Chylinskio Naujojo Testamento vertimas ir jo šaltiniai: įrašai bei teksto taisymai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIV (2001), 105-128 Przekład Nowego Testamentu Chylińskiego ir jo źródła: zapisy oraz poprawki tekstu GINA KAVALIŪNAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Uniwersytet Witolda Wielkiego, Kowno Artykuł dotyczy poprawek i glos in rękopiśmiennego tłumaczenof ia Chylińskiego Nowy Testament. Omówiono różne rodzaje of poprawek i ich możliwe przyczyny oraz podjęto próbę zrekonstruowania, w zarysie, an procesu tłumaczenia i is redagowania, to a także in ustalenia zasad kierujących tłumaczem i roli of odgrywanej przez teksty źródłowe. to by Analiza potwierdza, że głównym źródłem tłumaczenia była of Niderlandzki Statenbijbel. The Polskie wersje były mniej of istotnymi źródłami as tłumaczenia, lecz służyły jako pomoc w procesie redagowanias a. in of Glosy tłumacza dowodzą, że Statenbijbel była jego głównym autorytetem. Zamiast świadczyć o jakimkolwiek bezpośrednim wpływie of Łacina i Wersje polskie, jedynie odzwierciedlają rolę of Łacina i Polskie as metajęzyki używane do in wyjaśniania znaczenia of Niderlandzki or Litewskie słowa. WPROWADZENIE Samuelio W pracach z zakresu historiografii historii języka poświęca się niemało uwagi ir przekładowi Biblii Bogusława Chylińskiego. Zainteresowanie uczonych wzbudziły niezwykłe losy rękopisu, z drugiej zaś strony, po wydaniu w 1958 roku w Poznaniu przez Jana Otrębskiego i Czesława Kudzinowskiego transliterowanego tekstu rękopisu (Otrebski, Kudzinowski, po ukazaniu się indeksu opracowanego przez Kudzinowskiego 1958), o 1964 m. NT (Kudzinowski 1964) ir 1984 m. — wydaniu faksymilowym 1984), (Kudzinowski ten znaczący zabytek języka litewskiego XVII wieku stał się łatwo dostępny'. Na przykładach języka Chylińskiego opiera się w swoich pracach wielu lituanistów i bałtystów. Jednak geneza tego tekstu oraz stosunek jego języka do języka źródeł przekładu nie zostały dotąd konsekwentnie zbadane. Genezei tekstu bei filologiniams ir kalbiniams tyrimams Nowego Testamentu ważna jest nie tylko ostatnia redakcja, lecz także wszystkie warianty tekstu. Tym bardziej że Chyliński znacznie poprawiał przekład, przede wszystkim pierwsze rozdziały Ewangelii, zwłaszcza pierwszą połowę Ewangelii według Mateusza (do 13. rozdziału) oraz początek Dziejów Apostolskich. Korekty rękopisu można podzielić na następujące grupy: poprawki tekstu głównego: poprawki ortograficzne, morfologiczne i składniowe; zastępowanį ie poszczególn1) ych jednostek innymi; a) ir b) t Rękopis NT Chylińskiego jest przechowywany w Londynie, w Bibliotece British MS 41301). J Museum (sygnatura: składa się z 225 kart: przekład NT rozpoczyna się na piątej karcie (strona tytułowa) i kończy na karcie 217v. 106 | GINA KAVALIŪNAITĖ c) podane synonimy; d) zmiany szyku wyrazów; e) skreślenia (niektóre skreślone słowa nierzadko są powtórzone w innym miejscu tekstu głównego lub wstawione, dlatego w takich przypadkach skreślenia interpretuje się jako zmiany szyku wyrazów); f) podkreślenia; 2) adnotacje na marginesach: a) uwagi NB; b) synonimy podkreślonych jednostek językowych; c) zamiany skreślonych jednostek językowych; 3) adnotacje na końcu rękopisu. Rękopis nie został do końca zredagowany i przygotowany do druku — w wielu miejscach tego, co poprawiono, nie skreślono, a niekiedy pozostawiono dwa lub więcej wariantów. Sądząc po kolorze atramentu, tekst nie był poprawiany jednocześnie: niektóre miejsca (choć nieliczne) skorygowano od razu, jednak większość poprawek pochodzi z późniejszej korekty, zapisanej wyraźniejszym atramentem, natomiast pod koniec NT — przeciwnie, bladym, jakby rozcieńczonym atramentem. Jedne poprawki lub zmiany zapisano u góry, inne —na dole wiersza, jeszcze inne —na marginesach. W artykule nie uwzględnia się miejsca poprawek, lecz zwraca uwagę wyłącznie na to, co zostało poprawione lub zmienione na co oraz dla jakich jednostek językowych podano synonimy. W większości przypadków poprawki odzwierciedlają historię przekładu i różne aspekty techniki translatorskiej Chylińskiego. Na ich podstawie można wnioskować o wzajemnym stosunku źródeł wykorzystywanych przez tłumacza: które źródło było najważniejsze, które podczas tłumaczenia tekstu służyło jako uzupełniające oraz na które źródła zwracano uwagę podczas redakcji. Właśnie to, że poprawki są odzwierciedleniem genezy przekładu, sprawia, że ich odrębne badanie jest istotne. Celem niniejszego artykułu jest ustalenie typów poprawek i ich możliwej motywacji, ogólne odtworzenie procesu redakcyjnego oraz ocena tego, co poprawki mówią nam o genezie przekładu, zasadach tłumaczenia i źródłach. ŹRÓDŁA PRZEKŁADU NT CHYLIŃSKIEGO ŹRÓDŁO HOLENDERSKIE. Już wcześniej ustalono (zob. Zawadzka, Kolbuszewski 1959: 158-159; Kavaliūnaitė 1997: 74-84; Schlerath 2000: 279-290), że głównym lub jednym z głównych źródeł przekładu NT Chylińskiego była niewątpliwie niderlandzka Statenbijbel (dalej —STB). Świadczą o tym nie tylko morfologiczne, syntaktyczne oraz leksykalno-semantyczne właściwości przekładu, lecz także zewnętrzne cechy tekstu: 1. Słowa, które podczas przekładu z języka greckiego na niderlandzki należało dodać ze względu na różnicę struktur językowych, zgodnie z powszechną tradycją reformowaną tłumacze STB umieszczali w nawiasach. W przekładzie Chylińskiego dokładnie oddano następujące słowa Statenbijbel zapisane w nawiasach: App 7,9 CHNT pardaweJozefa (idand butu nugabentac) Egyptan STB verkochten Jofeph, [om] na Egypten [gebracht te worden:] 2. Oczywisty jest wpływ StB na strukturę tekstu: na końcu każdej księgi StB znajdują się formuły końcowe, które Chyliński przełożył bardzo dokładnie, np. : PRZEKŁAD NT CHYLIŃSKIEGO I ŹRÓDŁA | 107 CHNT Koniec. E.S. według (apiraByma) JONA. STB Koniec Świętej Ewangelii według [opisu] JANА. W innych możliwych źródłach przekładu Chylińskiego nie ma takich zdań oznaczających zakończenie. 3. Na STB wskazują również holenderskie zapisy w samym przekładzie oraz na końcu rękopisu. ŹRÓDŁA POLSKIE. Analiza ChNT pokazuje, że podczas tłumaczenia w wielu miejscach korzystano dodatkowo z tekstu polskiego. Potwierdza to zapis na końcu rękopisu NT: „N.T. ex verlione et editione Brelten[i editum in 4° A? 1593. Vilnae.“ 422/224*. Chociaż zapis ten wskazuje na Biblię brzeską (dalej — BRAB), w historiografii, głównie ze względu na wewnętrzne cechy przekładu, panuje powszechna zgoda, że tym polskim źródłem jest Biblia gdańska (dalej — GDB) (Kavaliūnaitė 1997: 74-84 wraz z literaturą). Ilustrują to następujące miejsca przekładu: ŁK 1,56 CHNT O Marya paliliko ieyp STB Ende Maria bleef by haer GDB Y joltdtd 3 nia Marya Łk 1,52° BraB A tak 3 nia miefkdtd Marya Er 48 CHNT kad u33egie <and aukftybec —aukptyben > STB Als hy opgevaren is in de hooghte GDB Witapiwfy na wylokosc BRAB Gdy wltapil na gorę Jednakże różnice te nie oznaczają jeszcze, że Chyliński, tłumacząc, nie korzystał z BRAB, ponieważ w takich miejscach CHNT najczęściej zgadza się nie tylko z GDB, lecz także z STB. Tym bardziej nie można odrzucić tej możliwości, że istnieją miejsca, w których CHNT zbliża się do BRAB i oddala od GDB: HBR 9,6 CHNT O tie dayktey teyp budami pagatawiti GDB A to gdy tak pr3ygotowano BRAB Gdy tedy ty r3ec3y tak postanowiono Z uwagi na wymienione okoliczności CHNT porównywano z obydwoma przekładami Biblii. ŹRÓDŁO ŁACIŃSKIE. Nie znaleziono przekonujących argumentów, że mogła być wykorzystywana Wulgata (dalej —V). Odwrotnie, przy porównywaniu tekstu znajdują się rozbieżności z V: w MT 6,13 Wulgaty modlitwa „Ojcze nasz” nie ma doksologii, natomiast w przekładzie Chylińskiego ona występuje; MK 1,43 CuNT Jr <liepe jam toyoc eyt —atprowijo ghi toyo > nog sawęgo, V statim eiecit illum; w niektórych miejscach numeracja wersetów Biblii CHNT i V nie jest zgodna. Bernfried Schlerath (2000: 279-289) zwrócił uwagę na dwie uwagi na końcu rękopisu. 411/218 Pierwsza liczba wskazuje stronę w transliterowanym wydaniu rękopisu (Kudzinowski, Otrebski 1958), druga — w rękopisie NT Chylińskiego. CHNT ŁK 1,56 odpowiada BRAB ŁK 1,52. 108 | GINA KAVALIUNAITE na stronie znajduje się odsyłacz do wersetu biblijnego JN 5,13. Tutaj odpowiednie miejsce STB przetłumaczono na język litewski, a obok podano również wariant łaciński: „Joh. 5.13. hebbeik u ghelchrewen rafzau jumuc. Ergo gdo elt tot u. ad voc. julump.“ W Wulgacie w tym miejscu znajduje się Haec scripsi vobis. Zatem zapis ad vos został dokonany bez uwzględnienia Wulgaty. Na stronie 411/ 218 obok zapisu w języku hebrajskim podano jego tłumaczenie na język litewski i łaciński. Oczywiste jest, że w tym przypadku nie korzystano z Wulgaty — Chyliński zapisał imiesłów sedens, podczas gdy w Wulgacie w tym miejscu znajduje się konstrukcja qui sedet. Niemniej jednak nie ma wątpliwości, że tekst Wulgaty był Chylińskiemu, jako wykształconemu człowiekowi tamtych czasów, dobrze znany, i należy uwzględnić możliwość, że wielu jej fragmentów tłumacz najprawdopodobniej nauczył się na pamięć, dlatego mogła ona mieć wpływ na tłumaczenie. Z tego powodu wszystkie miejsca cytowane w artykule będą porównywane również z Wulgatą. ŹRÓDŁO GRECKIE. Bardzo trudno udowodnić korzystanie z greckiego NT lub niekorzystanie z niego (dalej —G): główne źródło przekładu Biblii Chylińskiego —Statenbijbel — jest tak bliskie językom oryginałów, że niektórzy badacze języka NT STB nazywają jego strukturę językową nawet bardziej grecką niż niderlandzką (Bruin 1993: 273-274). Bardzo trudno znaleźć takie miejsca, które odbiegałyby od STB oraz innych możliwych źródeł przekładu CHNT i były zgodne wyłącznie z G. W tych rzadkich przypadkach, gdy STB odbiega od G, Chyliński podąża za STB, a nie G, por. : MK 9,7 CHNT ballac teypag atajo i dangauoc —debeliec GDB a priyPedt glos 3 STB ende eene [temme quam uyt de wolcke obloku BRAB a pochodjit gtos 3 obloku MK 9,6° V et venit vox de nube G xali EYEVETO QWVY] Ėx THC VEQEATS G jednostce leksykalnej šyžvero STB zwykle odpowiada geschieden, natomiast w CHNT najczęściej tłumaczy się ją jako stotis i nierzadko poprawia na nusiduoti. W MK 9,7 STB żšytvero przetłumaczono jako guamen, Chylinskis w tym przypadku podąża za STB, a nie za G. Ponadto w rękopisie CHNT nic nie zostało zapisane po grecku, chociaż zapisów holenderskich, polskich i łacińskich jest niemało. Argumentem za korzystaniem ze źródła greckiego mogłoby być stwierdzenie samego Chylinskiego, że znał „języki wschodnie” (a więc także język grecki) i że stanowiło to gwarancję jakości przekładu (Lukšaitė 1971: 93). Nie wiadomo jednak, na ile w tym przypadku można wierzyć oświadczeniu tłumacza. Niemniej jednak w dalszej części artykułu z tych samych powodów co łacińskie będą przedstawiane również greckie przykłady cytowanych miejsc. ZAPISY NA POCZĄTKU I KOŃCU RĘKOPISU ORAZ ICH ZNACZENIE DLA BADAŃ NAD PRZEKŁADEM Na pierwszych i ostatnich stronach znajdują się zapisy w językach litewskim, łacińskim, polskim, holenderskim i hebrajskim. Zostały napisane w różnym czasie, dość niedbale. Część z nich —Bibli4 CHNT w Wulgacie wersetowi MK 9,7 odpowiada MK 9,6. CHYLINSKIEGO NT ŹRÓDŁA IR TŁUMACZENIA | 109 jej cytaty, jednakże pomiędzy nimi znajduje się ju napisany po ir łacinie przez nieznaną osobę nieadresowany list, wzywający do poparcia wysiłków Chylińskiego, by przetłumaczyć Biblię na į język litewski (3/2v), spis wydatków na druk Biblii, napisany po polsku, zawiera (413/219), wpisy odzwierciedlające wydarzenia z życia osobistego Chylińskiego, np. : „Blogostaw Panie w malzen[kim stanie“ (424/225)*, „Pan Bóg moją nadzieją“ (424 /225). Niektóre z wymienioniš ych kierują Su uwagę į Starego, o ne į Nowego tekstu Testamentu: „Ecl. 5. v 13. moejelich belticheyt bingi rupeltis“ (416/220v). Na początku rękopisu ręką tłumacza wskazano, kiedy rozpoczęto tłumaczenie: „tran[lacię w zac3ątem imieniu Panfkim d. 22 8bris 1657. w Oxforcie [tylo veteri“ (3/2v). Jeden lub drugi wpis pomaga wyjaśnić, z jakich powodów Chyliński poprawiNT ał tłumaczenie, iš jų można šį tą wnioskować o genezie przekładu: „NB. loco [tojos ubigue ponendum nufidawe hoc enim elt Lithuanicum“ 423/224v („NB. stojos visur pataisyti nusidavė, į nes taip yra lietuviškai“); „taska. matone. N.B. ponendum ubigue“ 423/224v („taska. matone. N.B. umieszczać wszędzie”); „ta [osta non tas Softas NB 424/225“ („ta sosta, ne tas sostas”); „Cephac per K an per C“ 423/224v („Cephas su K ar su C“); „Pokutuje. grzechy už główne. NB. ubigue emendandum (...) Pokutawokite“424/225 („pokutuje gaylos uz griekus. NB. wszędzie należy poprawić {...} Pakutawokite“); „ubi elt [ulimilet. pone paligaytet. hoc n'elt Lithuan: “ 424/225 („ten kur yra fulimilet, dėk paligaylet: taip nėra lietuviškai“); „mielapByrdingas. pone [ufimitstąs. NB“. 424 /225 („mielapyrdingas. dėk fufimitstąs. NB“). Jak widzimy, zapisy te przynajmniej iš częściowo są wskazówkami, jak poprawiać tekst (por. emendandum do poprawienia“). Su wpisy związane z poprawkami ir dotyczącymi użycia postpozycyjnych miejscowników są istotne w badaniu wpływu oryginalnych konstrukcji przyimkowych na użycie postpozycyjnych miejscowników w tekście ir głównym w poprawkach: „jump. ad eos jop. ad eum“ 411/218; „Joh.5.13. hebbeik u gelchrewen rafzau jumuc. Ergo qdo eft tot u. ad vos. jufump“ 411/218 („taigi tuomet, kai yra fot u, ad vos, [reikia išversti] jusump*); »~mulpi w nas. mulimp u nas“ 424/225. Osobno należy rozważyć ką iš kwestię; na podstawie zapisów można wnioskować o modelach poprawek Zatem tłumaczenie Chyliński zredagoir po wał swoje małżeństwa. Chyliński poślubił emigranta iš Litwy Jana Andrzeja córkę Jurskiego (Johannes Andreae Jurfki). Ślub odbył się w Królewcu, podczas powrotu po Chylińskiego z wizyty na Litwie, gdzie w dniach 1661 sierpniowych tego 20-24 roku uczestniczył w zjeździe litewskich reformowanych w Kiejdanach. Właśnie na tym zjeździe powierzono Teodorowi Skrodskiemu ir Jonowi Bożymowskiemu sprawdzenie przekładu ir Chylińskiego rozpoczęły się publiczne Nieporozumienia su Chylińskiego z niektórymi reformowanymi Litwy (Lukšaitė 1971: 92-99). 110 | GINA KAVALIŪNAITĖ oraz o znaczeniu poszczególnych źródeł przy redagowaniu rękopisu. O staraniach, by konsekwentnie wiązać odpowiednie miejsca z niderlandzkim źródłem, świadczą następujące uwagi®: „Segge [akau Sprekie kalbu“ 417/221; „hier aer". to. hier in tame“ 415/220 ([0l.] hier aen [išversti] to, [0l.] hier in [išversti] tame); * „werkiert. Act. 2. 41. netabac“ 411/218; * „Luc. 9. v. 45 ver[ton. ifzmanit. begrepen [uprast. potiuc inver[o ordine ut ex loco patet Luc. 10. w. 21.“ 411/218 („raczej odwrotnie, jak widać z Łuk. 10 w. 21“); *„Gal. 6 w. 8. wertragen tingiet. vellappen nultot NB“ 411/218; „barhertigh. Rzym. 9.16. fulimit/tąc“ 423/224v; „poruszony wewnętrznym współczuciem. Łk. 10.33. pafigaytejęc“ 423/224v. Nie ma wątpliwości, że zapisane po niderlandzku słowa odpowiadają słowom niderlandzkiego źródła, z którymi Chylinskis starał się powiązać stałe litewskie odpowiedniki. Potwierdzają one autorytet StB oraz to, że Chylinskis tłumaczył z niej. Zupełnie inny jest status słów łacińskich. Łacina jest używana jako metajęzyk: „kirst piewą. ružytis pandiculari ružaus. pandiculor“ 423/224v; „derme. concordia“ 423/224v. Tym bardziej potwierdzają to przypadki, gdy w zapisach obok jednostek leksykalnych przewidzianych do użycia w konkretnych miejscach podano łacińskie odpowiedniki, które różnią się od odpowiednich miejsc Wulgaty. A zatem łacińskie uwagi Chylińskiego nie były związane z Wulgatą: *,„Joh.5.- 13. hebbeik u gefchrewen rafzau jumuoc. Ergo gdo eft tot u. ad voc. julump“ 411/218 („a zatem wtedy, gdy występuje for u, ad vos, [należy przetłumaczyć] jusump“- ); * „[edens. participium prow. 20 w. 8“ 411/218. Polskich zapisów wiązanych z litewskimi odpowiednikami nie można interpretować jednoznacznie: język polski również może być traktowany jako metajęzyk. Tam, gdzie w zapisach litewskie słowa podano wraz z polskimi odpowiednikami, brak odsyłaczy do konkretnych miejsc NT. Dlatego najbardziej prawdopodobne jest, że tłumacząc z języka niderlandzkiego, Chyliński najpierw wymyślał polski wariant, a następnie przekształcał go w litewski: wstyrbarkey. delki zrobione na kftalit drabini.“ 420/222v („styrbarkey. deski ułożone w drabinę“- ); „gr3mot gaudimay. zaybawimai tyfkania [ieę“ 423/224v. O wpisach oznaczonych gwiazdką pisał Bernfried Schlerath (2000: 279-290). W rękopisie w tym miejscu napisano hier aen. Wydawcy pomylili się, szyfrując holenderskie słowo. TŁUMACZENIE NT CHYLIŃSKIEGO I ŹRÓDŁA | 111 Nawet tam, gdzie obok polskiego hasła z litewskim odpowiednikiem znajduje się odsyłacz do tekstu NT, cytowane jest nie źródło polskie, lecz litewski przekład samego Chylińskiego: „krylfte. zblo NB emendens [sic!] ut elt Luc. 6 41.“ 423/224v („kryfte. zblo NB poprawiając tak, jak jest w Łk 6,41“). PRACE PRZYGOTOWAWCZE Przed rozpoczęciem tego badania wykonano prace przygotowawcze. Przede wszystkim sporządzono komputerowe wersje NT Chylińskiego i głównych źródeł przekładu. Za podstawę wariantu litewskiego przyjęto wydany przez Otrębskiego i Kudzinowskiego transliterowany tekst rękopisu. Został on zeskanowany*, a zmiany w tekście w porównaniu z fotokopią rękopisu’ opisano za pomocą specjalnego systemu oznaczeń, tak aby można było korzystać z programu komputerowego „Ouest Edition“. Teksty Biblii gdańskiej i Statenbijbel NT zebrano komputerowo". Za pomocą programu komputerowego „Ouest Edition“ wyodrębniono, pogrupowano i zestawiono z tekstami NT w innych językach zredagowane miejsca tekstu. TYPOLOGIA POPRAWEK W sumie w rękopisie NT znajduje się 5708 poprawek, z czego 1493 — zmiany szyku wyrazów. Wyróżniają się dwa główne typy poprawek: 1) poprawki, w przypadku których nie można udowodnić wpływu źródeł albo taki wpływ wydaje się nieprawdopodobny, oraz 2) poprawki, na które źródła przekładu mogły mieć wpływ. W obu grupach występują zmiany zarówno morfologiczne, jak i leksykalne oraz syntaktyczne. Nierzadko między niektórymi formami, zwłaszcza między takimi, których podwójne warianty były używane w ówczesnym języku, występują zmiany „w obie strony“. Na przykład często skraca się końcówkę celownika liczby mnogiej, ale zdarzają się również przypadki, gdy krótka końcówka zostaje wydłużona. To samo można powiedzieć o większości innych typów poprawek. Niezależne od oryginałów poprawki tekstu to poprawki ortograficzne (czasami <a>, <ę> zmienia się na <an>, <en>; wykreśla się znak miękkości itp.), morfologiczne (czasami zmienia się formy przypadków rzeczowników; skraca się archaiczną liczbę mnogą rzeczowników3 Program skanujący „Recognita Select 2.0” dostosowała do Nowego Testamentu Chylińskiego Audronė Stanislovaitiené. Tekst, ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej, zgodnie z „Programem używania i nauczania języka państwowego Republiki Litewskiej na lata 1996–2005”, zeskanowały pracownice Grupy Wydawniczej Instytutu Języka Litewskiego Edita Bagaslauskaitė, Neda Marcinkienė i Danguolė Pukienė, korektury przeczytała Jolanta Pakalniškytė. 3 Kudzinowski (1984). Niestety, fotokopia jest bardzo złej jakości i nie zawsze można na niej polegać. 1 Program komputerowy „Ouest Edition”, przeznaczony do badania hebrajskich tekstów Starego Testamentu, dostosował do rękopisu Chylińskiego zgodnie z propozycjami autorki pracownik naukowy Wydziału Teologicznego Uniwersytetu w Greifswaldzie dr Wolf Dieter Syring. Tekst GDB NT zebrała Živilė Matijošienė ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej w ramach „Programu używania i rozwoju języka państwowego Republiki Litewskiej na lata 1996–2005”, korektę przeczytała Birutė Mikalonienė. Wersję komputerową STB NT przygotowała autorka niniejszego artykułu, w czytaniu korekty pomagała Marija Senkuvienė. 112 | GINA KAVALIŪNAITĖ końcówka celownika zmiany -mus; długie formy zaimków z -jen zastępuje się formami prostymi; zmienia się rodzaj niektórych wyrazów, które we współczesnym języku mają tylko formy rodzaju męskiego; skraca się końcówki form pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej czasowników; wykreśla się formant trybu przypuszczającego -bir itd.), składni (poprawia się niektóre przypadki i połączenia przypadków z przyimkami; czasami zmienia się miejsce enklitycznych zaimków m(i), f(i) oraz zaimka zwrotnego s(i); za drugim razem użyty w tym samym wyrazie zaimkowy morfem zwrotny s(i) bywa wykreślany; wstawia się, wykreśla albo zastępuje partykułę pytającą -gu, występującą w postpozycji, przez ar; na drugie miejsce przesuwa się nieakcentowany wyraz niemający samodzielnego znaczenia etc.) oraz poprawki leksykalne (prajutiec — prapultieo; Pykptoleyo = godulingejo; Bwilptoja — wamzdzioja; tykiejomeo — dukle= /jlomeao i in.). Odzwierciedlają one wewnętrzne właściwości języka litewskiego i nie są związane z różnicami znaczeniowymi, dlatego wpływ innych języków a priori wydaje się nieprawdopodobny. Dlatego w niniejszym artykule nie będą one szczegółowo analizowane. Ustalenie zakresu wpływu źródeł przekładu na niektóre typy poprawek (zastępowanie zdań podrzędnych konstrukcjami imiesłowowymi lub rzeczownikowymi i odwrotnie, większość poprawek postpozycyjnych form miejscownika, zmiany szyku wyrazów itp.) wymaga specjalnej analizy. Objętość jednego artykułu nie pozwala omówić takiej ilości danych, dlatego w niniejszym artykule analizowane są jedynie najbardziej wyraziste grupy poprawek, bez wątpienia uwarunkowane źródłami przekładu. ZMIANY UWARUNKOWANE ORYGINAŁAMI POPRAWKI FORM DRUGIEJ OSOBY LICZBY POJEDYNCZEJ I MNOGIEJ CZASOWNIKÓW W TRYBIE OZNajmującym I PRZYPUSZCZAJĄCYM. W głównej warstwie CHNT często poprawia się używaną formę drugiej osoby liczby pojedynczej czasowników na liczbę mnogą i odwrotnie — liczbę mnogą poprawia się na pojedynczą. Takie mieszanie w tłumaczeniu Chylińskiego mogło powstać dlatego, że w XVII-wiecznym języku niderlandzkim dawny zaimek drugiej osoby liczby pojedynczej du był już używany bardzo rzadko (Korne, Rinkel 1987: 37), a w STB w ogóle nie jest używany. Jego miejsce zajął dawny zaimek drugiej osoby liczby mnogiej ghy, używany już od średniowiecza jako forma grzecznościowa, która później została uogólniona także na liczbę pojedynczą (Toorn et al. 1997: 309-311). W ten sposób zrównały się formy drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej czasownika. W rzeczywistości w tłumaczeniu Chylińskiego wymienia się formy drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej czasowników (12x), por. : MT 6,16 CHNT Kad teypag pasnikaughi —posnikaujate STB Ende wanneer ghy valt GpB A Gdy poscicie BraB A Gdy pościcie V Cum autem ieiunatis G étav dĖ vnotelnte Podobnie zmieniono MT 6,1; MT 6,7; MT 6,16; MK 6,10; LK 8,5; LK 23,40; Rom 4,7; APD 16,36; APR 18,4 i in. W takich miejscach poprawki zazwyczaj pokrywają się ze wszystkimi możliwymi źródłami przekładu, dlatego nie możemy ustalić, na podstawie czego poprawiono błędy. PRZEKŁAD NT CHYLIŃSKIEGO I ŹRÓDŁA | 113 To mieszanie form jest ważnym argumentem świadczącym o tym, że Biblia Chylińskiego była tłumaczona z STB. MIESZANIE FORM LICZBY POJEDYNCZEJ I MNOGIEJ CZASOWNIKÓW W TRYBIE ROZKAZUJĄCYM. W CHNT również niekonsekwentnie różnicuje się formy drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej trybu rozkazującego. Do tego pomieszania mogła przyczynić się szczególna forma wyrażania trybu rozkazującego w XVI–XVII-wiecznym języku niderlandzkim. W tym czasie używano dwóch form trybu rozkazującego — jedna pokrywała się z tematem, a drugą tworzył temat + f. Z czasem przyjęła się propozycja gramatyków, aby form bez -t używać w zwrocie do jednej osoby, 0 form z -f — w liczbie mnogiej i w uprzejmym zwrocie. Jednakże w języku STB tradycja ta nie była jeszcze ugruntowana. W języku XVII wieku do wyrażania liczby pojedynczej trybu rozkazującego używano obu form, natomiast w liczbie mnogiej — wyłącznie formy z formantem -f (Korne, Rinkel 1987: 43). Liczbę trybu rozkazującego można było ustalić wyłącznie z kontekstu. Tak więc w trybie rozkazującym Chylinskis często nie mógł ustalić liczby formy, wskutek czego w tekście głównym pojawiły się błędy, które poprawiono na podstawie dodatkowych źródeł przekładu: MT 6,1 CHNT Saugokis —Saugokites kad jatmuznos tawo —[awo nedarytumbey —nedarytumbite po 3monemis STB HEDbt acht | dat ghy uwe aelmoel[le niet en doet voor de men[chen GDB STrjejcie sig abyscie jatmužny wafey nie cjynili pred lud3mi BrAB STrsejcie lig /abyščie idlmu3ny wafey nie ciynili pried ludzmi V Adtendite ne iustitiam vestram faciatis coram hominibus G TEOGEYETE THY Šixatocdvyny DUGY ut) motely Eunpoo9Ev THY avdpwnwy Lk 10,28 CHNT darykit —daryk tey, 6 gili STB Doet dat /ende ghy [ult leven GDB to cjyn /a będžiep žyt BRAB toj cdjyn a bęžiefp žyt V hoc fac et vives G ToUto Toler zai Chom Podobnie zmieniono MK 4,39 i in. Tego rodzaju błędy w tekście głównym po raz kolejny potwierdzają, że Chyliński tłumaczył z STB. Poprawki pokrywają się ze wszystkimi dodatkowymi źródłami. POPRAWKI IMIESŁOWÓW Chyliński w swoim NT szczególnie często stosuje imiesłowy. Przekład wyróżnia się bogactwem imiesłowów także na tle innych dawnych pism litewskich. Wśród możliwych przyczyn tak częstego używania imiesłowów w literaturze wymieniano wpływ języka polskiego (por. Ambrazas 1962: 46). Vytautas Ambrazas zwrócił również uwagę na to, że Chylinskis miejscami łączył konstrukcje z imiesłowem przysłówkowym z mianownikiem nawet wtedy, gdy nie skłaniały do tego odpowiednie miejsca tekstu polskiego (Ambrazas 1962: 122). Niemal wszędzie tam, gdzie Chylinskis pisze imiesłów przysłówkowy, w STB znajdujemy imiesłów, który w języku niderlandzkim nie podlega odmianie przez przypadki (odmienia się nieco tylko w pozycji przydawki). Tak częste używanie imiesłowów nie jest charakterystyczne dla języka niderlandzkiego, jednak tłumacze STB, kierując się uchwałą synodu w Dordrechcie z 1618 roku, trzymali się możliwie najściślej języków oryginałów (greckiego i hebrajskiego) 120 | GINA KAVALIŪNAITĖ imion, jak jest to przyjęte w języku litewskim. Jednak zmiany w tekście pokazują, że tłumacz nie był pewien swojego wyboru i zamieniał swoje na moje, twoje, wasze, jego, ich (20x): Łk 16,6 CHNT imk u3rafą STB GDB BrAB V G fawo —tawo Neemt uw’ hant[chrift We3mi 3apis twoj Wežmi tablice twe Accipe cautionem fuam d¢Ear cou Ta Ypauuara Większość tego typu zmian występuje w Ewangeliach według Mateusza i Łukasza. Język litewski, podobnie jak język polski, w odniesieniu do wszystkich trzech osób stosuje specjalne zwrotne formy zaimków dzierżawczych (w języku litewskim jest to dzierżawcza forma dopełniacza zaimka zwrotnego, a w języku polskim — odmieniający się zaimek dzierżawczy). W trzeciej osobie obowiązkowe jest odróżnianie zaimka zwrotnego od niezwr​- ​otnego, lecz w pierwszej i drugiej osobie w dawnych tekstach pod wpływem innych języków często stosuje się także formy zbieżne z niezwr​- ​otnymi. Te same przyczyny mogły skłonić również Chylińskiego do używania w takich przypadkach form mano, tavo, mūsų, jūsų. Język niderlandzki nie ma specjalnych zaimków dzierżawczych zwrotnych: nie tylko w pierwszej i drugiej, lecz także w trzeciej osobie nie rozróżnia się form zwrotnych i niezwrótnych. Zatem tam, gdzie zamiast form zwrotnych Chyliński używa niezwróconych form jo, jos, jų, wpływ mógł wywierać jedynie źródło niderlandzkie, a nie polskie 3,25): Rz GDB BRAB V G (istnieje kilka takich zmian uwarunkowanych źródłem niderlandzkim: MT 3,16, MT 13,43 i Rz 3,25 CHNT and parodyma teylibec fawo = io —lawo per attaydyma grieku STB tot een betooninge van fijne rechtveerdigheyt /door de vergevinge der [onden ku oka3zaniu [prawiedliwosci fwojey | pr3e3 odpuficienie pred tym popetnionych grzechow ku okazaniu [prawiedliwosci /woiey | dla odpufc3enia grzechow pr3eptych ad ostensionem iustitiae suae, cum praetermisset praecedentia delicta elg Evdetliv Tic dxaroclvng adtol dia THY TApeoLY TOV TEOYEYOVOTWY FUADTHUATWY Rzadziej mano, tavo, jo, jūsų, występujące w tekście głównym pod wpływem źródeł, zmieniał na savo (8x): Er 525 Wirey CHNT STB GDB BRAB Wy V mitekite moterio julu —f(awo Mężowie, miłujcie swoje własne żony MEjowie mitujčie žony wafe Viri, męžowie mituyčie žony wafe diligite uxores (kai kuriuose rankraščiuose + vestras) CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI | 121 G oi avdpec, ayandte tag yvvaixac (kai kuriuose rankraščiuose + duov) Tłumacz, kierując się wewnętrznymi prawidłowościami języka litewskiego, używał zaimka dzierżawczego savo w znaczeniu zwrotnym dla wszystkich osób, jednak źródła przekładu skłaniały do używania w takiej pozycji zaimków mano, tavo, jo, jūsų. I właśnie to jest najważniejszą przyczyną tak częstej wymiany zaimków. ZMIANY LEKSYKI. Zmiany leksykalne możemy podzielić, według źródeł warstwy głównej i poprawek, na kilka grup: tekst główny pokrywa się z STB, poprawiony na podstawie źródła polskiego; tekst główny pokrywa się ze źródłami polskimi, poprawiony na podstawie STB; tekst główny przetłumaczono swobodnie, a poprawka pokrywa się ze wszystkimi możliwymi oryginałami. 1. To, że redagując rękopis, Chylinski korzystał z polskiego źródła, ukazuje znaczna część zmian leksykalnych. Leksykę tekstu głównego dobierano według STB, a poprawiano, korzystając z polskich oryginałów. Świadczą o tym następujące miejsca: MK 15,16 CHNT O zalniereįy nuwede ghi Dwarian, tatey ira Suda namofna — Rotufyn STB Ende de krijgh[knechten leydden hem binnen in de 3ale / welck is het rechthuys GDB Lecž žolnier3e wprowadžili go do dworu /to jelt do Ratufa BRAB Y wwiodfy go žotnierze do dwora /to ielt do ratufa V Milites autem duxerunt eum intro in atrium, guod est praetorium G oi 3¢ orTpatiūTai dnnyayov aŪūTdėv Eco Tic AVA 6 EoTtv TpaLTWpLOV Leksyka tekstu głównego Suda namofna odpowiada STB rechthuys, a zmiana przybliża tłumaczenie do GDB i BRAB. Jednostki leksykalne V i G różnią się w tym przypadku od tłumaczenia Chylinskiego. W podanych niżej przykładach rękopis zredagowano według polskiego źródła: LK 10,31 CHNT "nuejo pro Pali —aplękie STB gingh hy tegen over [hem] voorby GpDB pomingt BRAB — Mingt go V Praeterivit G AvrinapijA9ev Łk 10,32 CHNT „bet nuejo pro Pali —ir aplgkie STB ende gingh tegen over [hem] voorby GDB pomingt BRAB Mingt V Pertransiit G dAvtinapTnjAdEv 122 | GINA KAVALIŪNAITĖ CHNT pagrindinis sluoksnis nuejo pro Pali artimesnis STB ir G, o keitimas ir aplękie atitinka GDB bei BRAB. W Wulgacie to miejsce ma dwa różne odpowiedniki: praeterivit i pertransiit. MrT 12,46 bei 2KoR 1,15 Chylinskio vertimo pagrindinis sluoksnis sutampa su STB, V ir G, o keitimas atliepia lenkiškus šaltinius: MT 12,46 CHNT [towejo ore ieBkodami = noredami "Tu jo katbet —kalbet [u jo STB [tonden buyten /foeckende hem te [preken GpB [tali pr3ed domem /chcge 3 nim mowic BRAB [thali na dwor3e chcge 3 nim mowič BB V stabant foris guaerentes logui ei G adToU elothxetoay Ew (nTolvres adTd Aakfjoat 2KoRr 1,15 CENT idand turetumbite antrą foską = gieradeilt- {...} paraštėje: NB STB op dat ghy een tweede genade [oudt hebben GDB abyscie wtore dobrod3iejltwo odebrali BraB abyscie wtore dobrodjiejltwo mieli V ut secundam gratiam haberetis G tva deutépay apy oyfijrE 2KoR 1.15 foska yra įprastas ol. leksinis atitikmuo genade (G yapic, V gratia). Lenkiškuose šaltiniuose šį žodį paprastai atitinka faska. Atsižvelgdamas į šioje vietoje lenkiškuose šaltiniuose pavartotą žodį dobrodjiej/two, savo rankraštyje Chylinskis dar įrašė pamorfemiui iš lenkų kalbos išverstą žodį geradeilt{- e}. 2. Tokių vietų, kur CHNT vertimo pagrindinis tekstas skirtųsi nuo STB ir priartėtų prie lenkiškų originalų, yra palyginti nedaug. Lenkiško šaltinio įtaka pagrindiniame tekste ryškiausiai juntama renkantis leksinius semantinius atitikmenis: MT 14,6 CHNT Bet kad apiwaykfczynejo —apiwaykPczyneta buwo diena gimines — gimimo Heroda STB Maer als de dagh van Herodis geboorte gehouden wiert GDB GDy tedy obchodjono djien narod3enia Herodowego BrAB GDy tedy obchod3ono džien narod3zenia Herodowego V Die autem natalis Herodis G yeveotiowg 8¢ yevouévorg Tob "Hpodov CHNT apiwaykfczynejo yra lenkiško šaltinio kalkė, nuo V ir G skiriasi. Pagal STB yra patikslinta šio žodžio forma. Mr 5,42 CHNT Dok tamuy kurley prafo —meldsia (ka) nog tawec STB Dawajcie temu, kto prosi was [o coś] GpB Temu co Cig prosi /daj BrAB Themu ktory čię prosi /day V Ouipetit a te, da ei G tė altobvtt oe 86g TŁUMACZENIE CHYLIŃSKIEGO NT I ŹRÓDŁA | 123 MT 5,42 znaczenie słowa wybranego na podstawie źródła polskiego doprecyzowano z uwzględnieniem STB. Poprawki podobnego typu występują w MT 3,17; MT 17,5; MT 23,3; MK 2,19 i in. 3. W tekście głównym swobodnie dobrane leksykalne odpowiedniki semantyczne oraz ich poprawki ujawniają jedną charakterystyczną cechę techniki przekładu Chylińskiego: tłumacząc, autor nierzadko wybierał słowa o szerszym znaczeniu, a podczas redakcji doprecyzowywał je zgodnie ze źródłami przekładu. Tę cechę przekładu Chylińskiego bardzo dobrze ilustrują zmiany słowa kraštas, mającego w oryginałach kilka różnych odpowiedników: Mt 21,42 CHNT taleygi [tojoc gatwa krafto = kiertes STB dele is geworden tot een hooft des hoecks GbpB ten Sig [tat glowa wegieing BRAB ten [ię [tal glową v wegld V hic factus est in caput anguli G oūTos Eyevndy cic xegakiy yoviaz 1PT 2,7 CHNT [tojoc galwa kraBto —kapo = kampiniu STB is geworden tot een hooft des hoecks GDB šię [tal glowa wegiefng BRAB then 3/tal [ig pr3zednieyBym w węgfu V hic factus est in caput anguli G obTog Eyevnd elg xegahny yoviag Lk 16,24 CHNT kad pamirkitu kraftą —wirfu —galg pirpta [awo STB dat hy het uyterfte [ijns vingers in het water doope GDB aby omocžyt koniec pélca [wego w wod3ie BRAB aby omoc3yt koniec palca [wego w wodžie V ut intingat extremum digiti sui in aguam G tva Ban to dxpov Tol daxtTUAou adtol Hdxtog Mt 9,20 CuNT dalilitejo krafta = Squernas ruba jo STB raeckte den 300m [ijnes kleets aen GbpB dotknęta Si¢ podotkd Baty jego BRAB Dotknęta [ig krdiu odžienia iego V tetigit fimbriam vestimenti eius G ato Tob xpaonėdov Tob iuatiov adTob App 5,16 CHNT If aplink gulinciu = giwenaciu kraftu —Paliu STB uyt de omliggende /teden GDB 3 okoloc3nych mialt BraB ~~ -" V Vicinarum civitatum G TOV TĖDLĘ TOAEOYV App 27,12 CHNT Irkadkrafitac = portac nemandaguo buwo 3iemawot —3iemaut STB Ende alfoo de haven ongelegen was om te overwinteren P LMAbbibliotekoje saugomi Brastos Biblijos egzemplioriai yra defektiniai, be titulinių puslapių, juose trūksta kai kurių lapų, ypač knygos pradžioje ir gale. Dlatego niektórych przykładów z Biblii brzeskiej nie możemy przedstawić. 124 | GINA KAVALIŪNAITĖ GDB A gdy nie bylo portu [polobnego ku jimowaniu BraB Y gdy3 niebylo portu [tufnego ku žimowaniu V Et cum aptus portus non esset ad hiemandum G aveudétou dė Tob Atpšvos inapyovTos POS TapayELuaGiav Jednemu słowu głównego tekstu kraštas STB odpowiada pięć jednostek leksykalnych o różnych znaczeniach: hoeck, uyterste, zoom, stadt i haven. W źródłach polskich, a także w odpowiednich miejscach V i G, również występują odpowiedniki o różnych znaczeniach, których znaczenia adekwatnie odpowiadają znaczeniom słów użytych w STB i są węższe niż znaczenie kraštas w przekładzie Chylińskiego. Poprawki krafto = kiertes; kraBto —kapo = kątowym; kratą —wirBu —gatą; krafta = Squernas; kraptu —Paliu; krafitac = portao odpowiada wszystkim możliwym oryginałom i konkretyzuje znaczenie jednostki leksykalnej swobodnie przetłumaczonego tekstu głównego. MT 21,42 i 1Pr 2,7 w poprawionych miejscach CHNT krafto = kiertes oraz <krafito > kqpo> = kgmpiniu w Biblii brzeskiej odpowiadają dwie różne konstrukcje v wegfa i w weghu, różnica ta nie znajduje odzwierciedlenia w rękopisie Chylińskiego. W pozostałych źródłach odpowiednie miejsca pokrywają się ze zmianami CHNT. W innych przykładach poprawionym przez Chylińskiego miejscom odpowiadają w oryginałach słowa o bardzo zbliżonych znaczeniach, dlatego nie można ustalić, według którego z możliwych źródeł zredagowano przekład. Podobnie słowem o znaczeniu ogólniejszym tłumaczone, a podczas redakcji precyzowane są słowa moteris, dangus i inne: App 6,1 CHNT moter...) —naplec ju buwo —budawo aptay[toc STB hare weduwen [...] verluymt wierden GDB byly 3aniedbywane [...] wdowy ich BraB byly gar{....} wdowy ich V eo guod neglegerentur [...] viduae eorum G napedewpoivto [...] year addy 1TiM 5,14 CHNT Noriu tada kad jaunoc moteric —(naplec) tekietu STB Ick wil dan dat de jonge [weduwen] houwelicken GDB Chcg tedy aby miodfe Bly 3d maj BrAB Chcę tedy aby miodfe Bly 3d maj V Volo ergo iuniores nubere G BovAouat o0dv vewtépag youelv MK 9,7 CHNT ballac teypag atajo iff dangauoc —debeliec GDB a pr3ypedt glos 3 obloku BraB a pochodsit glos 3 obloku STB ende eene [temme quam uyt de wolcke MK 9,6" V et venit vox de nube G xai EYEVETO QV] EX TNS VEQEATS 4 CHNT MK 9,7 Vulgatoje atitinka MK 9,6. CHYLINSKIO NT VERTIMAS IR ŠALTINIAI | 125 Analogicznie jak w poprzednich przykładach, w tekście głównym użyte słowa o znaczeniu ogólniejszym moterys i dangus podczas redakcji skonkretyzowano i poprawiono na našlės i debesis. Poprawka 1 TiM 5,14 moterio —(naflec) powstała pod wpływem STB, ponieważ w innych możliwych źródłach wdowy nie mają odpowiednika. Na jakiej podstawie poprawiono if8 dangauc —debeliec, trudno powiedzieć, ponieważ odpowiedniki w źródłach są zbieżne. Tego rodzaju zmian leksykalnych, gdy znaczenie jednostek leksykalnych oryginału zostaje w tłumaczeniu uogólnione, a podczas redakcji skonkretyzowane zgodnie ze źródłami przekładu, jest stosunkowo dużo. Iš kitų leksikos taisymų minėtini sakyti ir kalbėti keitimai. Rankraščio gale yra įrašas, siejantis šiuos žodžius su STB atitikmenimis: „[egge [akau [prekie kalbu“ (417/ 221). Tai reiškia, kad STB /eggen nutarta versti sakyti, o [preken —kalbėti. Rankraščio taisymai nuosekliai neatspindi šio sprendimo: /eggen siejama su sakyti, ir /preken su kalbėti (kalbejo —palakie —geleght hadde IN 2,22; katbejo —gelproken IN 2,22; katbu = lakau —legge MT 18,19; katbekite —katbekit —flaki/ki/t —[egget MT 10,27; kalba —[ako —[eggen Rom 3,8); o vietomis nutolstama nuo rankraščio gale užrašyto principo: katba = (lako) —[preekt 1KOR 14,2; katbejo —tare —[eyden APD 14,11; Kalbejo —Tare —[eyde MT 26,31. Pagrindiniame tekste šie veiksmažodžiai neretai verčiami pagal minėtą principą: fakau —legge GAL 3,17; analogiškai MT 10,27; App 11,4; APD 5,36; GAL 5,16; katba — [preekt 1KOR 14,2 ir kt. Tačiau kartais STB /eggen bei /preken CHNT atitinka kitokie veiksmažodžiai: tare —[eyde APD 25,10; palakie —lakie —[prekende ApD 10,27; kalbame —[eggen Rom 3,8; katbetumbime —dat wy leggen Rom 3.8; (katbedamo:) —[leggende] AprD 16,36. Na podstawie tej niespójności w tekście głównym i w poprawkach można przypuszczać, że wspomniana uwaga na końcu rękopisu została najprawdopodobniej zapisana wtedy, gdy przekład był już ukończony. Na podstawie wielu oznak (podkreśleń, uwag z oznaczeniem N.B., dość często pozostawionych co najmniej dwóch wariantów przekładu tego samego miejsca itp.) widzimy, że rękopis nie został ostatecznie zredagowany. Niespójne poprawki wskazują, że tłumacz długo nie mógł się zdecydować, jak przetłumaczyć poszczególne słowa. (Ponadto niektóre poprawki mogą być tak zwaną korektą dokonywaną na bieżąco, którą w pewnym sensie można zaliczyć do tekstu głównego.) Ostateczną decyzję odnotował na końcu tekstu i, jak należy przypuszczać, zamierzał uwzględnić tę uwagę podczas dalszej redakcji lub przepisywania tekstu. WNIOSKI 1. PROCES TŁUMACZENIA I REDAKCJI. Nierównomierne rozmieszczenie poprawek w tekście wskazuje, że Chyliński, ukończywszy już tłumaczenie NT, według określonych kryteriów przystąpił do redagowania swojego przekładu (korygował kwestie ortograficzne, skracał końcówki celownika liczby mnogiej, poprawiał imiesłowy przysłówkowe itd.), lecz praca ta pozostała niedokończona: konsekwentnie przejrzano niemal całą Ewangelię według Mateusza, dość uważnie — połowę Dziejów Apostolskich, a pozostałe księgi NT poprawiono pobieżnie. Na końcu rękopisu zaznaczono, co należałoby skorygować w przekładzie, lecz odpowiednie miejsca w tekście poprawiono niespójnie. Najwyraźniej tłumacz zamierzał przepisać rękopis albo przynajmniej jeszcze raz go przejrzeć i poprawić zgodnie z poczynionymi uwagami. 126 | GINA KAVALIŪNAITĖ Niektóre typy zmian są niespójne: istnieją formy lub konstrukcje, które na początku przekładu są konsekwentnie zastępowane innymi, a później nie są już poprawiane albo nawet przywracane (dotyczy to większości poprawek niezależnych od przekładu — poprawek imiesłowów przysłówkowych, zmian zaimka dzierżawczego savo na mano, tavo itp.). Większość takich „poprawek wstecznych” nie zależy od źródeł przekładu, wskazują one na pewne niezdecydowanie tłumacza i niezdolność do rozstrzygnięcia, której formy lub której konstrukcji używać. Jedną z przyczyn takiego niezdecydowania mogło być to, że w czasie, gdy tłumaczył i redagował NT, Chyliński już od wielu lat przebywał w obcym środowisku“ i nie miał kontaktu z żywym językiem litewskim, dlatego nie dziwi, że czuł się niepewnie co do używanych przez siebie litewskich słów i konstrukcji. Ponadto wyczuwalne w przekładzie i poprawkach napięcie mogło być częściowo uwarunkowane także krytyczną opinią litewskich reformowanych o jego przekładzie oraz nieustannymi konfliktami z delegatem litewskich kalwinistów w Anglii, Janem Krzysztofem Krainskim. To, że część oryginalnych jednostek leksykalnych została przetłumaczona za pomocą odpowiedników o szerszym znaczeniu, a podczas redakcji doprecyzowana i skonkretyzowana, pozwala sądzić, że tłumacząc NT, Chyliński się spieszył. 2. ŹRÓDŁA WARSTWY GŁÓWNEJ. To, że warstwa główna została przetłumaczona z STB, dodatkowo (oprócz tego, co już wcześniej ustalono) wskazują właściwości przekładu, które można wyjaśnić jedynie strukturą języka niderlandzkiego (brak rozróżnienia drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej w trybie oznajmującym i rozkazującym, szczególnie częste użycie imiesłowów przysłówkowych etc.) Zbieżności warstwy głównej z polskimi oryginałami są najczęściej leksykalne. Oceniając wpływ polskiego źródła na przekład Chylińskiego, znaczenie zbieżności leksykalnych jednostek języka jest umownie mniejsze niż syntaktycznych, ponieważ mogą one po prostu odzwierciedlać polską leksykę tłumacza, który dobrze (być może nawet lepiej niż po litewsku- ?) znał język polski. Dlatego zbieżności leksykalne nie są jeszcze wystarczającym dowodem na to, że podczas tłumaczenia korzystano z polskiego źródła. Wpływ polskiego oryginału wyraźniej odzwierciedla się tam, gdzie przyimkowe miejscowniki głównej warstwy pokrywają się z polskimi źródłami i różnią się od STB. Na początku zdania używane przez Chylińskiego spójniki konsekwentnie nie odpowiadają żadnemu z możliwych źródeł przekładu. Niezgodność spójników w różnych źródłach mogła skłonić tłumacza do częstego ich zmieniania. Ponadto na zmiany typów —o oraz 0 —ir mógł mieć wpływ język polski, którym tłumacz dobrze władał (niekoniecznie konkretne polskie źródło). 3. ŹRÓDŁA REDAKCJI. Podczas redagowania rękopisu polski oryginał pomógł Chylińskiemu poprawnie interpretować formalnie niedostatecznie zróżnicowane (imiesłowy) i dwuznaczne formy STB (tryb oznajmujący i rozkazujący drugiej osoby). Porównanie pokazuje, że w tych przypadkach poprawiano według polskiego źródła. Redagując przekład, Chyliński opierał się głównie na STB. Odpowiedniki ogólniejszych znaczeń jednostek leksykalnych oryginału podczas redagowania często precyzowano i konkretyzowano at5 Od 1654 r. Chyliński — student teologii Akademii we Franeker (Album Studiosorum 1968: 162). Z dopisków znajdujących się w rękopisie wiemy, że przekład NT rozpoczął 22 października 1657 r., i mamy podstawy sądzić, że pod koniec 1661 roku wciąż mniej lub bardziej poprawiał swój rękopis. PRZEKŁAD NT CHYLIŃSKIEGO I ŹRÓDŁA [127 uwzględniając źródła. Większość poprawek pokrywa się ze wszystkimi źródłami przekładu, ale w niektórych przypadkach widać, że poprawiano na podstawie STB. O znaczeniu STB podczas redagowania przekładu świadczą znajdujące się na końcu rękopisu zapisy niderlandzkie z litewskimi odpowiednikami oraz odsyłaczami do konkretnych miejsc NT, a także zapisy odzwierciedlające starania tłumacza o powiązanie konkretnych miejsc przekładu z tekstem niderlandzkim („Tegge [akau [prekie kalbu“ 417/221). Nie ma zapisów, które wskazywałyby na podobne znaczenie źródła polskiego. W zwykłym dla języka litewskiego znaczeniu refleksywnym użyty zaimek dzierżawczy savo Chylinskis zmieniał na mano, tavo, jo. Do zmiany na mano, tavo mogły skłaniać także polskie oryginały, lecz zmiany typu savo — jo mogły powstać wyłącznie pod wpływem oryginału niderlandzkiego. 4. ROLA ZAPISÓW ZNAJDUJĄCYCH SIĘ NA POCZĄTKU I NA KOŃCU RĘKOPISU. Zapisy te po raz kolejny potwierdzają, że Chylinskis tłumaczył z STB i że ta Biblia była dla niego najważniejszym autorytetem. Nie ma zapisów, w których odzwierciedlałby się tekst Wulgaty. Język łaciński jest tu używany jako metajęzyk. Nie zawsze łatwo odróżnić, kiedy polskie zapisy odzwierciedlają źródło przekładu lub redakcji, a kiedy język polski jest używany jako metajęzyk. Zapisów, które można by bezspornie wiązać z polskim źródłem przekładu lub redakcji, praktycznie nie ma. Wpis „N.T.” z wydania i edycji Breflten[i wydanego w 4° A* 1593. „Vilnae“ nebūtinai reiškia, że tłumacząc, Chyliński korzystał właśnie z Biblii brzeskiej. Całkiem prawdopodobne, że tłumacz odnotował, iż oprócz dostępnych mu lub dobrze znanych polskich przekładów Biblii istnieje jeszcze taki. Statenbijbel, którego znaczenie dla przekładu Chylińskiego jest niewątpliwe, również nigdzie w rękopisie nie została bezpośrednio wymieniona. SYGNAŁY UMOWNE [...Jkupiūra zmog[us] —odtworzony skrót — —dziwne į = —synonim {...} —nieczytelne Z skreślone —skreślone —początek poprawionej sekwencji słów SKRÓTY BRAB —Biblia swigta, Tho iest, Ksiggi Starego y Nowego Zakonu, wtašnie z Zydowskiego, Greckiego, y Lūčinskiego, nowo nd Polski igzyk z pilnosciq y wiernie wylojone, [Brzešč], 1563. CHNT – transliterowane wydanie przekładu NT Chylińskiego: Kudzinowski, Otrębski 1958. G – grecki Nowy Testament. Cytowane za: NESTLE-ALAND, Novum Testamentum Graece. Stuttgart: Niemieckie Towarzystwo Biblijne, 1995. GDB – Biblia swigta, Tho iest, Ksiggi Starego y Nowego Przymierza z Zydowskiego y Greckiego Języka nd Polski pilnie i wiernie przethumdczone |...], | Dantzig], 1632. STB – Biblia, Dat Is De gantlche H. Schrifture, vervattende alle de Canonijcke Boecken des Ouden en des Nieuwen Testaments. Z rozkazu Najwyższych i Najpotężniejszych Panów Stanów Generalnych Zjednoczonych Niderlandów |...) Z języków oryginalnych wiernie przełożone na nasz język niderlandzki [...] oraz wspólnym zarządzeniem Kościołów Niderlandzkich poprawione pod względem błędów drukarskich i pomyłek znalezionych w pierwszym wydaniu. W Amsterdamie, wydrukowane u wdowy po niegdyś Paulusie Aert[sz van Ravelteijn [...] Roku 1657. V – Wulgata. Cytowane za: NESTLE-ALAND, Novum Testamentum Graece et Latine, Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1994. 128 | GINA KAVALIŪNAITĖ LITERATURA Album Studiosorum 1968: Album Studiosorum Academiae Franekerensis (1585—1811, 1816-1844) Naamlijst der studenten 1, Franeker. AMBRAZAS, V. 1962: Absoliutyvusis naudininkas XVI–XVII a. lietuvių kalbos paminkluose. Lietuvių kalbotyros klausimai 5, 3—146. BRruUIN, C.C. de 1993: Biblia Stanów Zjednoczonych i jej poprzedniczki. Niderlandzkie przekłady Biblii od Reformacji do 1673 roku. Parengė dr. EG.M. Broeyer, Haarlem: Niderlandzkie Towarzystwo Biblijne, Bruksela: Belgijskie Towarzystwo Biblijne. HEINSIUS, J. 1977: Język Biblii Stanów Generalnych. „De Statenvertaling“ 1637–1937, Amsterdamas: Ton Bolland, KAVALIONAITE, G. 1997: Samuelio Boguslavo Chylinskio Biblijos vertimo istoriografinis kontekstas ir vertimo šaltinio problema. Lituanistica 3 (31), 74—84. KLEMENSIEWICZ, Z., LEHR-SPLAWINSKI, T., URBANCZYK, S. 1955: Istorinė lenkų kalbos gramatika, Varšuva: Panstwowe wydawnictwo naukowe. KORNE, de A., RINKEL, T. 1987: Kurs niderlandzkiego szesnastoi siedemnastowiecznego, Groningen: WoltersNoordhoff. KUDZINOWSKI, Cz. 1964: Biblia litewska Chylinskiego. Naujasis Testamentas. 3, Indeks, Poznan: Panstwowe Wydawnictwo 145-180. Naukowe. KUDZINOWSKI, Cz. 1984: Biblia litewska Chylinskiego. Nowy Testament. 1, Fotokopie, Poznan: Wydawnictwo Naukowe UAM. KUDZINOWSKI, Cz., OTREBSKI, J. 1958: Biblia litewska Chyliriskiego. Nowy Testament. 2, Tekst, Poznan: Zaktad Narodowy im. Ossolińskich. LUKSAITĖ, I. 1971: Okoliczności drukowania litewskiej Biblii S. B. Chilinskiego. Prace Akademii Nauk Litewskiej SRR, seria A, 1(35), 87—109. SCHLERATH, B. 2000: Tłumaczenie Nowego Testamentu Chylińskiego: rozważania nad jego podstawą. Range, J.-D, red., Aspekty badań bałtyckich, Essen: Wydawnictwo Die Blaue Eule, 279-290. TooRrN, M. C. van den, PIINENBURG, W. J. J., LEUVENSTENN, J. A. van, HORST, J. M. van der, red. 1997: Historia języka niderlandzkiego, Amsterdam: Amsterdam University Press. ZAWADZKA, I., KOLBUSZEWSKI, St. E. 1959: Podstawa przektadu,,Biblii“ Chylinskiego. Sprawozdanie PTPN za II kw., 3, 158-159. Gina Kavaliūnaitė Otrzymano 2001 02 17 Instytut Języka Litewskiego ul. Antakalnio 6, 2055 Wilno, Litwa [email protected]