie, Wilno: Vaga, 1983. MIKEL LL —Jonas Mikelinskas, Gdzie pola są równe, Wilno: Vaga, 1987. MIKEL PK —Jonas Mikelinskas, Ostatnia karta, Wilno: Wydawnictwo Związku Pisarzy Litewskich, 1993. MIKUL —Ema Mikulėnaitė. Myk Pur —Vincas Mykolaitis-Putinas. PP —Przysłowia i porzekadła, Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej, 1958. RApz PV, „,—Bronius Radzevičius, Drogi przedświtu, 1, 2, Wilno: Vaga, 1985. RASC —Pranas Raščius. RIMK —Vytautas Rimkevičius. SIMON —Ieva Simonaitytė. SIR GIR K —Vytautas Sirijos Gira, Kanarki, Wilno: Vaga, 1983. SLucK R —Mykolas Sluckis, Pisma, 4, Wilno: Vaga, 1989. SP —prasa. STAN —Simonas Stanevičius. SŽ —Magiczne słowo. Litewskie podania ludowe, Kowno: Šviesa, 1985. ŠNEK —język potoczny. ŽiL —Vytautė Žilinskaitė. 1996. 166 | STASĖ KRINICKAITĖ Inne skróty, podobnie jak w Słowniku języka litewskiego. LITERATURA AMBRAZAS, V. 1986: Jednostki syntaktycznej i semantycznej struktury zdania języka litewskiego. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 25, 4—44. AMBRAZAS, V., red. 1997: Gramatyka języka litewskiego, Wilno: Baltos lankos. Beck, D. 2000: Agensi semantyczni, podmioty syntaktyczne i tematy dyskursu: jak umiejscowić zdania w języku luszucid w przestrzeni i czasie. Studies in Language 24(2), 277-317. HOLVOET, A. 1991: Tranzytywność i struktura zdania w języku polskim. A study in case marking, Warszawa: Slawistyczny Osrodek Wydawniczny. JAKAITIENE, E. 1988: Semantyka leksykalna, Wilno: Mokslas. KRINICKAITE, S. 1989: Czasowniki pierwotne języka litewskiego pod względem tranzytywności (homoformy bezokolicznika). Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 28, 167-178. KRINICKAITĖ, S. 1997: Tranzytywność czasowników języka litewskiego w aspekcie leksykalnym i semantycznym. Lituanistica 4(32), 39-45. KHHJĮJOCBpONCHCKHM 43b5IKaM. Crerranos, IO. C., red., Problematyka skomplikowanych i złożonych al... KRINICKAITĖ, S. [Kpunuukaiite C. A.] 1978: IlpoO6jieMbi nepexo0JiHOCTH B HCCJIEJ|JOBaHH3AX IO LykovaA, N. A. 1999: Kontynualność i dyskretność w języku. Nauki filozoficzne 6, 54-62. LURAGHTI, S. 1998: O kierunkowości gramatykalizacji. Sprachtypologie und Universalienforschung 51(4), 355-365. MAJSAK, T. A. 2000: Gramatykalizacja czasowników ruchu: próba typologii. Zagadnienia językoznawstwa 2000(1), 10-32. ONo, K. 1999: Pary fraz nieprzechodnich i przechodnich w języku japońskim. Theoretical Linguistics 25(1), 15-19. ROSEN, S. Th. 1996: Wydarzenia i klasyfikacja czasowników. Linguistics 34(2), 191-233. SLIZIENE, N. 1994-1998: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 1, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla; 2(1), Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. SMITH, C. S. 1999: Czynności: stany czy wydarzenia? Linguistics and Philosophy 22(5), 479-508. STEPANOV, JU. S. 1975: Memoodki u npunyune: cospemennou auneeucmurku, Mocksa: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1989: Huooesponeiickoe npedroxcenue, Mocka: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1997: Koncmanmei. Crosape pycckou kyasmypor. Onbim uccaedoeanus, Mocksa: lllkona “S3bikH pycCKOH KYJIBLTYpHI. UFIMCEVA, A. A. 1980: Semanty5-80. ka słowa. Acnekmer cemanmuyeckux ucciedosanun. Mocksa: Hayka, VALEIKA, L. 1998: An introductory course in semantic syntax, Vilnius: wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. VALIULYTE, E. 1998: Synonimy składniowe współczesnego języka litewskiego. Wyrażanie miejsca, czasu i przyczyny, Wilno: Instytut Wydawnictw Naukowych i Encyklopedycznych. VEENSTRA, T. 2000: Serializacja czasowników i pozycja dopełnienia. Linguistics 38(5), 867—888. VOORST, J. van 1996: Niektóre systematyczne różnice między niderlandzką, francuską i angielską konstrukcją przechodnią. Language sciences 18(1-2), 227-245. Stasė Krinickaitė Otrzymano 2001 05 25 Instytut Języka Litewskiego Antakalnio g. 6, 2055 Wilno, Litwa [email protected]. lt