Akademikas Jurijus Stepanovas ir lietuvių kalba

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVI (2002),223-248 PERSONALIA AKADEMIK JURIJUS STEPANOW I JĘZYK LITEWSKI Rzeczywisty członek Rosyjskiej Akademii Nauk, profesor, doktor habilitowany Jurij Stepanow, w którego dorobku naukowym znajdziemy zarówno obszerne książki, jak i krótsze artykuły z zakresu językoznawstwa ogólnego, semiotyki, kultury oraz indoeuropeistyki, romanistyki i bałtystyki, jest jednym z najwybitniejszych przedstawicieli współczesnej moskiewskiej (ściślej, jak się wydaje, rosyjskiej) szkoły lingwistycznej. Zna on doskonale tradycje twórców tej szkoły — słynnych rosyjskich filologów — ugruntowane w XIX i XX wieku, sam zaś od kilku dziesięcioleci owocnie je rozwija i unowocześnia, nie wyłączając szczególnie nam drogiej tradycji — nieprzerwanej od czasów Filipa Fortunatowa do dziś — poświęcania miejsca w obszarze swoich badań także językowi litewskiemu. Bardzo różnorodne zainteresowania J. Stepanowa jako naukowca ukształtowały system jego poglądów teoretycznych, który, oparty na konkretnych obserwacjach budowy i funkcjonowania języka, opiera się na „filiacji (dziedziczeniu) idei” oraz „metamorfizmie idei”. Kierunek „nowego realizmu” w filozofii języka, który stosunkowo niedawno uzyskał w Rosji wyraźne kontury, jest jak najściślej związany z nazwiskiem jego inicjatora J. Stepanowa. Jurij Stepanow urodził się 20 lipca 1930 r. w Moskwie. Studiując romanistykę na Uniwersytecie Moskiewskim (specjalność: język i literatura hiszpańska), dodatkowo uczył się języka francuskiego, angielskiego i niemieckiego, a także języków klasycznych — łaciny, starożytnej greki i sanskrytu. W latach 1953-1956 na studiach aspirantury Uniwersytetu Moskiewskiego przygotował rozprawę kandydacką (doktorską) z zakresu składni języków francuskiego i hiszpańskiego od I do XXIII wieku. W latach 1957-1958 doskonalił się w Paryżu — uczęszczał na kurs metod analizy strukturalnej E. J. Benveniste'a oraz kurs przyimków języka łacińskiego, uczył się w Wyższej Szkole Tłumaczy Sorbony, zapisał się także na kurs języka baskijskiego A. Martineta oraz seminarium literaturoznawcy Castexa poświęcone poezji nowożytnej na Sorbonie. Po powrocie początkowo pracował jako wykładowca i tłumacz w Ministerstwie Spraw Zagranicznych ZSRR. Zaproszony przez Uniwersytet Moskiewski, w 1961 r. objął kierownictwo Katedry Języka Francuskiego, a rok później został kierownikiem Katedry Językoznawstwa Ogólnego i Porównawczego Historycznego. Pracę habilitacyjną obronił w 1966 r. na podstawie dwóch pierwszych swoich książek — Stylistyka francuska i Struktura języka francuskiego (Stepanov 1965a, 1965b). Tytuł profesora został mu nadany 1968 m. W 1971 r. J. Stepanov przeszedł do pracy w Instytucie Językoznawstwa Rosyjskiej Akademii Nauk. Początkowo pracował jako starszy pracownik naukowy w Wydziale Językoznawstwa Ogólnego tego instytutu, a od 1989 r. do dziś jest kierownikiem Wydziału Językoznawstwa Teoretycznego. W 1984 r. został wybrany członkiem korespondentem Rosyjskiej Akademii Nauk, w 1990 r. — członkiem rzeczywistym. Od 1999 r. J. Stepanov jest członkiem Rady Naukowej ds. Historii Kultury Światowej Rosyjskiej Akademii Nauk, a także był lub nadal jest członkiem kolegiów redakcyjnych różnych ważnych wydawnictw naukowych, zastępcą redaktora naczelnego czasopisma Voprosy jazykoznanija (1988-1994), Izvestija AN SSSR. Członek kolegium redakcyjnego serii „Język i literatura” 224 | PERSONALIA jej członek (1973–1987- ). Na wielu znaczących międzynarodowych kongresach i sympozjach lingwistycznych oraz semiotycznych wygłaszał referaty; jako profesor wizytujący odwiedzał uniwersytety Danii, Hiszpanii, USA, Kuby, Francji i innych krajów. Wielokrotnie wygłaszał wykłady także na Litwie — na Uniwersytecie Wileńskim i w Instytucie Języka Litewskiego. Z okazji zbliżających się 70. urodzin J. Stiepanowa, jako inicjatorowi kierunku „nowego realizmu” w filozofii języka, w 1999 r. dedykowano mu monografię „Filozofia języka: w granicach i poza granicami” (Filosofija jazyka: v granicach i vne granic 3/4. Tom posvjaščen... akad. Ju. S. Stepanovu, Charków: Oko). Również Rosyjska Akademia Nauk uczciła swojego akademika obszerną publikacją biograficzno-bibliograficzną Jurij Siergiejewicz Stiepanow (Logunov 2000), w której, oprócz chronologicznych i alfabetycznych indeksów prac naukowych oraz innych materiałów, opublikowano treściwy i analityczny szkic jego działalności naukowej przygotowany przez E. Kubriakową. Temu samemu jubileuszowi poświęcono również imponujący, liczący 600 stron zbiór artykułów Język i kultura: Fakty i wartości, opracowany przez Wydział Języka i Literatury Rosyjskiej Akademii Nauk (Kubrjakova, Janko 2001). W pięciu rozdziałach tej książki opublikowano 47 artykułów, ułożonych w następującym porządku: indoeuropejskie językoznawstwo porównawczo-historyczne (9), semiotyka, filozofia języka, filozofia (12), lingwistyka teoretyczna (11), język litewski (6), kultura i sztuka (9). Czwarty rozdział poświęcony językowi litewskiemu rozpoczyna artykuł W. Rodionowa „Język litewski w szkole akademika J. Stiepanowa”, dalej zamieszczono „Kiedy i jak pojawiły się pierwsze chrześcijańskie pacierze w języku litewskim” Z. Zinkevičiusa, „O zmianie form rodzaju wspólnego w żmudzkich dialektach” W. Vitkauskasa, natomiast w kolejnych artykułach zestawiono systemy fonologiczne języka litewskiego i rosyjskiego (K. Garšva), omówiono status zaimków w gramatycznym systemie języka (A. Paulauskienė), prozodyczne uniwersalia i prawa języków bałtyckich i słowiańskich (O. Poliakovas). We wspomnianej biograficznej bibliografii J. Stiepanowa (Logunov 2000) odnotowano 238 różnych prac opublikowanych w latach 1956–1999 — monografie, artykuły, recenzje prac naukowych, tezy referatów wygłoszonych na konferencjach naukowych i zjazdach, książki oraz zbiory artykułów opracowane lub zredagowane przez niego, do których napisał obszerne wstępy, nierzadko dorównujące osobnym studiom, albo szczegółowe komentarze. Wśród nich należy wymienić wydane z jego inicjatywy w Moskwie w 1974 i 1995 roku książki jego byłego nauczyciela, słynnego francuskiego językoznawcy E. Benveniste’a: Lingwistyka ogólna, Słownik indoeuropejskich terminów społecznych oraz zbiór artykułów Semiotyka (M., 1983), w którym opublikowano część objaśniającego słownika teorii języka autorstwa Algirdasa J. Greimasa i J. Courtėgo. Bibliografia ta wskazuje ponad pięćdziesiąt recenzji prac samego J. Stiepanowa lub omówień jego dorobku w prestiżowych czasopismach naukowych Rosji i innych krajów. J. Stiepanow rozpoczął drogę samodzielnej działalności naukowej ponad czterdzieści lat temu jako badacz składni dawnych języków romańskich, jednak już od początku wyraźnie ujawniało się jego dążenie do włączenia każdego konkretnego badanego zagadnienia w określony szerszy system, dlatego też opis konkretnych zjawisk językowych w jego pracach w sposób naturalny i ścisły łączył się z uogólnieniem zasad i metod badań języka (Kubriakowa, Janko 2001: 18). Poza pierwszymi książkami poświęconymi językowi francuskiemu (Stepanov 1965a, 1965b), kierunek badań szczegółowych reprezentuje wiele artykułów i serii artykułów J. Stiepanowa, analizujących niezwykle aktualne problemy indoeuropeistyki oraz gramatyki, akcentologii i etymologii konkretnych języków romańskich, bałtyckich i słowiańskich, na przykład: „Teoria tekstu rosyjskich przypadków w opisowym i porównawczo-historycznym językoznawstwie” (1988), „Liczenie, nazwy liczb, alfabetyczne znaki liczb w językach indoeuropejskich” (1989 a), „Baba-Jaga, Jama, Janus, Jazon i inni: W sprawie «nieścisłej» metody porównawczo-historycznej” (1995), „Nieparadygmatyczne przesunięcie akcentu indoeuropejskiego: (1. W sprawie praw Wackernagela i Leskiena)” (1997 b) i in. Za niewątpliwy szczyt prac tego kierunku należy uznać PERSONALIA | 225 niezwykle szerokim echem odbiła się monografia Zdanie indoeuropejskie (Stepanov 1989). Recenzowano ją w moskiewskich czasopismach Voprosy jazykoznanija oraz Izvestija AN SSSR, w wydawanym w Paryżu czasopiśmie Bulletin de la Société de Linguistique de Paris, a także w naszym Baltistice. V. Ambrazas ocenił tę monografię jako „nowy etap badań nad składnią historyczną języków bałtyckich i innych języków indoeuropejskich” (Ambrazas 1994: 112). Metodologia badań języka, problemy semiotyki i filozofii języka, związki języka i kultury są analizowane w syntetycznych książkach J. Stepanova o charakterze teoretycznym Semiotyka (Stepanov 1971; przetłumaczona na języki japoński, węgierski i bułgarski- ), Metody i zasady współczesnego językoznawstwa (Stepanov 1975a), Rzeczowniki. Predykaty. Zdania: Gramatyka semiologiczna (Stepanov 1981), W trójwymiarowej przestrzeni języka: Problemy lingwistyki semiotycznej, filozofii i sztuki (Stepanov 1985), Stałe kultury światowej: Alfabety i teksty alfabetyczne w okresie dwualfabetyzmu (Stepanov, Proskurin, 1993), Stałe: Słownik kultury rosyjskiej: Próba badawcza (Stepanov 1997), Język i metoda: O współczesnej filozofii języka (Stepanov 1998). Kolejne pokolenia studentów kilku szkół wyższych byłego Związku Radzieckiego (wśród nich także Uniwersytetu Wileńskiego) uczyły się z podręczników J. Stepanova Podstawy językoznawstwa (1966) oraz Podstawy językoznawstwa ogólnego (1975b), który zresztą dwa lata po ukazaniu się został przetłumaczony na język wietnamski. Dziesięć lat intensywnej pracy na Uniwersytecie Moskiewskim (1961—1971) ujawniło i rozwinęło talent pedagogiczny J. Stepanova. Wyraziste wykłady uwielbianego profesora z zakresu kursu językoznawstwa ogólnego gromadziły ogromną rzeszę studentów i ówczesnych aspirantów (doktorantów). Niektórzy wysłuchiwali tego kursu kilkakrotnie, ponieważ każdego roku w jego wykładach pojawiały się nowe informacje i poruszano inną aktualną kwestię teoretyczną lub metodologiczną, wymagającą krytycznej oceny sposobów jej rozwiązania. W kierowanej przez siebie katedrze J. Stiepanow utworzył i otoczył opieką nową specjalizację „Typologia systemów językowych”, do której programu włączono również język litewski. Dobrowolnie wybierany kurs prowadzili na zmianę sam profesor oraz jego litewscy aspiranci. Chętnych do nauczenia się choć podstaw litewskiego również wówczas nie brakowało. Język litewski nigdy nie był dla J. Stiepanowa jedynie przejściowym zauroczeniem czy modą. Postanowił nauczyć się go w 1962 r. po swojej pierwszej wizycie w Wilnie i Seredziu. Mając doskonały słuch językowy, podczas kilku letnich pobytów spędzonych w różnych miejscach Litwy znakomicie opanował język litewski. Możliwe, że „oswojony” archaiczny język litewski na swój sposób zachęcił do zgłębiania historii języka oraz słabiej zbadanych, dyskutowanych problemów indoeuropeistyki i bałtystyki. Akcentowa struktura wyrazu, procesy kształtowania się systemu czasownikowego i składnia historyczna — to te dziedziny konkretnych badań porównawczo-historycznych, w których J. Stiepanow przedstawił bodaj najwięcej nowych, nieoczekiwanych, logicznie uzasadnionych hipotez i argumentowanych wyjaśnień, konsekwentnie opartych na systemowym podejściu do języka oraz jasno określonych zasadach teoretycznych i metodologicznych. Język litewski, którego J. Stiepanow nauczył się nie jako romantyczny młodzieniec rozmiłowany w językach, lecz jako już dojrzały uczony, nie pozostał dla niego jedynie tradycyjnym narzędziem pomocniczym historycznych badań indoeuropeistycznych. Przedstawiając i interpretując w swoich książkach teoretycznych wiele jego faktów, włączył „mały” język litewski, na równi z „wielkimi”, w znacznie szerszy kontekst nauki o języku (jako przykład można wskazać przedstawioną w książce „Metody i zasady współczesnego językoznawstwa” hipotezę o ukształtowaniu się opozycji czasowników przechodnich i nieprzechodnich w językach bałtyckich). J. Stiepanow napisał około 20 artykułów i serii artykułów poświęconych „czystej” lituanistyce. Część z nich opublikowano w Baltistice, druga część —w wydawanych w Moskwie czasopismach językoznawczych 226 | PERSONALIA Voprosy jazykoznanija, Izvestija AN SSSR i innych. Wśród bałtystycznych prac J. Stiepanowa szczególnie ważna jest seria artykułów poświęcona historii kategorii aspektu czasownika, tranzytywności i strony w językach bałtyckich (i słowiańskich), opublikowana w latach 1976-1978 w czasopiśmie Izvestija AN SSSR oraz w zbiorze referatów rosyjskich językoznawców wygłoszonych na VIII Międzynarodowym Kongresie Slawistów w Zagrzebiu, wydanym jako odrębna książka Slavų kalbotyra (1978). Podsumowując przedstawiony tam diachroniczny rozwój opozycji czasowników przechodnich i nieprzechodnich języków bałtyckich oraz opozycji aspektu niedokonanego i dokonanego w językach słowiańskich, w monografii Zdanie indoeuropejskie J. Stiepanow dochodzi do wniosku, że opozycje aspektu niedokonanego i dokonanego w językach słowiańskich oraz czasowników przechodnich i nieprzechodnich języków bałtyckich są historycznie powiązane —wywodzą się ze wspólnego pierwotnego prototypu (opozycji aktywności i nieaktywności), jednak w językach bałtyckich czynność skłania się traktować z punktu widzenia obiektu i podmiotu, a w słowiańskich —ograniczoności i nieograniczoności czynności. Problematyka historii czasownika litewskiego (i bałtyckiego) interesuje J. Stiepanowa od samego początku jego studiów nad językiem litewskim —jego pierwszy opublikowany artykuł lituanistyczny był próbą swoistego wyjaśnienia pochodzenia formy 3 os. jest (Stiepanow 1970). Wyjaśnienie przedstawione w tym artykule J. Stiepanow później szeroko uzasadniał w innych publikacjach (Stiepanow 1985b, 1989a: 225-233). J. Stiepanowa łączą nie tylko z językiem litewskim, lecz także z Litwą oraz litewskimi językoznawcami i ludźmi kultury dawne, trwałe i serdeczne więzi. Na Litwie spędził niejeden miesiąc swoich wakacji, dobrze zna teatr litewski i w ogóle ma tu wielu przyjaciół, ludzi o podobnych poglądach i uczniów. Szczególnie bliska więź zawodowa i osobista łączyła go z profesorem Jonasem Kazlauskasem, którego tragiczną śmierć jesienią 1970 r. J. Stiepanow bardzo boleśnie przeżył. Jak można przypuszczać, właśnie poprzez przyjaźń tych dwóch rówieśników i ludzi o podobnych poglądach zawiązały się trwałe związki J. Stiepanowa z językoznawstwem litewskim, ponieważ w latach pięćdziesiątych J. Kazlauskas był jednym z głównych organizatorów czasopisma Baltistica oraz organizowanych wówczas międzynarodowych konferencji bałtystycznych, określanych jako ogólnounijne. J. Stepanow zaczął pisać dla „Baltistiki”, od samego początku uczestniczył niemal we wszystkich konferencjach bałtystycznych w Wilnie i Rydze, był oficjalnym oponentem czterech rozpraw habilitacyjnych doktora habilitowanego obronionych na Uniwersytecie Wileńskim w latach 1967–1984 (J. Kazlauskasa, K. Musteikisa, A. Paulauskienė, A. Rosinasa) oraz promotorem naukowym sześciu rozpraw doktorskich litewskich językoznawców przygotowanych i obronionych w Moskwie w latach 1972–1985 (R. Venckutė, K. Garšvy, S. Krinickaitė, G. Naktinienė, S. Valentas, O. Poliakow). Od pięknego lata 1962 roku spędzonego nad brzegami Niemna w Seredžiusie, kiedy język litewski po raz pierwszy znalazł się w polu lingwistycznego widzenia młodego językoznawcy, do dziś pozostaje on ugruntowany w przestrzeni badawczej tego niezwykle pracowitego uczonego z Bożej łaski i zajmuje w niej bynajmniej nie ostatnie miejsce. W tym roku mijają już cztery dziesięciolecia, odkąd J. Stepanow jest szczerym i wiernym przyjacielem języka litewskiego, a jego pociągająca, promieniująca wyjątkową erudycją osobowość dla wszystkich, nie tylko dla lituanistów znających go z książek — wielki autorytet moralny, niezapomniany nauczyciel i przekonujący przykład uczonego filologa. LITERATURA AMBRAZAS, V. 1994: (rec.) IO. C. Crenanos, HunoeBponeiickoe npejmroxenne. Mocksa: Hayka, 1989. Baltistica 28 (1), 108-112. KUBRIAKOWA, E. S., JANKO, T. E., red. 2001: Język i kultura: fakty i wartości: Z okazji 70-lecia Olega Siergiejewicza Stiepanowa, Moskwa: Języki kultury słowiańskiej. LoGunov, A. A., red. 2000: /Opuū Cepzeesun Cmenanos. Rosyjska Akademia Nauk. Materiały do biobibliografii uczonych. Seria literatury pięknej i sztuki, 26. Sostawitel P. N. Tołstoj, Moskwa: Nauka. STEPANOV, Ju. S. 1965a: Francuska stylistyka, Moskwa: Wieszmaja szkoła. PERSONALIA |227 STEPANOV, Ju. S. 1965b: Cmpykmypa (Gįdpanyysckozo asvixa: Mopibonozua, croeoobpazosanue, 0CHO68b! CuKmaKCuca 6 Hopme (dpanyyzekoū peyu, MockrBa: Beicinas mkona. STEPANOV, Ju. S. 1966: Ocno6bi s3biK03Kanua, Mocksa: IlpocBentenne. STEPANOV, Ju. S. 1970: JlutoBckoe yra — 3 nuno rmarona „Osrrs“. Baltistica 6 (2), 193-196. STEPANOV, Ju. S. 1971: Cewuomuxa, Mocksa: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1975a: Memodsht u npunyunsi cospemennoti aunzeucmuxu, MockBa: Hayxa. STEPANOV, Ju. S. 1975b: Ocnoebi obwezo a3bixoznanus, Mocksa: IlpocBemenmne. STEPANOV, Ju. S. 1981: Huena. Ilpeduxamw:. Ilpednoncenua: Cemuonozuveckan spammamuxa, Mocxsa: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1985a: B mpexwepnow npocmpancmee azvika: Cemuomuyueckue npobh1eMbi Aun2eucmuxu, gurocogpuu, uckyccmea, Mocksa: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1985b: Jlut. jest, pyc. (ox) ecms u (K Bonpocy o npowcxoxkaennn). Baltistica 21 (1), 4-13. STEPANOV, JU. S. 1988: TekcToBas Teopus pycCKHMX Majexeil B ONHCATEJIbHOM H CPAaBHHUTEIBHO-HCTOPHYECKOM A3bIKO3HAHUH. Pycucmuxa ce2oons. Asvik: cucmema ghynkyuonuposanue, u ee Mocksa: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1989a: Hudoesponeiickoe npedaroxcenue, Mocksa: Hayka. STEPANOV, Ju. S. 1989b: Cuer, umena umcen, andaBuTHble 3HaKH YHCEN B W JĘZYKACH IND européens JĘZYKACH. Pytania dialektologii 4, 46-72; 5, 5-31. STEPANOV, JU. S. 1995: Baba-Aea, Sima, SAnyc, Acorn i u inni: K Pytanie o „Nestrogom” porównawczo-historycznym Metoda. Pytania dialektologii 5, 3-15. STEPANOV, Ju. S. 1997a: Koucmanmei: Crosaps pycckoui kyismypsi: Onsim uccaredosanus, Mocksa: SI3bIKH PYCCKO# KYJIBTYDpbiI. STEPANOV, JU. S. 1997b: Непарадигматические перемещения ударения B в индоевропейском: (1. Вокруг закона Баккера H Лескина). Bonpochi azsikosnanusn 4, 5-26. STEPANOV, Ju. S. 1998: flso:xx u memood: K cospemennoii urocogpuu azwixa, Mocksa: SI3bikn pycckoit KYJIbTYDpbI. STEPANOV, Ju. S., PROSKURIN, S. G. 1993: Koncmanmsi mupoeoii kynomypo:: Aapasumer u anghaeumHnbie meKCcmbi 6 nepuod osoesepusi, Mocksa: Nauka. Regina Venckutė Kazimieras Garšva Olegas Poliakovas ROSYJSKI BUŁGARYSTYKA IR LITWA Su Z Litwą związani są wybitni du rosyjscy naukowcy, specjaliści w dziedzinie kultury ir języka bułgarskiego: iš Pochodzący z Węgier pionier rosyjskiej bułgarystyki Jurij Wenelin (urodzenia — Georgis Hucas) ir iš Litwy wywodzący się z jeden z największych współczesnych prof. moskiewskich bułgarystów Grigorij Wenediktow. Dla litewskich językoznawców G. Wenediktow już od dawna jest znany iš jo publikacji „K historii lituanistyki v w Rosji”, konkretnie o materiałach lituanistycznych i korespondencji językoznawcy Jana Juški, które zachowały ir się w archiwum rosyjskiego jį językoznawcy I. Srezniewskiego, który się nimi opiekował. Be Ponadto aktywnie ne współpracuje su z krzewicielami litewskiej kultury w Moskwie, bałtystami, ir lecz utrzymuje też ścisłe stosunki z su litewskimi językoznawcami, przysyła swoje prace i inną ir wartościową literaturę. Językoznawcy