Dėl naujų publikacijų lietuvių kalbos teorinės fonetikos ir morfologijos klausimais

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002),117-130 UWAGI Remarks DOTYCZĄCE NOWYCH PUBLIKACJI NA TEMAT ZAGADNIEŃ TEORETYCZNEJ FONETYKI I MORFOLOGII JĘZYKA LITEWSKIEGO W ostatnim czasie zaczyna się wyraźnie zarysowywać specjalizacja dwóch głównych periodycznych wydawnictw Instytutu Języka Litewskiego: wydawane od kilku lat czasopismo Archivum Lithuanicum jest poświęcone historii litewskiego języka pisanego oraz filologicznej i tekstologicznej analizie starszych tekstów, natomiast ALL (Kwestie językoznawstwa litewskiego), które wkrótce będzie obchodzić jubileusz półwiecza, zaczyna bardziej koncentrować się na teoretycznych i deskryptywnych badaniach języka litewskiego. Wśród publikacji ostatniego (46. tomu) ALL, opisujących głównie materiał współczesnego języka litewskiego w różnych aspektach, wyróżniają się dwa artykuły poświęcone zagadnieniom teoretycznym: Kazimierasa Garšvy „Fonologiczne interpretacje głosek języka litewskiego” (s. 1-17) i Artūrasa Judžentysa „Nowe spojrzenie na kategorię rodzaju rzeczowników języka litewskiego” (s. 39-47). Zawsze pożyteczny jest powrót do rozważań nad nierozstrzygniętymi kwestiami. Jakkolwiek dobra byłaby Akademicka gramatyka języka litewskiego, również ją można doskonalić i rozwijać, modyfikować opis języka, uwzględniając nowy materiał oraz rozwój teorii językoznawczej. Temu służą także seminaria poświęcone rozważaniom nad koncepcją Nowej gramatyki języka litewskiego, organizowane w Instytucie Języka Litewskiego. A zatem bardzo godne aprobaty jest również pragnienie autorów wspomnianych artykułów, aby na nowo przyjrzeć się interpretacji niektórych ważnych kwestii systemu językowego. Garšva śmiało polemizuje z niektórymi niemal ugruntowanymi twierdzeniami (sformułowanymi głównie przez fonologiczną szkołę Girdenisa), na których w ostatnich latach (od 1985 r.) opiera się również Akademicka gramatyka języka litewskiego", i proponuje nowy zarys dużego fragmentu systemu fonologicznego języka litewskiego. Czasami autor zgadza się z tradycją, czasami nie. W obu przypadkach przedstawia argumenty, prawda, wiele z nich jest od dawna znanych, 0 przykłady przytaczane przez autora najczęściej były już analizowane we wcześniejszych pracach fonologów. Niestety autor nie przedstawia bardziej szczegółowo swoich zasad teoretycznych, wskazując jedynie, że opiera się na praskiej, moskiewskiej i litewskiej szkołach fonologicznych. Dlatego dziwią nietradycyjne interpretacje przedstawione w artykule bez szczególnych komentarzy. Nie jest jasne, czy są to ważne części koncepcji autora, z którymi warto polemizować, czy tylko nieudane sformułowania. Na przykład całkiem dziwnie jest mówić o długości CECH, uzasadniając tym przeciwstawienie jednostek segmentalnych i supersegmentalnych (s. 1). Dalej, co prawda, mówi się już o długości JEDNOSTEK fonetyki („Jednostki fonetyki dłuższe od fonemu nazywane są supersegmentalnymi..., krótsze od fonemu —subsegmentalnymi”), ale i taki podział elementów prozodycznych i segmentalnych nie jest zwyczajny. Można by sądzić, że fonema nie jest najmniejszym elementem planu wyrażenia języka, ponieważ istnieją elementy krótsze od niej (według Garšvy i Kazimieras Garšva był współautorem Aleksego Girdenisa przy pisaniu rozdziału „Fonologia” Gramatyki akademickiej. 118 | UWAGI są nimi mory)*. W rzeczywistości zasadnicza różnica tkwi zupełnie w innej płaszczyźnie: nie w długości, lecz w tym, czy element jest linearny, czy symultaniczny (zob. Girdenis 1995: 38). Niestety, w artykule w ogóle jest niemało nieudanych sformułowań, por. zalecenie, aby po spółgłoskach miękkich głoski „[e-], [e.] wymawiać jako [a-], [a2.]” (s. 3)*; nie jest jasne, czemu służą tautologiczne stwierdzenia, że „samogłoski [i-], [i], [t], [w.] są długie i półdługie” (s. 4) — wynika to z samej transkrypcji. Niektóre „dziwne” rzeczy można być może wyjaśnić tym, że nawiasy kwadratowe i ukośniki są używane niekonsekwentnie, a więc zaciera się granica między zjawiskami fonologii i fonetyki. Na przykład mówi się o „wariantach samogłosek [a] i [e]” (s. 2) — zapewne trafniej byłoby oznaczyć fonemy /a/ i /e/, ponieważ (alo)fony nie pozostają względem siebie w relacji takiej jak inwariant i warianty” (por. także: „krótkie [e], [e], [0], [a] można by uznać za pozycyjne warianty samogłosek [i.], [e-], [i], [a-]... (s. 5), „jedna fonema peryferyjna (krótka [0])” (s. 14) itd.). Spróbujemy zdystansować się od takich wątpliwych sformułowań i przyjrzeć się ważniejszym tezom artykułu Garšvy. Jednym z najtrudniejszych problemów dla fonologów zawsze była interpretacja dyftongów i dwugłosek jako samodzielnych fonemów albo jako połączeń fonemów. Różne szkoły fonologiczne ustalają różne kryteria dowodzenia bifonemiczności lub monofonemiczności. Interpretacja „podejrzanych kompleksów dźwiękowych” języka litewskiego (Girdenis 1995: 74) zależy nie od pomyślnych poszukiwań nowego materiału, lecz od stworzenia adekwatnej teorii. Sam Garšva przyznaje, że dwa najczęściej stosowane kryteria przy rozstrzyganiu kwestii mono-/bifonemiczności — granica sylaby i test komutacji — nie są absolutne“. Jego zdaniem podział na dwie sylaby może być jedynie dodatkowym argumentem na rzecz bifonemiczności dyftongów, ponieważ „zdarza się to także w przypadku samogłosek długich (ly-ti: li-jo, žū-ti: žū-vo)” (s. 7)°. Podobnie ocenia on zasadę komutacji: „Komutacja części dyftongów zbieżnych (zastąpienie ich innymi fonemami) jest, moim zdaniem, raczej formalnym, przypadkowym i przez to mniej niezbędnym elementem dowodzenia bifonemiczności” (s. 8). Nie przeszkadza to jednak autorowi w konkretnym przypadku posłużyć się raz jednym, raz drugim z wymienionych kryteriów jako rozstrzygającym albo zrezygnować z obu. Zatem, nie opierając się w zasadzie na nowych argumentach i nie korygując teoretycznych zasad Girdenisa (Girdenis 1995: 71— 91), Garšva wyciąga przeciwny wniosek dotyczący bifonemiczności litewskich dyftongów ie, uo. Świadczy to o tym, że przesłanki teoretyczne pozwalają wybrać tę interpretację, która po prostu bardziej odpowiada badaczowi. t Ciekawe, czy autor skłonny jest uważać za suprasegmentową także taką jednostkę jak sylaba, która jest dłuższa od fonemu? Nie lepsze, prawdę mówiąc, jest również sformułowanie Gramatyki akademickiej: „w pozycji [C'—-] /aa/ najczęściej wymawiane są jako /ee/“ (Ambrazas, red., 1994: 24). Chociaż nie jest to zwyczajowo stosowane w pracach litewskich fonologów, wydaje się, że pożyteczne byłoby rozróżnienie terminów, na przykład BALSIS — rodzaju męskiego — dźwięk, (alo)fon (podawany w nawiasach kwadratowych) oraz BALSE — rodzaju żeńskiego — fonem (podawany w nawiasach ukośnych). Pomogłoby to precyzyjniej formułować niektóre twierdzenia, a czasami także uniknąć dwuznaczności. 3 Przesłanki fonetycznej bifonemiczności (czas trwania wymowy, niejednolita artykulacja —zob. Girdenis 1995: 74) w ogóle nie są efektywne: każda cecha fonetyczna (fizyczna) jest kontinuualna, dlatego segmentacja mogłaby opierać się TYLKO NA DOWOLNEJ UMOWIE dotyczącej wartości progowej. Tym dziwniejsze wydaje się to, że właśnie taką wymianą tautosylabicznych i heterosylabicznych dwugłosek autor uzasadnia bifonemiczność dyftongu uo. Ze względu na znaczenie wymiany duo-ti: da-vė, važiuo-ti: važia-vo przy rozstrzyganiu tej kwestii w ogóle powstają poważne wątpliwości — trudno przypuszczać, by miała ona charakter czysto fonologiczny (przecież, jak wspomina sam Garšva, w wielu przypadkach dyftong uo (i ie) przed samogłoską zostaje zachowany: nuoalpis, prieangis; w czasownikach wtórnych dyftong zmienia się tylko przed samogłoską wygłosową tematu czasu przeszłego, natomiast przed samogłoską wygłosową tematu czasu teraźniejszego, aby uniknąć hiatu, wstawia się j), ponadto osobnego dowodu wymaga sama możliwość traktowania tautosylabicznego uo i heterosylabicznego a-v jako jednego i tego samego segmentu. Prawdą jest, że nie mówi on, z jakich dwóch fonemów należy uznać te segmenty za połączenia (wśród wymienianych wariantów są i+e,i+a,u+0,u+a (s. 8) oraz neta+viru+v (s. 9)). 3 UWAGI | 119 W istocie oba wspomniane kryteria zostały słusznie skrytykowane jako afunkcjonalne. Wydaje się sensowne przytoczyć dwa dłuższe fragmenty z pracy V. Kasevičiusa Problemy fonologiczne językoznawstwa ogólnego i wschodniego (1983). W sprawie testu komutacji (por. Girdenis 1995: 80): „,„.. Segmentacja asocjacyjna [test komutacji —A. A.] w fonologii — świadomie czy nieświadomie — reprodukuje [...] analogiczną procedurę analizy morfemowej, jednak analiza morfemowa zakłada systematyczne włączenie do porównania dwóch planów — wyrażenia i treści — czego zupełnie nie ma w tylko zewnętrznie analogicznej analizie fonologicznej. W istocie, gdyby w morfologii językoznawca zadowalał się jedynie porównaniem eksponentów morfemów, poprawne byłyby takie proporcje, jak x03a: xo3ė1 = oca: ocėn, wskutek czego formę ocėn należałoby uznać za dwumorficzną, czyli oc-ė1. Przeszkadza temu niezgodność znaczeń oc w wyrazach oca i ocėn, a dokładniej — brak znaczenia segmentu oc w wyrazie océn (osioł nie jest samcem osy, chociaż kozioł jest samcem kozy). Jednak w przypadku segmentacji fonologicznej, opartej na analizie asocjatywnej, językoznawca bada tylko wyrażenie, nie uwzględniając treści. Dlatego mogą pojawić się nieumotywowane rozstrzygnięcia, jak pokazują dopiero co przedstawione przykłady podziału morfemicznego bez uwzględnienia treści” (Kasevič 1983: 22)". W kwestii granicy sylaby (przynależność poszczególnych części segmentu nie do jednej sylaby (Girdenis 1995: 74)): „Trubeckoj zaliczył I regułę do fonetycznych, uznając samą sylabę za jednostkę fonetyczną. Jednak właśnie granice sylab fonetycznych mogą niekiedy pojawić się „wewnątrz” fonologicznie niewątpliwie jednolitych segmentów. Tak w języku birmańskim, w przypadku silnego przylegania spółgłoski nagłosowej sylaby, uwarunkowanego tonem poprzedzającej sylaby, spółgłoska ta staje się dwuwierzchołkowa. Fonologicznie pozostaje ona w granicach następującej po niej sylaby, lecz dwa wierzchołki wskazują na jej fonetyczny rozkład między dwiema sylabami». Jeżeli uznalibyśmy, że w I regule pojęcie sylaby można traktować z pozycji fonologicznych, to sylabę w tym przypadku należałoby rozumieć jako pewien model organizacji fonemów, w którym granice między sylabami, rzecz jasna, są również granicami między fonemami. Jednak wtedy, aby wykorzystać granice sylab w segmentacji fonemicznej, konieczne jest posiadanie pełnej definicji sylaby z punktu widzenia jej organizacji fonemicznej. „Taka informacja jest z trudem dostępna na samym początku analizy fonologicznej” (Kasevič 1983: 31)”. »---AKUSTYCZNE SEGMENTY W FONETYCE — ŚWIADOME LUB NIEŚWIADOME — ODTWARZAJĄ [...] analogiczną procedurę analizy morfemowej, jednak analiza morfemowa zakłada systematyczne uwzględnianie porównania dwóch planów — wyrażenia i treści, czego całkowicie pozbawiona jest jedynie zewnętrzna analiza akustyczna. [rzeczywiście, jeśli w morfologii lingwista zadowoliłby się przeciwstawieniem eksponentów morfemów, okazałoby się ono odpowiednie dla opozycji typu koza: kozia = osa: osiej, ponieważ formę osiej trzeba było przedstawić jako dwumorfową, tj. oc-ė1. Temu przeczy co najmniej niezgodność znaczeń oc w osa i ocė1, a właściwie brak znaczenia u morfemu (ocė1 nie jest samą osą, chociaż kozia — jest samą kozą). Jednakże w analizie segmentalnej, opartej na analizie asocjacyjnej, lingwista ma do czynienia wyłącznie z planem wyrażenia, nieopierającym się na planie treści. Stąd możliwość niemotywowanych relacji, którą pokazano wyżej na materiale morfemowego rozczłonkowania, niepotwierdzonego przywołaniem planu treści”. Z rzeczy bliższych bałtystom można tu chyba wymienić łotewskie bezdźwięczne zwarte spółgłoski, wydłużone między dwiema krótkimi samogłoskami: czy rozdzielenie długiego p granicą sylaby w wyrazie lapa [lap-pa] zmusza do wyodrębnienia tu dwóch fonemów p: /lappa/? —A. A. „Trubeckoj odnosi prawidłowość I do jednostek fonetycznych, przy czym sam słowo fonetyczny [jest] jednostką fonetyczną. Jednak granice właśnie jednostek fonetycznych mogą czasami ujawniać się «wewnątrz» niewątpliwie fonologicznie całych segmentów. Tak, w języku białoruskim przy silnym akcentowaniu początkowej samogłoski, uwarunkowanym tonem poprzedzającej sylaby, ta samogłoska staje się dwuwierzchołkowa [82]. Fonologicznie pozostaje ona w granicach ostatniej sylaby, lecz dwuwierzchołkowość wskazuje na jej fonetyczny podział między dwiema sylabami. 120 | UWAGI Keista, kad sprendžiant mono-/bifonemiškumo problemą Lietuvos fonologai beveik nesiremia morfemų ribos kriterijumi (jo nemini ir Girdenis (1995: 90); zob. Čekmonas (1983: 199); jednak por. Vaitkevičiūtė (1961: 39); otwarcie skłonny go ignorować Pupkis (1966: 117)). Kryterium granicy morfologicznej wynika bezpośrednio z tradycyjnej definicji fonemu jako najmniejszego FUNKCJONALNEGO odcinka strumienia mowy (por. Ambrazas, red., 1994: 15). Ponieważ fonemy tworzą wyrażenia morfemów, jest jasne, że granica morfemów, stwierdzona w segmencie fonetycznym, jednoznacznie świadczy również o granicy fonemów’. A zatem, aby udowodnić bifonemiczność podejrzanego segmentu, należy znaleźć przykład, w którym dyftong byłby dzielony granicą morfemów. Wymagałoby to osobnego badania, ale na razie można sformułować tylko kilka wstępnych uwag. Jeżeli przyjmiemy segmentację osobowych form czasownika zaproponowaną w Gramatyce akademickiej (Ambrazas, red., 1994: 332-333), gdy samogłoskę tematyczną przypisuje się tematowi, to właśnie w formach pierwszej i drugiej osoby z długimi samogłoskami na końcu tematu powstają dyftongi au, eu (iau), ai, ei, przez które przebiega granica morfemów (tematu i końcówki). Jeżeli trzymamy się bardziej tradycyjnej segmentacji tych form, wspomniane segmenty wchodzą w skład końcówki. W takim przypadku trudno znaleźć przykład z granicą morfemów w dyftongu złożonym. Oba warianty segmentacji form czasownika dostarczają przykładów rozkładu dwugłosek mieszanych: por. granicę tematu i końcówki neša-m, myli-m, kelia-m [em]; nesa-nt, myli-nt, kelia-nt [ent] lub granicę infiksu ta-m-pa, gle-m-ba, čiu-m-pa, li-m-pa, ra-n-da, skre-n-da, ju-n-ta, kri-n-ta’. Dwugłoski ze spółgłoskami płynnymi r; I można prawdopodobnie analizować przez analogię. Jednak, jak się wydaje, nie udaje się znaleźć przykładu, w którym dwugłoski homorganiczne byłyby rozdzielane granicą morfemów. Kryterium granicy morfemów można zastosować także przy rozstrzyganiu statusu fonologicznego afrykat, co do którego Garsva nie przedstawia do końca swojego stanowiska. Prawda, co do powstawania afrykat na styku morfemów (at-sikėlė, pat-s) nie ma jednomyślnej opinii, badania eksperymentalne są wciąż niepełne, a ich dane sprzeczne (zob. Pakerys 1995: 156 (z literaturą), 163). Oprócz fonologicznej interpretacji złożonych segmentów warto zwrócić uwagę jeszcze na kilka kwestii omawianych w artykule Garšvy. Niezwykłe wydaje się rozumienie mor autora. Wątpliwe jest wspomniane już traktowanie mor jako jednostki subsegmentalnej — krótszej od fonemu — (s. 1). Ponadto stoi to w sprzeczności z zasadą teorii mor, sformułowaną przez samego autora nieco później: „Według teorii mor samogłoski długie są połączeniem dwóch takich samych samogłosek krótkich (mor), należącym do jednej sylaby” (s. 6) — mimo wszystko okazuje się więc, że mora nie jest krótsza od fonemu. Najważniejsze jednak, że utożsamienie mor i samogłoski krótkiej nie jest uzasadnione. To, że samogłoska długa (ściślej — sylaba) w językach morowych funkcjonalnie odpowiada dwóm samogłoskom krótkim, wcale nie oznacza, że składa się z dwóch krótkich foneJeśli zaś przyjąć, że co do zasady jednostka sylabiczna może być traktowana z pozycji fonologicznych, to sylabę w tej sytuacji właściwie rozumieć jako określony model organizacji fonemów, gdzie granice między sylabami — to, oczywiście, granice między fonemami. Oczywiście w fonemicznym ujęciu segmentacji sylaby konieczne jest uwzględnienie określenia sylaby z punktu widzenia jej organizacji fonemowej. Właśnie taka informacja stała się dostępna już na samym początku analizy fonologicznej4. Innymi słowy, „segmentacja fonologiczna okazuje się wtórna wobec segmentacji morfologicznej” (Kasevič 1977: 34). Jest to jedna z głównych zasad szkoły fonologicznej L. Szczerby. Warto zauważyć, że od wariantu segmentacji form czasownikowych zależy również struktura morfemowa tematu: tradycyjnie wyodrębniane w temacie przyrostki -j-, -st-, -noraz wrostek -dir, przy wyborze segmentacji Gramatyki akademickiej, tracą swoje znaczenie, a tym samym również status morfemu (wariantywność tematu opisywana jest w morfonologii jako wymiana alomorfów) (Andronov 2000: 44). UWAGI | 121 mų. Mory jako takie nie są bezpośrednio związane z fonemami. Morę należy uznać za abstrakcyjny, umowny środek pomiaru długości sylaby. Jeśli taki środek okazuje się potrzebny lub po prostu przydatny i wygodny w opisie systemu języka, język uznaje się za morowy. Argumenty wysunięte przez Girdenisa (1995: 259-260) i powtórzone przez Garšvę (s. 6-7) przeciwko morowej interpretacji języka litewskiego nie są wystarczające. Przyjmując morę jako jednostkę umowną (por. Girdenis 1995: 259), nie trzeba już szukać krótkich odpowiedników dla długich fonemów /o-/, /e:/(Girdenis 1995: 260). Fonetyczna realizacja intonacji nie ma decydującego znaczenia w fonologii. Jeśli zaś chodzi o związek intonacji z akcentowaniem, warto byłoby dokładniej przeanalizować na przykład teorię Jurija Stiepanowa (Stepanov 1972, 1997 a, 1997 b), o której Garšva jedynie krótko wspomniał. Rozważając korelację miękkości i twardości w języku litewskim, Garšva podąża za Girdenisem i nie przedstawia samodzielnych argumentów. Nienowy jest również wniosek — propozycja pozostania przy tradycyjnej interpretacji (przypisującej tę korelację spółgłoskom), ponieważ inne rozwiązania rzekomo komplikowałyby praktykę językową. Właśnie całkiem pożyteczne mogłoby być szczegółowe przedstawienie i ocena tych potencjalnych komplikacji (por. Levin 1994). Nie można zgodzić się z wyjaśnieniem autora, że „spółgłoski języka łotewskiego nie są dzielone na twarde i miękkie, ponieważ tych ostatnich jest niewiele” (s. 12). Istotna nie jest liczba takich spółgłosek (ile powinno ich być?), lecz to, że nie tworzą one par korelacyjnych dla innych spółgłosek (zob. Trubeckoj 1960: 93-96, 151-153 = Trubeckoj 2000: 89-92, 145-147; Girdenis 1995: 140-151; o spółgłoskach łotewskich —Andronov 1998: 140-141). Wobec braku korelacji twardości-miękkości spółgłosek palatalnych języka łotewskiego z punktu widzenia fonologii w ogóle nie należy nazywać miękkimi, ponieważ oznaczałoby to narzucenie językowi łotewskiemu cech systemu fonologicznego innego języka. Naprawdę zasługuje na uwagę kwestia opozycji fonemów /a/ i /e/ po spółgłoskach miękkich (s. 4-5)". W trzech tomach Gramatyki Akademickiej stwierdza się, że w tej pozycji opozycja fonemów zwykle pozostaje (Ulvydas, red., 1965: 55-56) (wyjątkiem jest dyftong ei, uogólniony po wszystkich spółgłoskach miękkich, z wyjątkiem afrykat č', dž'; Ulvydas, red., 1965: 58). Pogląd ten opiera się na ogólnych eksperymentalnych badaniach Vaitkevičiūtė (1961: 36-38, 43-44) dotyczących fonetycznej charakterystyki samogłosek. Jednakże w obecnej Gramatyce Akademickiej przyjęto pogląd, że po spółgłoskach miękkich wymawiany jest tylko fonem /e/ (Ambrazas, red., 1994: 24). Pogląd ten przedstawiono również w podręczniku fonetyki szkół wyższych Pakerisa (Pakerys 1995: 34, 35, 42, 154) oraz w monografii Girdenisa poświęconej fonologii teoretycznej (Girdenis 1995: 54, 62, 172)". Niestety, uczeni ci nie wskazują nowszych badań eksperymentalnych, które uzasadniałyby taki pogląd. Girdenis wspomina jedynie wypowiedzi Kazlauskasa (Kazlauskas 1967: 238; 1968: 325 = Kazlauskas 2000: 239, 283) oraz własną krytyczną uwagę z recenzji Gramatyki Akademickiej z 1965 roku (Girdenis, Žulys 1973: 207 = Girdenis 2000: 376). Jednak wszystko to bardziej przypomina indywidualne wrażenia użytkownika języka niż obiektywnie udowodnione fakty. To prawda, chcąc uzasadnić swoją interpretację, Girdenis cytuje jeszcze rymy poezji klasycznej: „Vincas Mykolaitis-Putinas rymuje nie tylko giria: vakarė..., rūkuosė: dvasia..., lecz także téises: baisios..., stalėlio: karaliai..., dengia: padangė..., galiai: kėlią...“ (Girdenis 1995: 172). Trudno przypuszczać, by ta okoliczność cokolwiek wyjaśniała: jeżeli dla poety nieistotna wydaje się nawet różnica podstawowych "' Garšva całkowicie słusznie wskazuje, że od rozstrzygnięcia tej kwestii „zależy nie tylko wymowa języka ogólnego, lecz także opis zjawisk morfonologicznych” (s. 5). Akselis Holvoet zwrócił już na to uwagę w recenzji Gramatyki akademickiej w języku angielskim (Holvoet 2000: 211). 2 Dziwne, dlaczego ani Gramatyka akademicka (Ambrazas, red., 1994: 22), ani Pakerys (1995: 150) nie włączają dyftongu eu, wymawianego, zgodnie z ich opisem, po spółgłoskach miękkich, do ogólnego wykazu dyftongów języka litewskiego (Girdenis (1995), jak się wydaje, nie podaje ogólnego wykazu dyftongów). 122 | UWAGI różnica między alofonami fonemów /a(-)/ i /e(-)/, to jak na podstawie jego wierszy można wnioskować o opozycji słabo zróżnicowanych alofonów po spółgłoskach miękkich? Najwyraźniej, aby sytuacja się wyjaśniła, potrzebne byłyby nowe badania eksperymentalne (por. Uwaga Pakery (Mikalauskaitė 1975: 6)). To prawda, Garšva, rozstrzygając kwestię opozycji fonem /a/ i /e/ po spółgłoskach miękkich, opiera się również na wynikach własnych badań. Jednak metodologia przeprowadzonej przez autora ankiety nie została szczegółowo opisana w cytowanym artykule (Garšva 2001) i wydaje się, że informanci musieli sami ocenić swoją wymowę, a zatem odpowiedzi mogły być dość subiektywne. Przygotowując dalsze eksperymenty, warto byłoby rozróżnić pozycje po spółgłoskach miękkich i po fonemie /j/, która nie wchodzi w korelację twardości-miękkości (np.: siaubia i siaube —jai i jei): zachowanie opozycji po /j/wydaje się bardziej wiarygodne (por. Mikalauskaitė 1975: 58; Zinkevičius 1966: 51). Podsumowując, można powiedzieć, że artykuł Garšvy sprawia niezwykłe wrażenie: czyta się go z dużym zainteresowaniem, ponieważ wątpliwości autora wydają się całkowicie uzasadnione, jednak proponowane przez niego rozwiązania nie są bardziej przekonujące niż krytykowane twierdzenia. Artykuł jest wartościowy właśnie dlatego, że uwydatnia nie tylko kwestie dotyczące materiału językowego, które wymagają rozważenia, lecz także problemy samej teorii. Można jedynie mieć nadzieję, że mogłoby to zachęcić do bardziej aktywnej dyskusji fonologów (dyskusja taka jest do tej pory obiektywnie ograniczana również dlatego, że wiele prac fonologów dotyczących ogólnego języka litewskiego i dialektów publikuje się wyłącznie po litewsku). Całkiem innego rodzaju myśli nasuwają się w związku z „nowym spojrzeniem na kategorię rodzaju” Artūrasa Judžentisa. Przede wszystkim nie wyjaśniono tu jasno, z jakiego powodu autor jest niezadowolony z istniejących opisów rodzaju rzeczowników. Dlatego na pierwszy rzut oka artykuł przypomina elegancką grę szklanych paciorków (czy coś z tego wyjdzie, jeżeli opiszemy wszystko zupełnie inaczej?). Podejście autora wydaje się całkiem możliwe, ale podstawowe pytanie brzmi: czy taki nowy opis kategorii rodzaju jest celowy, czy jest prostszy, bardziej uniwersalny, czy pomaga ujawnić dotąd nieustalone zjawiska lub prawidłowości? Podstawowy mankament wielu opisów rodzaju rzeczowników — KRYTERIUM ustalania rodzaju (na podstawie formy wyrazów uzgadnianych) mylone jest z nazwaniem CECH słów każdego rodzaju albo przedstawiane jest zdawkowo (zarówno formalnych, jak i semantycznych; por. Bulygina, Stepanov 1988)". Podobnie rozpoczyna się artykuł Judžentisa: „Kategoria rodzaju rzeczowników języka litewskiego wyrażana jest przez ich formy fleksyjne i stosunek do wyrazów uzgadnianych” (s. 39; por. podobne stwierdzenie we wnioskach artykułu — s. 45). Takie stwierdzenie, sformułowane przez autora na podstawie przywołanych autorytatywnych źródeł, jest dwuznaczne — czy twierdzi się tu: 1) że aby ustalić rodzaj rzeczownika, musimy jednocześnie uwzględnić zarówno formy fleksyjne, jak i uzgodnienie (dany rzeczownik należy do rodzaju G tylko wtedy, gdy ma paradygmat końcówek typu P ORAZ wymaga od wyrazów uzgadnianych formy typu F), czy też 2) że wystarczy dowolny jeden z tych czynników (dany rzeczownik należy do rodzaju G, jeżeli ma paradygmat końcówek typu P, ALBO wymaga od wyrazów uzgadnianych 3 Można podać następującą analogię: klasyfikację rzeczowników i przymiotników według paradygmatów akcentowych przeprowadza się według bardzo jasnej procedury (zgodnie z nazywaną w szkole „regułą litery M”) — analizując miejsce akcentu w celowniku i bierniku liczby mnogiej. Istnieją jednak ustalone różne prawidłowości rozkładu rzeczowników i przymiotników według typów akcentu (zauważono, że przymiotniki pierwotne nie należą do 1. i 2. typu akcentowego, akcentowanie derywatów można wiązać z akcentuacją wyrazów podstawowych lub akcentowymi właściwościami formantu słowotwórczego itd.). Dlatego na przykład opis akcentuacji rzeczowników sufiksalnych mógłby wyglądać tak, jak przedstawiono u Laigonaitė (1978: 41—46): w rozdziale poświęconym każdej akcentuacji wymienia się sufiksy tworzące rzeczowniki należące do tej akcentuacji, wskazuje się wyjątki. Nie oznacza to jednak, że można twierdzić, iż akcentuacje ustala się na podstawie sufiksów. UWAGI | 123 wymaga formy typu F)? Wydaje się, że zasady pierwszego typu przy ustalaniu rodzaju rzeczowników języka litewskiego nie są przez nikogo stosowane. Doświadczenie skłania nas zatem do wyboru drugiego wariantu rozumienia analizowanego twierdzenia. Jeżeli jednak wystarczy którekolwiek z pojedynczych kryteriów, nadal nie jest jasne, czy zdarzają się przypadki, gdy jedno kryterium jest sprzeczne z drugim, a jeśli tak, to jak w takim przypadku powinien postępować badacz. Przypadki, gdy — używając sformułowania Judženčisa — formy fleksyjne rzeczownika nie odpowiadają jego relacji z wyrazami uzgadniającymi (vaidila, akiplėša itd.), są dobrze znane i opisane w literaturze. We wszystkich takich przypadkach rodzaj rzeczownika ustala się na podstawie form wyrazów uzgadniających — przypadków, w których formom fleksyjnym przyznawano by tutaj pierwszeństwo, nie ma”. Jaki jest zatem sens wymieniania form fleksyjnych jako jednego z kryteriów ustalania rodzaju? Rozpocząwszy swój artykuł od wątpliwej tezy, Judžentis już w drugim zdaniu proponuje rozróżnienie morfologicznego i syntaktycznego aspektu kategorii rodzaju. W rzeczywistości tradycyjna charakterystyka rodzaju próbuje połączyć dwie kategorie: rodzaj gramatyczny i rodzaj morfologiczny, względnie typ deklinacji (czasami uwzględnia się także trzecią kategorię — znaczenie leksykalne, względnie płeć biologiczną). Pojęcie rodzaju morfologicznego jest znane w językoznawstwie litewskim przede wszystkim dzięki pracy Bulyginy (1970: 26-33), lecz, jak zauważa Judžentis (s. 40-41), jest ono „niewystarczająco wyraźnie przedstawione”, a przynajmniej nie zostało do końca „wykorzystane” w opisie języka. Judžentis nie podaje definicji pojęcia rodzaju morfologicznego, zamiast tego wskazuje, które rzeczowniki należące do poszczególnych typów deklinacji należą do którego rodzaju (s. 39-40). Przy grupowaniu paradygmatów w dwie klasy wyraźnie opiera się na rodzaju gramatycznym rzeczowników, ponieważ w przeciwnym razie nie wiadomo, dlaczego wyróżnia się właśnie dwa rodzaje morfologiczne i dlaczego 12 paradygmatów sprowadza się do dwóch klas. Rodzaj morfologiczny jest charakterystyką paradygmatu wskazującą, dla rzeczowników którego rodzaju charakterystyczny jest zestaw końcówek tego paradygmatu; logikę powstania tego pojęcia przedstawia Zaliznjak (1967: 146-147). W języku litewskim rodzaj morfologiczny rzeczowników jednoznacznie wskazują jedynie końcówki celownika liczby pojedynczej (Bulygina 1970: 28), dlatego rodzaje morfologiczne można by nazwać „rodzajem męskim, czyli ui” oraz „rodzajem żeńskim, czyli ai/ei”. Tę cechę dystynktywną wystarczy wskazać przy opisie różnicy między typami deklinacji męskiej i żeńskiej (por. cytowaną przez Judžentisa (s. 40) długą listę deklinacji z Gramatyki akademickiej — Ambrazas, red., 1994: 63–64). Rozwiązując takie praktyczne zadanie jak klasyfikacja deklinacji, należałoby również opierać się nie na dopełniaczu liczby pojedynczej, lecz na tej samej formie celownika liczby pojedynczej. Niejasne jest, jak Judžentis ustala rodzaj morfologiczny rzeczowników i-deklinacji występujących wyłącznie w liczbie mnogiej (s. 40) — ich paradygmaty odmiany nie różnią się*. Najwyraźniej po prostu przenosi tu rodzaj gramatyczny. “4 Kontynuując analogię rozpoczętą w przypisie 13, można zauważyć, że nikomu nie przychodzi do głowy przypisywać wyjątku begėdis do drugiego akcentowania, opierając się na znanej prawidłowości, że derywaty z przedrostkiem beakcentuje się według drugiego akcentowania (Laigonaitė 1978: 46). 3 Zastosowanie formy dopełniacza liczby pojedynczej można tu w ogóle wyjaśnić jedynie tradycją — wpływem średniowiecznych gramatyk języka łacińskiego: w języku litewskim nie wskazuje ona ani rodzaju morfologicznego, ani tematu fleksyjnego (Ambrazas, red., 1994: 68), istotnego przy klasyfikowaniu deklinacji (najlepiej wskazuje go celownik liczby mnogiej). '* W paradygmacie liczby mnogiej i-deklinacji subtelną różnicę można dostrzec jedynie między dwoma głównymi podtypami tej deklinacji: spółgłoskowym (paradygmaty 11 i 12) oraz i-deklinacją w wąskim znaczeniu (paradygmaty 9 i 10). W pierwszym przypadku dopełniacz liczby mnogiej rzeczowników ma twarde zakończenie tematu, w drugim zaś zazwyczaj miękkie zakończenie tematu (choć istnieją też wyjątki). Przypomnijmy, że tradycyjne zaliczanie rzeczownika durys do deklinacji i w wąskim znaczeniu (paradygmat 9 — por. Judžentis 2002: 40) nie ma podstaw: ze względu na twarde zakończenie tematu w dopełniaczu durų wyraz ten uzupełnia tu grupę wyjątków, natomiast w podtypie konsonantycznym wygląda zupełnie prawidłowo. 124 | UWAGI Końcówki rzeczowników nie mają gramemy rodzaju, mają ją tylko końcówki wyrazów uzgadnianych, na przykład przymiotników (por. Bulygina 1970: 32). Poszczególne końcówki rzeczowników tylko lepiej lub gorzej wskazują morfologiczny rodzaj rzeczowników, innymi słowy, są jedynie mniej lub bardziej typowymi cechami rodzaju męskiego lub żeńskiego typu deklinacyjnego. Jest to całkowicie zrozumiały wniosek z takiego pojmowania kategorii rodzaju gramatycznego, który mimo wszystko trzeba specjalnie podkreślić, ponieważ często twierdzi się coś przeciwnego. Jak widzieliśmy, określenie rodzaju gramatycznego rzeczowników opiera się na formie wyrazów uzgadnianych. Podsumowując, można powiedzieć, że kategoria rodzaju gramatycznego jest pewną wewnętrzną cechą każdego rzeczownika, która wymaga wybrania takiej lub innej formy wyrazu uzgadnianego i która nie jest bezpośrednio związana ani z formą, ani z semantyką (to właśnie dowodzi, że rodzaj jest kategorią samodzielną, 0 nie formalnym typem deklinacyjnym ani jednoznacznym odzwierciedleniem rzeczywistości). Rodzaj rzeczowników, będąc cechą części mowy (a więc cechą będącą przedmiotem morfologii), realizowany na poziomie składni (przez uzgadnianie wyrazów), należy uznać za kategorię morfologiczno-składniową. Określanie rodzaju gramatycznego rzeczownika na podstawie typu deklinacji lub znaczenia jest po prostu bezsensownym zajęciem — typ deklinacji wskazuje nie na rodzaj gramatyczny, lecz morfologiczny (nie obejmuje to rzeczowników nieodmiennych), znaczenie również wiąże się nie z rodzajem gramatycznym, lecz z płcią biologiczną (obejmuje to tylko nazwy osób i częściowo zwierząt). Dlatego zadaniem językoznawców jest opisanie relacji kategorii rodzaju gramatycznego rzeczownika zarówno z formą wyrazu (typem deklinacji, wzgl. rodzajem morfologicznym), jak i z semantyką. Rozpatrując rodzaj z punktu widzenia morfologicznego, wszystkie rzeczowniki dzielą się najpierw na odmienne i nieodmienne: pierwsze dzielą się dalej na rzeczowniki rodzaju morfologicznego męskiego i żeńskiego, drugie nie mają rodzaju morfologicznego. Z semantycznego punktu widzenia rzeczowniki również dzielą się na dwie podgrupy: rzeczowniki pierwszej podgrupy dzielą się dalej na męskie i żeńskie według płci biologicznej, natomiast rzeczowniki drugiej podgrupy nie są klasyfikowane, ponieważ oznaczają obiekty, dla których różnica płci nie jest właściwa, albo różnica ta jest w języku postrzegana jako nieistotna (por. vaikas, briedis, varlė itd.). Połączenie podziału gramatycznego, morfologicznego i semantycznego zakłada istnienie 18 potencjalnych grup rzeczowników (2x3x3). Jednak przypadków niezgodności rodzaju gramatycznego i semantycznego w języku litewskim chyba nie ma", a bezpośrednia sprzeczność rodzaju gramatycznego i morfologicznego, nieuzasadniona semantycznie, również jest wątpliwa. A zatem realizuje się tylko 10 możliwości (zob. tabelę 1). Takie myśli nasuwają się w związku z chęcią nieznacznego udoskonalenia podstaw tradycyjnego opisu kategorii rodzaju rzeczowników. Dalszemu zgłębianiu kategorii rodzaju bardzo cenne są obszerne rozważania Aldony Paulauskienė przedstawione w kilku książkach oraz sam rozwój jej koncepcji kategorii rodzaju (Paulauskienė 1983: 172-183; 1989: 170-178; 1994: 153-166). Teraz możemy powrócić do teorii rodzaju Judžentisa. Bardzo ważne jest tutaj wyjaśnienie dwojakiego charakteru uzgadniania wyrazów zależnych od rzeczownika: w jednych przypadkach „uzgadnia się je według formy wyrazu nadrzędnego” (uzgodnienie syntaktyczne), w innych — „według płci desygnatów rzeczowników” (uzgodnienie semantyczne) (s. 42). Przypomina to twierdzenie Valeckienė, że „kryterium semantyczne 7 Z wyjątkiem przypadków użycia znaczenia przenośnego (Jis tokia boba) oraz form języka potocznego (mielas Mildukas). Chodzi właśnie o formę morfologiczną, wzgl. rodzaj morfologiczny, por. angielskie streszczenie: „Inanimates have only morphological gender, which will also be the only factor determining the gender form of agreeing words (agreement is then purely syntactic)“ (s. 256). 18 UWAGI | 125 1 TABELA. STOSUNEK RODZAJU GRAMATYCZNEGO, SEMANTYCZNEGO I MORFOLOGICZNEGO rodzaj gramatyczny rodzaj semantyczny rodzaj morfologiczny Nr przykłady męski męski męski 1. tėvas żeński 2. dėdė żaden 3. mesjė żaden męski 4. stalas żaden 5. taksi żeński żeński męski 6. moteriškas ‘kobieta' (*DZ 497) żeński 1, motina żaden 8. ledi żaden żeński 9, kėdė żaden 10. fojė obejmuje właśnie wszystkie te przypadki, których nie oznacza kryterium formalne (wyjątki dotyczące tematów- )” (Valeckienė 1998: 242). Niestety, tak pięknej zależności w rzeczywistości nie ma: istnieją rzeczowniki, do których nie da się zastosować żadnych „kryteriów”, z wyjątkiem syntagmatycznego — są to rzeczowniki liczby mnogiej należące do i deklinacji (głównie do jej podgrupy konsonantycznej), niemające cechy płci i odmieniające się według jednakowych paradygmatów (skanios sultys rodz. żeń.: pavojingi geležuonys rodz. męski; didelės kepenys rodz. żeński : baisūs griaumenys rodz. męski). Motywacji rodzaju rzeczowników nieodmiennych (jeżeli nie występuje płeć biologiczna) można szukać, uwzględniając rodzaj gatunkowy nazywanego przedmiotu (taksi — samochód / automobil), albo na podstawie podobieństwa zakończenia do końcówki rzeczowników odmiennych (fojė — ziemia), jednak nie ma tu jednoznaczności (s. 44). Oznacza to, że motywacja niekoniecznie musi istnieć. To naturalne, przecież każde kryterium odpowiada własnej kategorii. Zatem w rzeczywistości nie ma dodatkowej dystrybucji relacji między kryterium semantycznym i formalnym (według Valeckienė) ani semantycznego i formalnego (syntaktycznego) uzgodnienia (według Judžentisa). Gdyby taka relacja istniała, kategoria rodzaju gramatycznego nie byłaby kategorią samodzielną, lecz jedynie wtórnym połączeniem rodzaju semantycznego i morfologicznego. Niemniej warte uwagi jest wyjaśnienie uzgodnienia semantycznego: według Judžentisa semantycznie uzgadniane są rzeczowniki oznaczające osoby i niektóre zwierzęta (s. 42-43, 45). Kontynuując tę myśl, można by stwierdzić, że wspomniana grupa wyrazów po prostu nie ma kategorii rodzaju gramatycznego — wyrazy zależne uzgadniane są z nimi według płci referenta. W takim przypadku zostałyby usunięte takie „wyjątki”, jak wyrazy rodzaju męskiego należące do żeńskiego typu deklinacyjnego (np.,