Lietuvių kalbotyra 2001-aisiais metais: Lietuvoje išleisti darbai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 149-164 PRZEGLĄD NOWYCH PRAC Survey of Recent Publications JĘZYKOZNAWSTWO LITEWSKIE W 2001 ROKU: PRACE WYDANE NA LITWIE Rok 2001 nie był pomyślny dla językoznawstwa litewskiego. Do trwającego kryzysu gospodarczego dołączył jeszcze chaos w zarządzaniu nauką. Zamierzano raz przyłączyć Instytut Języka Litewskiego do Uniwersytetu Wileńskiego, a innym razem połączyć go z Instytutem Literatury Litewskiej i Folkloru. W ciągu dwóch lat środki przeznaczane Instytutowi na wynagrodzenia pracowników zmniejszono o jedną trzecią. Zreorganizowano Państwową Komisję Języka Litewskiego, zmieniono jej status. W takich okolicznościach trudno oczekiwać poważnej pracy naukowej. Mimo to z datą 2001 roku ukazało się na Litwie około dziesięciu nowych publikacji, z których siedem omówiono w niniejszym artykule. Omówienie składa się z trzech części: w pierwszej omawiane są nowe monografie, w drugiej — zbiory artykułów poszczególnych autorów, a w trzeciej — wznowienia dziedzictwa piśmienniczego. Monografie W 2001 roku wydano na Litwie dwie nowe monografie: Alberta Rosina Semantyczna i morfologiczna struktura zaimków w tekstach Mikalojusa Daukšy (Wilno: Instytut Wydawnictw Naukowych i Encyklopedycznych, 2001, 164 s.) oraz Vytautasa Vitkauskasa Morfonemiczne zjawiska gwar języka litewskiego (Wilno: Žara, 2001, 262 s.). Książka doświadczonego morfologa Alberta Rosina jest jedną z nielicznych (w językoznawstwie litewskim) prób systematycznego opisania fragmentu języka pism jednego autora. Ponadto pisma Mikalojusa Daukšy — najstarsze zachowane dzieła napisane i wydane w Wielkim Księstwie Litewskim — dostarczają wiele cennego materiału do badań nad historią różnych poziomów języka litewskiego. Książka doczekała się już kilku recenzji (Maskuliūnas 2002; Pajėdienė 2002), dlatego w niniejszym omówieniu jedynie uwydatniono kilka jej ważniejszych cech. We wstępie do książki autor wskazuje, że „Badając semantykę zaimków Daukšy, oparto się na tej samej metodzie, którą posłużono się w monografii „Zaimki ogólnego języka litewskiego“ (1996). Dlatego, aby uniknąć powtórzeń, w niniejszej monografii nie omawiam bardziej złożonych zagadnień teoretycznych, lecz jedynie wskazuję wspomnianą wyżej moją monografię“ (s. 8). Mimo to autorowi nie udało się uniknąć powtórzeń, ponieważ z wymienionej wyżej oraz innych monografii i artykułów (Rosinas 1986, 1988, 1995) do omawianej książki przeniesiono nie tylko uprzednio przyjęty schemat i kolejność opisu, poszczególne sformułowania, lecz także całe zdania lub akapity, a nawet fragmenty tekstu długości kilku akapitów. Na przykład rozdział „Relacje zaimków” (s. 10) dosłownie (z niewielkimi skrótami) odpowiada nieco skróconemu tekstowi monografii z 1996 roku (por. Rosinas 1996: 17). W sąsiednim rozdziale „Inwentarz zaimków w tekstach Daukšy” dwie strony następujących po sobie uwag (s. 11–12) dosłownie odpowiadają tekstowi wcześniej opublikowanego artykułu (Rosinas 1986: 30). Napisane od nowa zostały, jak się wydaje, tylko trzy akapity tego roz- 150 | ARTŪRAS JUDŽENTIS działu (s. 13), natomiast pod koniec rozdziału ponownie albo dosłownie przepisuje się wspomniany artykuł, albo nieco się go skraca. „Zaimki wskazujące” (s. 37–39) to skrócony odpowiedni rozdział książki Zaimki litewskiego języka ogólnego (por. Rosinas 1988: 57–59): zmieniono przykłady i dodano ekskurs o formach „rodzaju nijakiego” zaimków w Gramatyce współczesnego języka litewskiego (s. 37). Przeredagowane wcześniejsze publikacje autora stanowią zapewne około połowy tekstu monografii (nie licząc przykładów i ostatniego rozdziału). Zatem trudno chyba uznać ją za całkowicie nową, oryginalną monografię. Nowością w książce są paradygmaty zaimków Daukšy i ich przegląd. Są też nowe twierdzenia. Na przykład o tym, że zaimek zwrotny dzierżawczy „jako substytut form przypadków zależnych zaimków dzierżawczych manas, tawas [...] nie ma form mianownika” (s. 32); wyjaśnienie pochodzenia korelacji wis(a) kąkąg (s. 105) i inne. Nowy i interesujący jest także ostatni rozdział książki „Postpozycyjne miejscowniki: pochodzenie, wewnętrzne motywy zmian funkcji” (s. 136-152). Prawda, połowa tekstu tego rozdziału ($48) niemal w tym samym czasie została opublikowana jako osobny artykuł (por. Rosinas 2000 a), a niektóre myśli — w tezach referatów konferencyjnych (por. Rosinas 2000 b). Jak wynika z tytułu, omawiane w tym rozdziale zagadnienia są związane z tematem monografii tylko częściowo i zostały w niej opublikowane raczej jako dodatek. Interesujące, że w opublikowanym w tym samym roku artykule Giny Kavaliūnaitė (por. Kavaliūnaitė 2001) użycie adesywu w dawnych pismach litewskich wyjaśniono jeszcze inaczej. Dużą wadą monografii jest to, że analizowane w niej przykłady nie zostały porównane z oryginałami. Nawet w tych przypadkach, gdy autor stwierdza decydujący wpływ oryginału na użycie zaimków litewskich, czytelnik zazwyczaj nie znajduje polskich odpowiedników (np. s. 26, 27, 37 i nast.). Wyjątek stanowią polskie przykłady podane na s. 65, 66, 81 i w kilku innych miejscach. To szczególnie osłabia zaufanie do opisu semantyki zaimków Daukšy (por. uwagi Jūratė Pajėdienė na ten temat —Pajėdienė 2002: 206). Należy również zgodzić się z opinią obu recenzentów dotyczącą braku analizy statystycznej użycia zaimków w monografii (por. Maskuliūnas 2002: 225; Pajėdienė 2002: 207). Ponieważ autor korzystał (lub mógł skorzystać) ze sporządzonego przez Jonasa Palionisa indeksu form wyrazowych Katechizmu (Palionis 1995) oraz ze sporządzonego przez Czestawa Kudzinowskiego indeksu wyrazowego Postylli (Kudzinowski 1977; publikacja ta nie została wymieniona ani w wykazie literatury, ani w wykazie źródeł), wydawałoby się, że nie ma podstaw, by wątpić, iż w książce opisano wszystkie zaimki Daukšy i ich formy, jednak Pajėdienė znalazła takie formy inessivu zaimka niekas, o których w monografii nie wspomniano (zob. Pajėdienė 2002: 210). Graficzne warianty form zaimków używanych przez Daukšę w monografii wskazano bynajmniej nie wszystkie. Na przykład w paradygmatach zaimków osobowych i dzierżawczych nie podano wariantów dopełniacza aš: manęs DK 134,,, manės DK 136,: częstego celownika mari DK 9,,, 12,, 26, i in. ; biernik mdné DK 69,; wątpliwości budzi zapisany w paradygmacie wariant biernika mania (s. 15). Niepodany w paradygmacie zaimek tu dopełniacz taw¢s DK 155,,; warianty biernika tawe DK 11, Tawé DK 135,, tūwę DK 135,; narzędnik tawim’ DK 177,; adesywy tawip DK 169,, tawimp DK 182,, tawimp DK 144, 155, 174,,; aliatywy tawelp DK 62,, tawg¢/p DK 136,,, 148,, 149,,, tawélp DK 136,,,,, 148, 149, i in., taw¢lp DK 141; wariant tawo w paradygmacie błędnie podano jako celownik (s. 16). Przykłady tekstów Daukšy w książce podawane są w oryginalnej pisowni. Chcąc sprawdzić dokładność przepisania cytatów i poszczególnych form w porównaniu z oryginałem, porównałem przykłady zaimków partycypialnych ja i ty podane w rozdziale „Zaimki osobowe” z Katechizmu (s. 14–17). Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na metrykę przykładów: podawana jest nie strona oryginału, lecz strona wydania Katechizmu z 1995 r. (Jakštienė, Palionis 1995); ponadto nie we wszystkich przypadkach podawane są wiersze na stronie. Przepis- PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 151 ano następujące nieścisłości: mano DK 410, —t. b. mano DK 170,; samego DK 378, —t. b. patiés DK 1544; wilsūsę DK 404,, —t. b. wilsūfe DK 167,,; pritikimiife DK 404, —t. b. pritikimūfė DK 167,,; tawglp DK 404,,—t. b. taw¢lp’ DK 167, idant gatec3é pažint tawę DK 358, „,—t. b. idgni galėc3ė pažini tawę DK 144, „; Baśnicšia DK 200,,—t. b. Bažnicja DK 65,,; kasg DK 356,, — t. b. kasg DK 143,,; wéiksis DK 143, —t. b. wéiksis DK 143; efsi gu DK 88,, —t. b. efsigu DK 9s krikfc3ionis DK 88, —t. b. krikBezonis DK 9,: vigines DK 340, —t. b. vigines DK 135; Co DK 126, —t. b. Co DK 28. W przedmowie do książki stwierdza się, że „Daukša pisał dialektem środkowoauksztockim [...]. Dlatego bywa nazywany przedstawicielem «środkowego wariantu języka piśmiennego»” (s. 7). Jednak według klasyfikacji dialektów Girdenisa i Zinkevičiusa dialekt Daukszy należy do dialektów zachodnioauksztockich, natomiast środkowy wariant języka piśmiennego nazywa się tak ze względu na geograficzne położenie obszaru jego użycia (por. Zinkevičius 1972: 79, przypis 3). Na końcu książki zamieszczono wykaz literatury (s. 157-158), wyjaśniono skróty źródeł i terminów oraz podstawowe symbole i znaki umowne (s. 159). Główne myśli książki powtórzono w angielskim streszczeniu (s. 160-163). Książka została pięknie wydana ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego. Pomimo wskazanych tu niedociągnięć i dyskusyjnych myśli monografia Rosina jest niewątpliwie ważną i pożyteczną publikacją dla historyków języka, bałtystów i indoeuropeistów. Wartość monografii jednego z najwybitniejszych naszych dialektologów i leksykografów, Vytautasa Vitkauskasa, stanowią systematycznie przedstawione bogate autentyczne materiały gwarowe, interesujące spostrzeżenia i interpretacje. Ich ocena jest zadaniem specjalnych studiów i recenzji. Książka jest pracą habilitacyjną autora obronioną przed paroma laty (Vitkauskas 1999), dlatego w niniejszym omówieniu jej treść nie będzie analizowana. Od pracy habilitacyjnej książka różni się dodanym streszczeniem w języku niemieckim (jest to nieco zredagowane wcześniejsze streszczenie pracy habilitacyjnej; s. 195–220), indeksem rzeczowym (w istocie jest to indeks słów wymienianych lub analizowanych w książce; s. 221–238), wykazem skrótów (s. 239–254) oraz tym, że oczywiście nie zawiera już listy prac naukowych autora podsumowywanej w pracy habilitacyjnej. Niemal jedna trzecia części wykładowej książki (nie licząc rozdziałów wprowadzających, wniosków i dodatków) całkowicie odpowiada tekstowi pierwszej rozprawy autora (Vitkauskas 1974; korzystano z jej egzemplarza przechowywanego w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, sygnatura E. 76 Ds 2024) lub jest do niego zbliżona (por. choćby rozdziały o wymianie e:i (e,i,i); e/i:e; wymianie u“/uo w książce (s. 53–65; 65–70; 96–107) i w rozprawie (s. 90–103, 84–86, 124–136)). Jeszcze około jedna trzecia tekstu monografii została wcześniej opublikowana w różnych wydawnictwach periodycznych (zob. wykaz publikacji autora na s. 261–262). Zatem omawiana książka jest bliska zbiorowi artykułów jednego autora lub pismom wybranym (choćby omawianym w drugiej części niniejszego przeglądu). Tekst wcześniejszych prac, nadając im formę książkową, zredagowano. Na przykład rozdział „Relikty regresywnej asymilacji samogłosek?” (s. 128-141; por. odpowiedni rozdział pracy habilitacyjnej (1999: 98-109)) składa się z dwóch artykułów —„O regresywnej asymilacji samogłosek w niektórych północno-wschodnich gwarach żmudzkich dunininków” (Vitkauskas 1963) i „Nowe fakty regresywnej asymilacji samogłosek w gwarze okolic Kuršėnai” (Vitkauskas 1975) (swoją drogą ani w wykazie prac naukowych podsumowanych w pracy habilitacyjnej (1999: 158-159), ani w bibliografii monografii (s. 255— 262) artykułów tych nie ma). Większa część tego ostatniego artykułu odpowiada również tekstowi pierwszej rozprawy autora (por. Vitkauskas 1974: §§55-56). Na końcu rozdziału dodano trzy nowe akapity (s. 139-141). Przy opracowywaniu tekstów 152 | ARTŪRAS JUDŽENTIS je w tekście lub z nich zrezygnowano, a niektóre uzupełniono; z przykładów gwarowych wszędzie usunięto przykłady przeniesione do języka ogólnego; dodano paradygmat odmiany rzeczowników škrab'is, škra.b'i (s. 138). Paradygmat liczby pojedynczej przymiotnika gražėsnis (1963: 272) zastąpiono paradygmatem przymiotnika g'er'ės'n'- is, w paradygmacie liczby mnogiej tego przymiotnika podano formy wariantywne (s. 132). Akcentowano nazwy miejscowości, zmieniono niektóre terminy: język literacki (1963: 271) na język ogólny (s. 132); gwarę dūnininków w wielu miejscach zmieniono na dialekt dūnininków. Uporządkowano transkrypcję, np. konsekwentnie oznaczono miękkość spółgłosek. Poprawiono niektóre błędy korektorskie, np. duonininkų (1963: 271, przypis 6) — dounininkų (s. 131, przypis 20); formacje z przedrostkiem pa (1975: 82) — formacje z przedrostkiem pad- (s. 135) i in. W znacznym stopniu poprawiono styl, np.: e eina betarpiškai prieš galūninį skiemenį (1963: 269) — e eina tiesiog prieš galūninį skiemenį (s. 128); tam tikrais atvejais yra nesvetima ir kai kurioms dūnininkų tarmėms (1963: 269) — tam tikrais atvejais yra pastebėtas ir kai kuriose dūnininkų šnektose (s. 128); gwarę, powiedziałbym, energicznie oddziałuje język ogólny (1963: 271) — gwarę, powiedziałbym, silnie oddziałuje język ogólny (s. 132) itd. Mimo to także po redakcji w rozdziale pozostały drobne błędy. Przede wszystkim korekta: na stronach 128 i 129 książki znajdują się dwie a) akapity, natomiast na stronie 130 po b) akapicie następuje d) akapit; sėni (s. 129) —t. b. sėnis; z wyrazem (s. 129) —t. b. su žodžių; *~n (s. 129) —t. b. *en ir kt. Zdarzają się również pewne nierówności transkrypcji, np. Č'e' (s. 133) —t. b. ¢'e. Niektóre przykłady pominięto podczas ponownego składania tekstu: kėli (por. 1963: 270), šimtamėti (por. 1963: 270), ėže: (por. 1975: 81); dwukrotnie wydrukowano ten sam przykład šal'rėn'is (s. 135); pozostały błędy interpunkcyjne. W bibliografii brakuje publikacji V. Grinaveckisa wskazanej na stronie 128 (Grinaveckis 1960). Całej książce brakuje uważnej redakcji (w publikacji nigdzie nie znalazłem nazwiska redaktora), zwłaszcza tekstom, które wcześniej nie były publikowane w czasopismach naukowych. Na przykład w pierwszych trzech wprowadzających rozdziałach książki (s. 7—20), przeniesionych z rozprawy habilitacyjnej (por. 1999: 3-11), roi się od drobnych błędów interpunkcyjnych, ortograficznych, korektorskich, logicznych i stylistycznych. Odnotowano następujące błędy ortograficzne: žemaičiuose (s. 10), por. Žemaičiuose (s. 8); Smoczynski (s. 16, przypis 1) —t. zob. Smoczyriski; Chilinskio (s. 19) —t. zob. Chylinskio. Zwróciły uwagę następujące kwestie interpunkcyjne: np. LKZ III (s. 8) —t. zob. np., LKŽ III; bada się, czy system jest zachowywany (s. 9) —t. zob. bada się, czy system jest zachowywany; V. Pėteraitis, 1997 462 (s. 9) —t. tamże V. Pėteraitis 1997, 462 i nast. Nieprawidłowo użyty imiesłów przysłówkowy w zdaniu Atidžiau nagrinėjant (t. j. nagrinėdamas) kiekvieną žodį |...) pamatai ar suvoki (s. 10). Liczne błędy korektorskie: nuolatinio garsų junginių gludinimu (s. 7.) —t. tamże. artykułów dokonano pewnych zmian. Przypisy są stale wygładzane pod względem połączeń głoskowych; popraw (s. 10) — tj. tj. tarsi; przejawiania się (s. 11) — tj. tj. reiškimosi; w ten sposób (tj. taip) ukształtowała się tzw. zasada geografii lingwistycznej (s. 12); morfemastam (tj. morfemas tam) w określonych pozycjach (s. 12); które [...] często stają się używanymi przez cały naród (tj. vartojami) (s. 12); Dalej zobaczymy |...) i inne przypadki (s. 12—13) — tj. b. Dalej zobaczymy |...) i inne przypadki; neogramatyków (s. 13) —t. b. neogramatyków i in. W wielu zdaniach niejasne są związki logiczne, np. To być może problem dla niektórych wyglądający na błahy, ale, jak widzimy z literatury, dość zróżnicowany i uznawany przez niejednego badacza za bliski zjawiskom prawidłowym, a także niwelowany (interpunkcja!; s. 8); Należy powiedzieć, że przez dialektyzm (dialektyzm) literaci, a nawet językoznawcy rozumieją znaczenie „użytego w języku ogólnym słowa lub formy gwarowej” (s. 8); Prawo językowe jest właśnie ustaloną na podstawie porównań stałą, w jakiej pozycji historycznie wymawiany dźwięk powstał, ich połączenie, morfem (s. 12) itd. Por. jeszcze: przebieg rozwoju, ekspansja (s.7); stabilnie się zmieniło (s. 13). Zły styl niektórych zdań, por. : i to jest całkowicie akceptowalne takie uogólnienie (s. 8); Dla tego, kto ma do czynienia z leksyką gwarową, badanie dialektyzmów jest bardzo aktualne i trudne (s. 8); nie będziemy już wiedzieć, bk podlegają one zarówno oddziaływaniu, jak i niwelowaniu, ani też jaka jest rzeczywista sytuacja gwar (s. 10) itd. Literatura PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 153 w wykazie brakuje następujących wymienionych w tekście dzieł: Grinaveckis 1978 (s. 15), Serebrennikov 1975 (s. 15), Mažiulis 1993 (s. 16), Smoczynski 1986 (s. 16). Nie uniknięto powtórzeń, np. na s. 17–18 częściowo powtórzono te kwestie (i przykłady), które zostały już przedstawione na s. 7. Większość wspomnianych tu niedociągnięć, niepoprawionych, trafiła do książki z pracy habilitacyjnej autora. Szkoda, że wydanie tej wartościowej książki nie otrzymało wsparcia instytucji państwowych, które prawdopodobnie pomogłoby usunąć wymienione tu i inne niedociągnięcia redakcyjne oraz korektorskie. W 2001 roku zakończono wydawanie Wybranych pism — prac językoznawczych Alekso Girdenisa (1: 1962—1974, 420 s.; II: 1975— 1987, 416 s.; III: 1988-2000, 476 s., Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii; I-II: 2000, III: 2001; omówione są wszystkie trzy tomy). W tym samym roku ukazał się również wybór prac Pranasa Kniūkšty Użycie i normowanie języka (Wilno: wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2001, 596 s.). Aleksas Girdenis jest jednym z najaktywniejszych, najbardziej nowatorskich i najciekawszych językoznawców litewskich. To naukowiec o szerokich horyzontach i zainteresowaniach, dialektolog, fonolog, specjalista w dziedzinie językoznawstwa ogólnego i historii językoznawstwa. W XX-wiecznym językoznawstwie litewskim wyorał znaczącą bruzdę — jako jeden z nielicznych naszych językoznawców stworzył własną szkołę językoznawczą. Pranas Kniūkšta jest najbardziej znany w językoznawstwie litewskim jako normatywista współczesnego języka litewskiego, krzewiciel stylu kancelaryjnego (czyli administracyjnego), twórca Zakładu Kultury Języka w Instytucie Języka Litewskiego oraz redaktor odpowiedzialny wydawnictwa „Kultura Języka”. Omawiane wybory zostały opracowane przez samych autorów. Zebrano w nich artykuły, recenzje i inne teksty opublikowane w ciągu trzech lub czterech dziesięcioleci pracy naukowej. Nowych, publikowanych po raz pierwszy, prac w tych książkach jest niewiele: u Girdenisa — dwa rozdziały rozprawy doktorskiej (kandydackiej) System fonologiczny gwary mažeikiai oraz recenzja podręcznika Jonasa Kabelki Wprowadzenie do filologii bałtyckiej; u Kniūkšty — artykuły „Poprawność i precyzja języka prawnego- ”, „Użycie miejscownika do wyrażania dziedziny działalności”, recenzje różnych dokumentów prawnych oraz odpowiedzi na pytania przedstawione na piśmie. Zdaniem Girdenisa, wyrażonym we wspólnie z Rosinem napisanej recenzji książki Grinaveckisa Historia gwar żmudzkich (1974), „pojawienie się książki byłoby godne uznania, nawet gdybyśmy nie znaleźli w niej ani jednego zupełnie nowego twierdzenia, ponieważ dopiero w książce ujawnia się całość koncepcji teoretycznych, jej mocne i słabe strony, i tylko książka może trwale wprowadzić materiał faktograficzny badacza oraz wnioski teoretyczne do obiegu idei naukowych” (I, s. 386). W niniejszym omówieniu nie podejmuje się analizy koncepcji teoretycznych przedstawionych w obu wyborach, ograniczając się do rozpatrzenia ich układu oraz redakcji merytorycznej i językowej. Publikacje Girdenisa według gatunków ułożono w kilku rozdziałach: najpierw zamieszczono artykuły, następnie — uwagi lingwistyczne, recenzje i rozmowy z samym autorem. Publikacje w każdym rozdziale ułożono w porządku chronologicznym. Artykuły i teksty Kniūkšty podzielono według omawianych w nich tematów. Książka składa się z pięciu rozdziałów: „Zasady i sposoby porządkowania języka”; „Język administracyjny i kancelaryjny”, „Nazwy instytucji i przedsiębiorstw”, „Przymiotniki z przyrostkiem -inis”, „Różnorodność praktyki językowej”. Przy drukowaniu publikacji w każdym rozdziale opierano się również na zasadzie tematycznej, a nie chronologicznej. Zasady przedstawiania tekstów wyłożone w przedmowach obu autorów (Girdenisa — I, s. 11–12; Kniūkšty — s. 9) są podobne. 1. Teksty nie są przerabiane ani poprawiane, koryguje się tylko pojedyncze miejsca, jedynie w niezbędnych przypadkach dodaje się krótkie uwagi lub odsyłacze do późniejszych prac (Girdenis), niektóre dłuższe artykuły skrócono (Kniūkšta). 2. Uwspółcześniono pisownię (Girdenis; o porządkowaniu pisowni Kniūkšty 154 | ARTŪRAS JUDŽENTIS nie wspomniano). 3. Z interpunkcji poprawiono tylko oczywiste błędy, poza tym pozostawiono ją taką, jaka była (Girdenis; Kniūkšta nie wspomina o poprawkach interpunkcyjnych). 4. Poprawiono błędy korektorskie, w razie potrzeby — także znaki transkrypcji fonetycznej (Girdenis), poprawiono nietrafne sformułowania i niedociągnięcia stylistyczne, wykreślono nieodpowiednie przykłady (Kniūkšta). 5. Ponieważ „na każdy tekst patrzy się jak na dziecko tamtych czasów” (Girdenis), terminy oraz „zwykłe słowa, które dziś wszyscy jak jeden mąż potępilibyśmy” (Girdenis) nie zostały zmienione przez żadnego z autorów. 6. Odsyłacze do źródeł nie zostały ujednolicone (Kniūkšta). Po przejrzeniu niektórych przedrukowywanych publikacji z obu zbiorów' widać, że zasadniczo przestrzega się w nich przedstawionych zasad. 1. Poprawki Girdenisa widoczne są przede wszystkim w drukowanych uwagach w przypisach do artykułów. W swojej recenzji zwrócił na nie uwagę również Algirdas Sabaliauskas (2002). Są krótkie, precyzyjne, krytyczne i rzeczywiście wydają się niezbędne. Spośród innych poprawek odnotowano pewne złagodzenie wcześniejszych stwierdzeń (np. za pomocą wtrącenia rodos I, s. 193, w przypisie 11) oraz przypadki ich uściślenia (np. w artykule „Hierarchia typów odmiany rzeczownika języka litewskiego i główne tendencje jej zmian” uściślono dane statystyczne dendrogramów, II, s. 55 i 58; w hierarchii typów odmiany gwary szałkańskiej inaczej zinterpretowano miejsce rodzaju męskiego i tematu spółgłoskowego, II, s. 59-60, odpowiednio zmodyfikowano „drzewo” hierarchicznego grupowania typów odmiany tej gwary, II, s. 60). Wszystkie te i inne poprawki samego autora zwiększają wartość przedrukowywanych publikacji i czynią wybór ciekawszym: odzwierciedlają one zmiany w naukowych poglądach autora, a częściowo także rozwój litewskiego językoznawstwa. Pożądane byłoby tylko, aby tego rodzaju zmiany były we wszystkich przypadkach zaznaczone. Odsyłacze do późniejszych lub innych prac drukowanych w omawianym wyborze są dla czytelnika niewątpliwie wygodne: pomagają szybko odnaleźć potrzebny tekst. W książce Kniūkšty wyraźniej zredagowano wczesne artykuły. Np. w artykułach „Bezspójnikowy, bezalkoholowy i przyrostek przymiotnikowy -inis” oraz „Przymiotniki z formantami -alinis, -arinis, -yvinis, -atinis” pominięto całe paragrafy, usunięte zdania i pojedyncze przykłady, połączono paragrafy, zmieniono sformułowania, nie zamieszczono nawet przypisu i tabeli. 2. Język wyboru Girdenisa zredagowała doświadczona redaktorka publikacji filologicznych Agota Sriubienė. Rezultaty jej pracy są widoczne we wszystkich przejrzanych tekstach. Ze śladów uwspółcześniania pisowni można wymienić choćby następujące: Prūsų lietuvių poprawiono na prūsų lietuvių (1, s. 48); poprawiono omyłki: pisownię rdzenia vilk (I, s. 48); galbūt (I, s. 52, przypis 30), turbūt (I, s. 377, przypis 12; I, s. 379) pisane są łącznie i nie są już rozdzielane; kur ne kur pisane jest bez łączników (I, s. 190) itd. Nie dziwi, że w dziele o takiej objętości, obfitującym w specjalne znaki, pozostały również rzeczy niepoprawione, np. : Grammatiche —t. b. Grammatische (1, s. 44, przypis 4); V. Vairkevičiutė —t. zob. V. Vaitkevičiūtė (1, s. 370, przypis 1); Tromso —t. zob. Tromso (II, s. 51, przypis 3). Formy nazwisk w niektórych artykułach! Uważniej przejrzeć artykuły i recenzje Girdenisa: „O klasyfikacji gwar języka litewskiego” (wspólnie z Z. Zinkevičiusem; I, s. 44-55), „Co mają dūnininkai zamiast literackojęzykowych ie, uo” (I, s. 190— 193), recenzja dwóch pierwszych tomów gramatyki języka litewskiego (wspólnie z V. Zuliem; I, s. 370-386), „Hierarchia typów odmiany rzeczownika języka litewskiego i główne tendencje jej zmian” (II, s. 50—62), „Czy dodatkowe hsenuosiuose w pismach litewskich — znak akcentu?” (II, s. 315-320), „Nowsze znaki fonetycznej transkrypcji gwar” (wspólnie z P. Skirmantasem; III, s. 335-351). Z książki Kniūkšty przeanalizowano artykuły: „Zasady normalizacji języka wdrażane przez Būgę” (s. 13-29), część artykułu „Podstawy języka kancelaryjnego w pismach Jablonskisa” (s. 213-219), „Współczesny język kancelaryjny” (s. 249-254), „Bejungtukinis, bealkoholinis i przyrostek przymiotników -inis” (s. 407-413), „Przymiotniki z formantami -alinis, -arinis, -yvinis, -atinis” (s. 413—417), część artykułu „Jak wyrażamy przeznaczenie” (s. 465—471). PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 155 zapisywane są w oryginalnej formie, np. Schmalstiego (II, s. 61), Saussure'a (III, s. 241), a w innych (także naukowych!) — zaadaptowane, np. : Briukner, Meillet, Ekblom (I, s. 385), Saussure (II, s. 351). W niektórych miejscach przy przykładach brakuje nazwy dialektu albo skrótu języka ogólnego (por. III, s. 342, 344, 347-348). W książce Kniūkšty zauważono niewiele poprawek ortograficznych: irracionalinis>iracionalinis (s. 414); ne kaip > nekaip (s. 470); niezredagowane słowa Funkcinis tikslingumas (s. 27); poprawiono pisownię nazwiska Sirvydas (s. 18). Poprawiono znaki akcentu Zmoniskas > Zmoniskas (s. 407), aukso > aukso (s. 408); W słowie dekoracinis umieszczono znak akcentu (s. 416), w słowie vienos, przeciwnie, znak akcentu usunięto (s. 28). W cytowaniu pism Jablonskisa wkradł się jeden czy drugi błąd: spausdintus (s. 218) —t. b. spauzdintus; reikia susirašyti (s. 218) —t. b. reikią susirašyti. W cytatach z pism Būgasa również zdarzają się niedokładności: powinno być kula-raisas, a nie kūla-raišas (s. 19), 6bul-mušas, a nie obuol-mušas (tamże), słowo stiklas w wykazie wyrazów obcych z jakiegoś powodu przekształciło się w słowo stalas (s. 22), forma zwrotna austis została zastąpiona zwykłą austi (s. 23), miejscami usunięto wcześniej znajdujące się znaki akcentu. W cytacie z dzieła Skardžiusa „Ankstyvesnė ir dabartinė lietuvių bendrinės kalbos vartosena” również „poprawiono” niektóre formy: nebegalime (s. 141) —t. b. nebegalima; chcąc nie chcąc (s. 141) —t. b. chcąc nie chcąc. W książce nie ujednolicono do końca pisowni nazw osobowych, por.: : Leskynas (s. 17) i E. Sepiro (E. Sapir) (s. 74). 3. W tekstach wyboru Girdenisa, jak stwierdzono również w przedmowie, poprawiono niektóre błędy interpunkcyjne, np.: wydzielono wtrącenia z jednej strony (I, s. 45), z drugiej strony (I, s. 46); takie nazwy, jak dzūkai, kapsai [...], są niewątpliwie pejoratywne (1, s. 52); nie wydziela się już imiesłowowego określenia czasu jomis negalima remtis klasifikuojant tarmes (I, s. 47). Mimo wszystko pozostał jeden czy drugi niepoprawiony drobny błąd: pozostawiono niepotrzebny przecinek po słowie rodo w zdaniu Tokie redukuoti balsiai kaip fonemos egzistuoja ir vad. „Mūšos upyne“ —tai rodo, ne tik kvazihomonimų |...) skyrimas, bet ir daugybė kitų ypatybių (I, s. 49, przypis 20); a także zdania O, którego nie zrezygnowano na początku (I, s. 380). Chociaż ustalono, że interpunkcja nie będzie uwspółcześniana, w jednym czy drugim przypadku tego nie przestrzegano, dlatego pojawiły się nierówności w interpunkcji. Na przykład wyrażenia porównawcze w jednych przypadkach nie są wydzielane, a w innych — są wydzielane, por.: na końcu wyrazu zawsze znajduje się więcej samogłosek niż w odpowiednich sylabach niekońcowych (I, s. 49) oraz w sylabach końcowych jest mniej samogłosek niż w odpowiednich sylabach niekońcowych (tamże); Tamże. tj. odpowiedniki ie, uo brzmią krócej niż odpowiedniki y, ū (I, s. 191); nie taki znakomity dialektolog jak K. Jaunius (I, s. 192). Z zagadnień gramatycznych należy wspomnieć o niepoprawionym dopełniaczu po przeczeniu w zdaniu: takie obliczenia zasadniczo nie zmieniłyby zwykłych klasyfikacji łotewskich deklinacji (II, s. 61, przypis 19). Interpunkcja tekstów Kniūkšty również została opracowana. Poprawiono wcześniejsze błędy, np.: dodano przecinek przed powtarzającym się spójnikiem w zdaniu dopełniacz może oznaczać zarówno przeznaczenie środka, jak i rzecz podlegającą mierzeniu (s. 467); usunięto dwukropek przed przykładami w zdaniu używać neutralnych barbarzyzmów, takich jak dūšia, ūlyčia, adyna, lenciūgas, Būga nikomu nie proponował (s. 28); usunięto przecinek po mat w zdaniu Mat przymiotniki |...) wskazują na brak rzeczy oznaczonej rzeczownikiem (s. 411–412); usunięto przecinek po visų pirma (s. 13); przed rozbudowanym określeniem czasu w zdaniu zasady, którymi kierował się, pracując nad normalizacją (s. 14). W przejrzanych tekstach nadal pozostały niekonsekwencje w interpunkcji. Na przykład w zdaniu cyfra rzymska oznacza tom pism, arabska — stronę (s. 15, przypis 7) wstawiono pauzę, jednak w podobnym zdaniu pierwszą słowiańską uznał A. Leskynas [...] dwie ostatnie przez pewien czas sam Būga (s. 17) pauzy nie ma. Przed wyrażeniem porównawczym w zdaniu nie miał takiego wpływu jak Jablonskis (s. 14) przecinka już się nie stawia, jednak w większości przypadków w tym 156 | ARTŪRAS JUDŽENTIS beakuotinis (s. 410), W języku litewskim znaczenie przeznaczenia wyraża się tymi samymi formami, co każde przeznaczenie (s. 471). To samo dotyczy różnicy w wyrażeniach porównawczych: w zdaniach Kažin ar galima prieštarauti, kad beverstūvis plūgas [...] patogiau negu beverstuvinis [...]? (s. 410), W większości przypadków dla języka literackiego bardziej zalecane są przymiotniki ddogminis, problėminis [...] niż dogmatinis, problematinis [...] (s. 417), przecinka przed spójnikiem już się nie stawia, jednak w wielu podobnych przypadkach został on zachowany, por. W tych zdaniach celownik bardziej zależy od czasowników lub imiesłowów [...), niż od rzeczowników |...) (s. 470). Przecinek, jak się wydaje, powinien znajdować się w zdaniu Kitame vėliau rašytame straipsnyje (s. 19), ponieważ mowa nie o kilku napisanych później artykułach, lecz o tym samym artykule, który został napisany później. Zbędne przecinki w zdaniach Toleruodamas gretimybes, Būga rūpinosi neuždaryti durų į literatūrinę kalbą tarmių lobiams (s. 28); Savo straipsniuose ir kitokiuose raštuose, kalbėdamas apie tuos dalykus, Jablonskis vartoja jiems nusakyti reikalingus žodžius ir pasakymus (s. 214). Interpunkcja została niedopuszczalnie „uwspółcześniona” w cytacie z dzieła Skardžiusa „Ankstyvesnė ir dabartinė lietuvių bendrinės kalbos vartosena” (s. 141). 4. Poprawionych błędów korektorskich czy po prostu przejęzyczeń w tekstach Girdenisa jest dość dużo. Na przykład poprawiono brakujący wiersz w tabeli „Główne znaki zestawu grafemów transkrypcyjnych FONTRA” (III, s. 339); poprawiono tytuł artykułu autora (II, s. 56, przypis 11). Jedna czy druga drobnostka mimo wszystko pozostała przeoczona: błędnie podano tom pierwszej publikacji artykułu „Dodatkowy znak akcentu w dawnych pismach litewskich — znak intonacji- ?” (II, s. 315) — powinno być nie 22(2), lecz 23(2); w tabeli „Wskaźniki podobieństwa typów deklinacji w gwarze z Šaukėnai” (II, s. 59) wkradły się błędy: wskaźnik i, ir C, nie został zaokrąglony, 0 i „ir C, wskaźnik wynosił (i zapewne powinien wynosić) nie 0,7, 0 10,7. Niedokładna jest nowa mapa podziału gwar, dołączona do artykułu „O klasyfikacji gwar języka litewskiego” (I, s. 55): zawiera nie tylko mniej miejscowości, lecz także nie ma już gwar przejściowych między gwarami zachodnioaukštaitskimi szawelskimi i żmudzkimi oraz gwarami wschodnioaukštaitskimi, gwary Vabalninkas (uczyniono z niej część gwary širvintiškiai). W artykule „Nowsze znaki transkrypcji fonetycznej gwar” (III, s. 335-351) opisano zestaw czcionek FONTRA, przeznaczony specjalnie do tekstów gwarowych, opracowany przez autora wspólnie z P. Skirmantasem, oraz podano przykłady jego zastosowania. Przygotowując do druku omawiane pisma, mieliśmy dobrą okazję, by skorzystać z możliwości oferowanych przez ten zestaw czcionek i ujednolicić sposób przedstawiania danych dialektalnych w zbiorze. Na przykład w artykule „O klasyfikacji dialektów języka litewskiego” palatalizację spółgłosek oznacza się znakiem „minuty”, najczęściej zapisywanym nad literą; miękkość spółgłosek oznacza się zarówno przed samogłoskami szeregu przedniego, jak i przed samogłoskami szeregu tylnego, natomiast w sąsiednim artykule („Akcent intonacyjny sylab poakcentowych w gwarze mažeikiajskiej (północno- -środkowych dounininków)”, zob. I, s. 56–75) palatalizację spółgłosek oznacza się łukiem nad literą; ponadto oznacza się tylko miękkość spółgłosek występujących przed samogłoskami szeregu tylnego. Tym bardziej że sam autor pisze: „Palatalizację i palatację niektórzy oznaczali także inaczej: t', d', b', p, €. Jednak znaki te zaleca się stosować tylko przy cytowaniu odpowiednich starszych prac, a także wtedy, gdy w określonych kontekstach celowe jest rozróżnienie słabszej i silniejszej palatalizacji” (III, s. 345). Nawet w tekście i tabeli jednego artykułu te same dialektalne odpowiedniki ogólnolitewskiego słowa gyva są transkrybowane różnie (por. I, s. 50 i I, s. 54). W artykule „Pridėtinis 4senuosiuose lietuvių raštuose priegaidės ženklas?“ przykłady z Postylli Daukšy przepisano dość dokładnie. Mimo to do ich — przepisania zabrakło niektórych znaków, na przykład p (musimp 33,,, ne musimp' II, p. 316), f (efi 173,,, ne eft’ II, p. 315 ir miejscu i go pozostawiono, por.: przymiotnik begalinis nie jest całkiem taki sam jak, powiedzmy, besotinis czy gdzie indziej), (giwj 521,,, ne giwj II, p. 316 ir kitur); uogólniony znak j nawet tam, gdzie ir wyraźnie widać 3 (człowiekowi 92.,, ne człowiekowi 11, p. 316 ir gdzie indziej). W przykładach zdarzają się również błędy, na przykład powinno być nie pafdulis horė liksminas (11, s. 319), lecz pafaulis horė likfminas 214, i in. PRZEGLĄD NOWYCH PRAC | 157 W wyborze Kniūkšty niemało jest poprawek stylistycznych, np.: wykreślono powtarzający się zaimek jo w zdaniu Ta „nuodėmė“ labiausiai trukdo objektyviai vertinti jo indėlį į kalbos praktiką ir [jo] reikšmę literatūrinei kalbai (s. 13); aby uniknąć powtórzenia słówka, zaimek Bet kurio zmieniono na Viso: Viso norminamojo darbo pagrindas yra konkrečioji kalbos medžiaga, bet Būga kalbos faktus ypač vertino ir ypač jais rėmėsi (s. 18). W ostatnim zdaniu nietypowo użyto spójnika bet: wydaje się, że lepiej pasowałoby w nim o. Zdanie Sakinys yra kanceliarinės kalbos terminų, kurių dalis atėjo iki mūsų dienų zostało poprawione na yra tokių kanceliarinės kalbos terminų, kurie atėjo iki mūsų dienų (s. 215). Zmieniono pojedyncze słowa, np.: słowo tyrinėtojas zastąpiono słowem tyrėjas (s. 29), słowo baltinius zastąpiono słowem marškinius (s. 465). Wprowadzono zmiany w kolejności wyrazów, np. w zdaniu skaitytojas ne tik rastų reikiamus faktus, bet ir suprastų juos >juos suprastų (s. 253). Czasowniki zamieniono miejscami w przykładach išvažiavo malkų, išvyko mokytis (wcześniej: išvyko malkų, išvažiavo mokytis) (s. 465, przypis 2). 5. W przedmowie do zbioru terminów Girdenisa obiecano ich nie zmieniać. W wielu przypadkach tak właśnie zrobiono, np. pozostawiono aksiomatiškai (1, s. 383) itd. Niemniej jednak nie przestrzegano tej zasady konsekwentnie: termin maksimumų metodas zmieniono na vidurkių metodas (II, s. 55); prosodine poprawiono na prozodine (1, s. 48) i w innych miejscach, grafemų zastąpiono słowem rašmenų (III, s. 335). Nie bez powodu określenie gramatyki akademickiej jako typu opisowo-normatywnego poprawiono na typ opisowo-normujący (I, s. 384): właśnie w ten sposób jej charakter na wskazanej stronie (Ulvydas, red. 1965: 3) określił redaktor. Obiecano również, że użycie poszczególnych słów w przedrukowywanych tekstach nie będzie przez Girdenisa poprawiane. Rzeczywiście, pozostawiono w nich używany w znaczeniu przeciwstawienia spójnik tuo tarpu kai (1, s. 53); Tuo tarpu (11, s. 51); niezmieniony szyk wyrazów we wtrąceniu žodžiuose tipo dienélé, dienos (I, s. 52). W niektórych miejscach, choć autor tego nie przewidywał, poprawiono kwestie kultury języka i stylistyki, np.: zdanie o złożonej strukturze Kalbamąsias konstrukcijas... (1, s. 378) podzielono na dwa krótsze; spójnik porównania ilościowego kaip... taip ir zastąpiono spójnikiem tiek... tiek ir (III, s. 337); w niektórych miejscach formy długie zastąpiły charakterystyczne dla autora formy krótkie, np. nutrūkusi zamiast nutrūkus (III, s. 350). Nie zauważono zmiany terminów w książce P. Kniūkšty. 6. Przypisy w książce Językowe użycie i porządkowanie, jak napisano w przedmowie, nie zostały ujednolicone. Występują w nich również drobne błędy, np. niedokładny tytuł dzieła P. Skardžiusa „Wcześniejsze i współczesne użycie litewskiego języka ogólnego” (Ankstesnė...) oraz rok wydania (1971, a nie 1968) (s. 141, przypis 2). Odsyłacze bibliograficzne nie zostały ujednolicone również w pismach Girdenisa: por. na przykład A. Rosinas, Rzeczowniki tematów ia, € i i w gwarze Szałkowskiej, —Kalbotyra XXIII (1) (1971) 53 (1, s. 251, przypis 54) oraz A. Ro sin as. Rzeczowniki tematów ia, € i i w gwarze Szałkowskiej. —„Kalbotyra”, 1971, t. XXIII (1), s. 49-54 (II, s. 56, przypis 11). To, że są one dość różnorodne, przyznaje również sam autor (por. I, s. 11), jednak uporządkowanie ich nie byłoby aż tak niewykonalnym zadaniem. Na końcu obu zbiorów zamieszczono indeksy, które w tego rodzaju publikacjach są bardzo potrzebne. W książce Kniūkšty zamieszczono indeks składający się aż z pięciu części. W istocie są to dwa indeksy: rzeczowy (s. 579–586) oraz wyrazów i połączeń wyrazowych (s. 586–589). Na końcu trzeciego tomu Prac językoznawczych Girdenisa zamieszczono jednostronicowy indeks tematyczny (III, s. 473) oraz dość długą listę współautorów, pomocników i konsultantów (III, s. 474–475). Indeks tematyczny jest jak na taką publikację zdecydowanie zbyt skromny: niewiele większy i bardziej informacyjny niż spis treści wszystkich trzech tomów, którego zresztą w wyborze nie ma. Indeks składa się z tytułów artykułów — podaje się w nim jedynie początek artykułu (na to 164 | ARTŪRAS JUDŽENTIS VITKAUSKAS, V. 1999: Morfonemiczne zjawiska w gwarach języka litewskiego i ich zmienność. Praca habilitacyjna, Wilno: Instytut Języka Litewskiego. VITKAUSKAS, V. 2002: [Rec.] Giedrius Subačius. Kalikstas Kasakauskis: koniunktura litewskiego języka ogólnego, Wilno, 2001. Archivum Lithuanicum 4, 245—248. ZINKEVIČIUS, Z. 1966: Dialektologia litewska. Porównawcza fonetyka i morfologia ir dialektów, Wilno: Myśl. ZINKEVIČIUS, Z. 1972: Wschodnia odmiana języka litewskich piśmiennictwa XVII w., jej pochodzenie i zanik. Baltistica 8 (1), 79— 100. ZINKEVIČIUS, Z. 1994: Dialektologia języka litewskiego. Wydanie stereotypowe, wydanie 2., Wilno: Wydawnictwo ir Encyklopedii Naukowych. Artūras Judžentis