Panevėžiškių fonetikos raida abipus Latvijos sienos

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVII (2002), 9-18 Rozwój fonetyki gwary panevėžiškiai po obu stronach granicy łotewskiej KAZIMIERAS GARŠVA Instytut Języka Litewskiego, Wilno W artykule podjęto próbę zrekonstruowania głównych cech rozwoju fonetycznego gwary panevėžiškiai na podstawie nazw miejscowych i osobowych odnotowanych między XVI a XVIII wiekiem. Zwraca się uwagę na: zwężenie długiego akcentowanego |a:/; traktowanie samogłosek nosowych i dyftongów; poszerzenie nieakcentowanych /i/, /u/; cofanie akcentu; depalatalizacja /I/ przed samogłoskami typu e; wydłużenie krótkich akcentowanych samogłosek; skrócenie długich nieakcentowanych samogłosek; monoftongizacja [ie], /uo/, zmiana przedniej nieakcentowanej |a/, Ju/ na [i/; redukcja /i|, lu/, /el, /a/ w sylabach końcowych; wstawienie samogłoski w zbitkach kończących się na /l/, |r/, Im], In/, Iv/. 0. WSTĘP Na Łotwie i w północnej Litwie, między Kłajpedą a Birżami, akcent jest powszechnie cofany, a krótkie samogłoski wygłosowe są redukowane. Na granicy łotewskiej między Papiliem a Brasławiem akcent zwykle nie jest już cofany, dlatego zjawisko to mogła spowodować nie wpływ języka łotewskiego, lecz wpływ fiński za pośrednictwem języków kurońskiego i zemgalskiego. Na tym obszarze Kuronowie i Zemgalowie mieszkali do XVI wieku. Przez około 200 lat obok nich mieszkali także przybyli z południa Litwini, którzy od miejscowej ludności przejęli cofanie akcentu, redukcję końcówek oraz pewne inne cechy gwar. Na obszarze litewskiej Zemgalii występuje gwara północnoponiewieska oraz północne części gwar szawelskiej i telszańskiej. Izofony gwarowe wskazują, że między Szawlami a Żagorami miała miejsce intensywna ekspansja środkowych Auksztotów, która klinem oddzieliła gwary poniewieską i telszańską. Dawna granica między Żmudzią a Auksztotą mogła przebiegać w okolicach Łygum. Archiwa parafialne wskazują, że nieznaczne cofanie akcentu i bardzo rzadka redukcja końcówki w gwarze poniewieskiej mogły rozpocząć się w XVI wieku, gdy wpływ Zemgalów był już niewielki, i szczególnie nasilić się w XVII wieku (cofanie akcentu) oraz w XIX wieku (redukcja końcówek), gdy Zemgalowie zostali całkowicie zasymilowani. Zatem wpływ Zemgalów rozwijał się po zaniknięciu ich języka. Celem artykułu jest próba przybliżonego ustalenia na podstawie źródeł pisanych czasu pojawienia się najważniejszych cech fonetycznych rodzimej północno-zachodniej podgwary poniewieskiejArtykuł opracowano na podstawie referatów wygłoszonych na konferencjach Uniwersytetu Wileńskiego im. M. Daukšy i J. Kazlauskasa. Autor dziękuje za uwagi swoim Nauczycielom, prof. A. Girdenisowi i akad. Z. Zinkevičiusowi. 10 | KAZIMIERAS GARŠVA mą. Jest to bardzo złożone zadanie, ponieważ źródła pisane w języku polskim i łacińskim niedokładnie odzwierciedlają język litewski. Na temat rozwoju fonetyki północno-zachodnich gwar poniewieskich nie ma artykułów naukowych. Gw ara ta należy do zachodniej części gwar wschodnioauksztockich i jest pośrednia między gwarami żmudzkimi a auksztockimi. W kwestii rozwoju fonetyki tych gwar nie ma zgodnej opinii. Na przykład w 1971 r. prof. A. Girdenis (2000: 209) pisał, że gwara żmudzka wyodrębniła się z gwar auksztockich wcześniej niż w połowie XV w., a w 1998 r. — nie później niż w VII w. (Girdenis, Pabrėža 2000: 7). A. Salys (1992: 364) przesunął to zjawisko o 1000 lat później — na XVI w. pocz. — pocz. XVII w. Przygotowując ten artykuł, przeanalizowano około 3000 zapisów nazw miejscowości i 1000 nazwisk z XVI–XVIII w. w księgach chrztów i ślubów kościołów w Linkuvie, Pakruojis, Klovainiai, Janiszkach, Joniškėlis, Vaškach i Pusalotas. Niemal wszystkie przesłanki można wyciągnąć z tekstów gwarowych zapisanych w ciągu ostatnich 150 lat (zob. Garšva 2000: 173–174). Najwięcej danych pochodzi z archiwum parafii Linkuva z XVII w. Małżonkowie zostali wpisani w znacznej części z obszaru gwary północno-zachodnich panevėžiškiai (dorzecza Muszy), od Pasvitinys do Pasvalys, od Lauksodis do Klovainiai, dlatego archiwa świadczą o mowie około 10 sąsiednich parafii. Prawie się od siebie nie różni. Poza granicą Łotwy pozostały parafie Brūnavy i Būdbergi oraz części parafii Zeimelis, Joniškis i Nemunėlis Radviliškis. Historyczne księgi kościelne — jedyny zabytek piśmiennictwa dialektu. Ich zapisy nie są dokładne, ponieważ słowa dostosowywano do artykulacji języków słowiańskich. Duchowni najczęściej nie znali litewskiego, dlatego na przykład zapisano vns. vard. de Giefe ‘Degesiai’ (trzykrotnie, LNKV KI Nr. 1, 2° 87*", 1677, 1711 m. — mało znaczących wariantów nie wyróżniono"), de Wonogalie “iš Zvanagalos' (83*), de Isznory “iš Norių' (litewski przedrostek zapisano łącznie, 1671 m., 92°). Najczęściej do litewskich nazw miejscowych dodawano słowiański przedrostek s (być może skrybie dyktował po polsku mówiący „tłumacz“): de Skizerij 85* “iš Kyzeriy’, de Smiciski 80* “iš Miciškių', de SNakiski 23* ‘is Nakiskiu’ (trzykrotnie, 23*, 17;в)庞.]}]}]We need correct malformed JSON? Need output only structure. Preserve. Translate text faithfully. Last had weird injection likely must not add. Ensure Polish and symbols. Lithuanian maybe. Let's formulate valid JSON. Note item line breaks from source? We preserve whitespace-separated symbols maybe represent as . 82*), de Stitanij 74" „iš Titonių”, d. Sturczyn 4° „iš Tuiciny”, z Zudek 98" „iš Udeku”, de Szudaki 97° „iš Udeku”, de Zwaldeyki 60" „iš Valdeikių” ir t. t. 1. AKCENTUOTAS BALसIS 0 < a Mušos krašte XVI–XVII a. susikūrė daugelis dabartinių kaimų ir formavosi Šiaurės vakarų panevėžiškių patarmė, jos šnektos, tarp jų ir centrinė Linkuvos šnekta. Akcentuotas pralietuvių ilgasis balsis *a@ tarmėje buvo susiaurėjęs į 0 jau XVI a.: Rimeikonis 1555, Puknioniu, Titoniu 1599 JNš (skaičiais žymimi užrašymo metai, santrumpa — parapija) KI Nr. 1, 5*. XVII a. balsis 0 daugiausia rašytas vietovardžių priesagose -oniai, -onys, -orai: Blekonie (5 kartai), Jawidony, Junelony, Juszkony, Gaylony, Kurniony, Mieguciony (6 k.), Meilony, Labory (5 k.), Mosczony, Puknioni (5 k.), Rymszony (2 k.), Titonie (30 k.), Tryszkony (3 k.), Wisgonie, Woronie (4 k.) ir t. t. A Lietuvių kalbos instituto istorinių vietovardžių kartoteka. Skaičiais žymimi lapai (a — pirmoji pusė, b — antroji pusė). Vietovardžius iš šaltinių rinko Rimas Garliauskas ir straipsnio autorius. Šaltinio lapai nurodomi pirmą kartą jį minint, prie kitų pavyzdžių iš to paties šaltinio jie nekartojami. W przypadku niektórych przykładów nie podano kart i stron; w takich przypadkach podaje się jedynie miejscowość i rok zapisu. ROZWÓJ FONETYKI PANEWĖŻYSKIEJ | 11 Zamiast przyrostka -on często używano przyrostka -un, np. Blakuny ‘Blekoniai’, Gailunie ‘Gailioniai’ (i Kapciony ‘Kapcitunai’), Leyszkuny ‘LaiSkoniai’, Mieguny ‘Miegoniai- ’, Miegociuny ‘Megucioniai’, Narykuny ‘Nereikoniai’ (i Planiuny ‘Plonénai’), Ropuny “Roponiai', Sterkuny ‘Starkoniai’, Tituny ‘Titoniai’, Titkuny ‘Titkoniai’, Tryszkuny “TriSkoniai’, Wayniekunie ‘Vainekoniai’ (około 15 nazw miejscowych). Zamiast samogłoski 0 często zapisywano a: Daunari ‘Daunoriai’, Jowidany ‘Javidoniai’, Labary ‘Laborai’, Mieguciany ‘Megucioniai’, Saban ‘Saboniy’, Pukniany ‘Puknioniai’, Ropanis ‘Ruponiai’, Tryszkany “TriSkoniai’, Tvtany “Titoniai’ (samogłoskę ė czasami zapisywano jako i, por. Butynie (3 razy) 1676 “Butėnai', Bininy “Binėnai'). W przyrostku ojkonimicznym -(i)ūnai samogłoska u została zachowana (13 nazw miejscowych) albo w tych samych nazwach miejscowych oznaczano ją jako o (10 form): Buciuny /Buciony (3 razy) “Bučiūnai', Butniuni /Butniony ‘Butniunai’, Gayzuny (17 razy) /Gaiziony (6 razy) ‘Gaizunai’, Gedziony “"Gedžiūnai', Kapciuny /Kapciony "Kapčiūnai', Katkuny ‘Katkunai’, Pikciuny / Pikcionie "Pikčiūnai- ", Podziuny /Podziony ‘Puodziunai’, Tautkuny “Tautkūnai', Ziniuny “Ziniūnai'. Dwojako mogły tu być oznaczane również 2 różne warianty tej samej nazwy miejscowej z przyrostkami -(i)ūnai i -(i)oniai. Przyrostki niektórych innych nazw miejscowości mogły być również mylone. Równoległa forma przyrostka nie została zapisana przy niektórych nazwach miejscowości jedynie dlatego, że wspomniano o nich 1–2 razy. Dwa warianty niektórych przyrostków (ich mieszanie) w nazwach miejscowości mogłyby częściowo pośrednio potwierdzać nazwiska mieszkańców Linkuvy z połowy XX w., które na przykład wymawiano Gasiliūnas, Pečeliūnas, a oficjalnie zapisywano Gasiulionis, Pečelionis. W inwentarzach zapisano autentyczne starsze formy nazw miejscowości: Linkawa 1618 (JNš KĮ 218?) (w mowie używana tak do dziś, ofic. Linkuva), Janiszkiey (= Janiskiai) 1669 ‘Joniskelis’. Niektórych nazw miejscowości używano zarówno z nowszym przyrostkiem, jak i bez niego, por. : Balsiai (Balsie 1677) —Balsiškiai (Bolszyszkiu), Barysai (Barysy) —Barysoniai (Borysany 1676), Kalpokai (Kolpaki 1677, 1712) —Kalpokiškiai (Kolpakiszki 1672, 1676), Lumbiai (Lumbie 1673) —Lumbeliai (Lumbele 1679), Masniai —Masnelės (Mesznele 1676), Plikiai (kilm. Plikiu 1675, 1678) —Plikėliai (Plikiele), Sidaugai (Sidawgie, Sydaukis 1677) —Sidaugiškis (Sydaugiszkis), Šikšniai (Szyksznie) —Šikšnioniai (Sixniany 1677), Triciai (Trycze) —Tricianai (Tryciuny 1674), Turciai (Turcze 1676) —dab. Turcinai, Zeimis —Zeimelis. 2. DWUGŁOSKI Dyftongi am, an, em, en na tym obszarze zaczęły się zwężać zapewne w XVI w., najbardziej intensywnie zwężały się w XVII w., a proces ten mógł zakończyć się w XVIII w., por. Montovtovi¢, Minkunovi¢ 1555 (LNKV), Jankunow 1599 (INS KI Nr. 1) i Jonkunow 1604 (53%), Krampiu 1612 /Krompiu 1600, 1617 /Krumpiu 1599 (JNS KI, Pociūnai). Podobnego zdania jest również prof. Z. Zinkevičius (1994: 51, 65; izofona zwężenia połączeń typu an dotarła do gwary panevėžiškiai od strony wschodniej dopiero po sześciu wiekach). W gwarze szawelskiej dyftongi am, an, em, en są zachowywane, dlatego w źródłach niekiedy te samogłoski zostały zwężone z innych przyczyn (slawizacji, wpływu sąsiednich gwar litewskich itd.). W drugiej połowie XVII wieku więcej było już zwężonych dyftongów. Na przykład w wymarłej oikonimii *Sangailiskiai w latach 1671–1679 an zachowano w 7 zapisach, 12 || KAZIMIERAS GARŠVA a zwężono —8. W tym przypadku 5 razy zapisano on, a 3 —un. Dyftong w nazwie Jomantonių w latach 1668–1771 dwukrotnie zachowano i 7 razy zwężono (4 razy on i 3 razy un). An w Zigmantiškių po 3 razy oznaczano jako on i un. Por. także. Bancze 1666 i Boncze 1678 (KLov), Domontaytys ‘Domantaitis’ 1671 (LNKv KI Nr. 1, 29%), £onguenaytys ‘Lengvinaitis’ (24°), Ponkaycia ‘Pankaitė’ (27%), Wapraytis ‘Vanpraitis’ (1677, 87°), Punkraytys ‘Pankraitis’ 1671 (24%), Szwumbarys ‘Svambarys’ (28), Walunciunas “Valančiūnas' (1°). W gwarach siauliskiej i poniewieskiej w XVII–XVIII w. zanikała nosowość samogłoski 4 i ulegała ona zwężeniu, por. Dranseikia 1612 /Draseikiow ‘Draseikiai’ 1616 (INS), Szoszgale “Žąsgaliai' 1673 (LNKV KI Nr. 1, 96*), Zaysynaytis 1672 (36*). Pod koniec XVIII w. w parafii Lygumai dyftongi an, am, a najprawdopodobniej także en, em również zostały zwężone. Świadczyłyby o tym formy Jokontyczia, Monszaycie, Montjurgie, Narmontas, Pronckunas, Vismonty i inne, zapisane w latach 1763–1781. O tym, że te dyftongi zwęziły się najpóźniej do połowy XVIII wieku, świadczą dyftongi, które nie uległy przegłosowi: Jokans 1776, Preymans 1784. W tym czasie dyftong an w niektórych przypadkach był już jeszcze bardziej zwężony, por. Tunkunas 1765. Jednak pochodzenie form Andreszunas 1773, Antanaytis, Pranskunas 1782, Stankuns 1784, Walancius 1764, Walantyns 1780, Tamkayte 1782, Stambras 1782 (oraz Stombrayte 1781 /Stumbraite 1780) nie jest całkowicie jasne. Niektóre z tych form mogły zostać zapisane niestandardowo lub niedokładnie (Antanas, Walantynas /Walontinas zapisywano także w 1860 r.), mogły mieć na to wpływ słowiańskie imiona Anton itd. ; por. także. Endre(a,y- )szunas, Endreszuniene 1778, Wenslajunas 1772 itd. Drugi komponent dyftongu ei, i, już w XVII wieku mógł być pomijany, por. : Nareykany 1700, Narekany 1700, 1701 (JNSK) ‘Nereikoniai’, Benoraicią 1609, 1611 / Beinoraicjiu 1614, 1616 (JNš) “Beinoraičiai'. Dwugłoski en, in występują w XVII–XVIII w.: Endresiunow 1605 (63?), Endruszkayciu 1601 (22*), Senkunu 1601 (JNš KI Nr. 1), Gendrotaycia 1672 (LNkv KĮ Nr. 1, 30*), Wenckunas 1671 (25*), Indrunas 1671 (28*), Swiadrozyntis 1671 (27*) „"Šventažentis?”. *, Endrelunas, Endrysziunas, Endresiunas 1772. W nazwie miejscowej Viendžindžiai pod koniec XVII w. 9 razy oznaczano en (< ien), 7 razy ien (samogłoska i najprawdopodobniej dodana jedynie ze względu na polską pisownię), 6 razy —in. W parafii janiskiej (gwara szawelska) głoski ie, uo być może już w XVI w. oddawano jako e, o/u: Lepaikiu 1599, Leparow ‘Liepory’ 1613, Szlestykow 1599 / Szlostiku 1603 / Stustikiow 1613, 1616 / Szluostikiu 1604 ‘Sluostikiy- ’. W XVII w. zapisano nazwy własne w gwarze poniewieskiej z odpowiednikami ie, uo: Iudmisewicz, Dewaytys (ale Awizienutis). Nieakcentowane dwugłoski ie oraz, jak się zdaje, uo u mieszkańców Lygum mogły być zachowywane albo monoftongizowane: Motiejuns /Motejuns 1777—1783, Urniezicia /Urnezicia, Usienis /Usenis 1767-1781, Jodpetrayte ‘Juodpetraité’, Jozenie ‘Juoziené’, Judicie 1776 “Juodyčia' (dwugłoska uo, oznaczana literą o, mogła być również zachowywana — w ten sposób oznaczano także sylaby akcentowane). 3. NIEAKCENTOWANE SAMOGŁOSKI i; u, 0 Nieakcentowane samogłoski i, u od pierwszych XVI źródeł a. sporadycznie rozszerzane ne tylko na obszarze gwary panevėžiškiai, ale także sziauliškiai: Dwilaiciu 1601 /Dwelaiciou 1600, 1606, 1611, Dwilia ROZWÓJ FONETYKI GWARY PANEVĖŽIŠKIAI | 13 /Dweliu 1616 JNš, Szperakiu 1615, Melwidziu 1613, 1616 (Satkūnai), Juszkayciu 1599, 1612 /Joszkaiciu 1610, por. także : Noraiciu 1600 /Nuraiczu 1613, 1615 (JNš KI). W XVII w. samogłoski te były rozszerzane prawdopodobnie nieco rzadziej niż obecnie. Nazwa miejscowa Girbutkiai (< Girbučiai) w zapisach parafii Linkuva 25 razy zapisana jako Girbutki i 16 razy — G(i)erbutki, Zimbiškiai — 30 razy Zymbiszki i tylko 8 razy Zembiszki, Diržiai — 20 razy Dyrze i tylko 5 razy Derzie. Inne rzadkie przykłady rozszerzenia samogłoski i: Katenu 1675 (102*) “Katiny’, Lencow 1676 (73") ‘Linkava’, Skierele 1675, 1678 (22°, 60*) ‘Skireliai’, Wiesiejkow 1675 (101?) “Višeikių', Typiony 1672 (32°) ‘Stipinai’ (LNKV), Weldunij 1671 (KLov KI Nr. 3, 48?) “Vildūnų"', Andrelunas 1677 (LNkv KI Nr. 1, 87%) ‘Andrelitinas’, Melenaytys 1671 (27+) ‘Mélinaitis’, Ziegaytys (25°) ‘Zigaitis’, Boteles 1671 (92°) ‘Butelis’, Garnes 1671 (28) ‘Garnys’, (ale Pintolis (26°) ‘Pintulis’ itd.). Podobnie rozpowszechniona była także nieakcentowana samogłoska u: Gostanie —1672 (95°) ‘Gustoniai’, Boywieniu 1676 (103°) ‘Buivény’, Trompanie 1672, 1678 (16°) “Trumpénai’, Androtaycia ‘Andriulai- ¢ia’, Androtaytys (dwukrotnie), Indrotaycia ‘Indriulai¢- ia’, Bodreonis ‘Budrionis’, Dargoziunas ‘Darguzitnas’, Janotaycia ‘Janulaicia’, lesolunas ‘Jasiuliinas’, Matosaytys ‘Matusaitis’, Plokaycia “PlūkaiCia- ’, Plokaytys ‘PlukaitisTM, por. także : Puntokany 1701 /Pontakany 1699, 1700 (JNSK 10°, 18°, 25°) „Pantakoniai”. Księgi parafii w Lygumach wskazują, że pod koniec XVIII wieku ukształtowało się wiele cech gwary północno-- zachodniej panevėžiškiej (a także gwar Lygumów i sąsiednich- ). Dane zebrano z ksiąg z lat 1763–1786. Krótkie samogłoski i, u były rozszerzane do €, 0, na przykład: Miszkuns | Meszkuns 1777, 1780, Sireykie | Sereikie 1776-1785, Syreikiele | Sereikiele 1765-1783, Szikszcie | Szekscie 1764—1780 (głos e oznaczany literą e), Kusztayte | Kosztycia 1764-1780, Jasionaycie 1764 “Jasiūnaičia', Jordaycie “Jurdaičiai', Lukosziuns /Lukoszaytis /Lokoszaytis 1774, Mantjurgie /Montjorgie 1764, Jorgaycie 1764 ‘JurgaiCiai’, Gutjurgaite | Godpetriene 1764, 1777, Puczayte | Poczayte 1780-1783, Stumbrayte | Stombrayte 1780 itd. Rozpowszechniane były nie tylko samogłoski przedakcentowe, lecz także poakcentowe, ale w języku występują one rzadziej, por. Melvelene 1776 ‘Milviliené’. W wykazie parafii Lauksodis z 1860 roku wyraźnie zaznaczają się te same cechy północno-- zachodniej gwary poniewieskiej co w księgach parafii Lygumai z XVIII wieku. Występują imiona i nazwiska z rozszerzonymi samogłoskami przedakcentowymi (Tamolonis, Kunegunda) oraz poakcentowymi (kunegs, Narbotas, Motiejes, Marcions, Pintolis) u, i. Niekiedy samogłoski w tych pozycjach również nie są rozszerzone (tak jak i obecnie —Ludviks, Kleryks, Nikodims, Wilips). por. Beinoraiciu 1616 /Benuraicia 1599, 1613 (INS KĮ), Nurgielu 1600, Petrošunu 1600, 1673 /Petrusunu 1673. Nazwa wsi Oniūnai została 12 razy zapisana ze starą samogłoską (10 razy suo i 2 razy z a), a trzykrotnie —z u (jeszcze 2 razy z i), nazwa Tolminiai —14 razy z o i 3 razy —z u. W nazwie wsi Roponiy zapisano wyłącznie o (9 razy) i a (5 razy), por. także : Dowidu /Duwidu 1679, Truszkuni 1711 itd., Jonaytys, Jonetaytys, Moteiunas, Powilaytys, Simonaytys 1671, Atkuciunas "Atkočiūnas", Grutaicia “Grotaičia"', Junaicia ‘Jonaičia- ', Junaitys ‘Jonaitis- ’, Junitaytys, Tutoraycia “Totoraičia' 1671. ? Zdaniem prof. A. Girdenisa znakami e, 0 mogły być zapisywane także bardziej otwarte samogłoski i, u. 14 | KAZIMIERAS GARŠVA W XVIII w. w parafii Łygumai samogłoska nieakcentowana o (najprawdopodobniej także €) była również zachowywana lub redukowana do węższej samogłoski u (ė > i), por. Juwayszayte 1778 ‘Jovaišaitė', Tamoszaytiene | Tamuszayte 1782, Tomkiene 1779, Tumkicie 1765. W 1860 r. w parafii Lauksodis było już więcej przykładów ze zwężoną samogłoską przedakcentową o: Bajurionas, Jokubas | Jukubas, Lukusziuns, Lukuszewicze, Petruszunene. Szczególnie dużo w zapisach z tego okresu samogłosek u, które przeszły w przednie i: Bėjewiczis, Gelažis, Izidoris, Karalis, Lukoszis, Motiejis | Motiejes, Monkowiczis, Narkewiczes, Tamoszis itd. Wiele takich form występuje także w tekstach A. Baranauskasa zapisanych pod koniec XIX w. Od XVIII w. do dziś trwała zmiana przednich samogłosek 4, # po miękkiej spółgłosce w i, por. : Wiejas /Wiejis „Vėjas” 1763–1782, Urnezis „Urniežius- ”. „ciuciuko” 1674), ale najczęściej — zachowane (Paziuraytis, Stasiutaytys, Stasiulonis, Ziukaytys 1671). Między spółgłoskami, zgodnie z przykładem Żmudzinów, sporadycznie wstawiano także samogłoski e, i: Ianiszekiel „Joniškėlis”, Senurelow „Snitreliy” 1700 (JNSK 17°, 19°, 27%), Kivedery 1671 „Kvedarai- ”, Posiwityn 1671 „Pasvitinys” (szerzej o anaptyksie żmudzkiej zob. Šliavas 1996: 11–12; Zinkevičius 1999: 87; Girdenis 2000 b: 268–271). 4. ODPOWIEDNIKI SPÓŁGŁOSEK. AKCENT Spółgłoska /XVII w. mogła być utwardzana przed samogłoskami typu e: Gialaziunas 1675 (62°) „Geležiūnas”, Siefaykanij 1674, 1677 (53%, 86°) „Sileikoniai” (w okolicach Vašków i Alksniupiów), Szytaykonis 1678 (8°) „Sileikonis- ”. W drugiej połowie XVII w. w połączeniach lbe, Ide I zaczęto utwardzać: w nazwie miejscowej Valdeikiai (ośmiokrotnie zapisanej jako Waldeykany) 20 razy I oznaczano jako miękkie (Waldeyki), a tylko dwukrotnie — jako twarde (Waldaykie) (21°, 42%). Por. też. Greycinis 1677 (85%) (obecnie byłoby Graitinis). Odnotowano formy Dewiniargie (7 razy) i Dewinelgi (5 razy), Daunory (6 razy) i Dalnoris (2 razy), Datgaylicia 1677 (Pautarakas 1671 wskazywałyby na rzadkie mieszanie głosek r —/, u —I, które zachowało się do dziś). Jedna czy druga forma mogła też zostać zapisana przypadkowo. W XVIII w. w oikonimach nieco mylono także spółgłoski k — č, por. : Mikiškiu 1678 „Mičiškių”, Valdajeziu 1673 /Valdajkiu 1677 „Valdeikių” (LNKV KI, s. 20%, 42%). Akcent w drugiej połowie XVII w. mógł już być także cofnięty. Wskazywałyby na to formy Typiony < Stipione ‘Stipinai’ 1672 (32%), Garnes < Garnes ‘Garnys’ (28*), Siuxnaytis < Sioksnaitis (por. šokšn „šikšna”) „Šikšnaitis” 1672 (35), zredukowanej długiej końcówki (-iai oznaczanej przez y lub e itd.). Wówczas wydłużono także akcentowane krótkie samogłoski i, u, e, a oraz skrócono nieakcentowane długie samogłoski i-, u, e-, 0“, e-, a". 5. ZREDUKOWANE KRÓTKIE SAMOGŁOSKI KOŃCÓWEK Ze względu na redukcję krótkich samogłosek w wygłosie wyrazu wyróżnia się sześć obszarów wschodniobałtyckich: 1) północnych mieszkańców okolic Poniewieża, opuszczających niemal wszystkie krótkie wygłosy, 2) Łotyszy, zachowujących samogłoski tematów na i i u, por. bralis, medus (u północnych mieszkańców okolic Poniewieża bro-l's', wtrącenie bra-!' „broli', mėds 'medus'"- ), 3) mieszkańców okolic Birż i peryferyjne gwary mieszkańców okolic Poniewieża, 4) północnych Żmudzinów, zachowujących pozostałości wygłosów: a) w sylabach mogących przyjmować akcent skie- ROZWÓJ FONETYKI GWAR PONIEWIESKICH | 15 (por. akts “akis'), b) skrócone samogłoski, które powstały z długich (varn“ ‘varna’) oraz c) samogłoski między 2–3 spółgłoskami, jeśli powstałyby trudniejsze do wymówienia połączenia głosek (bas’s ‘basas’, kakl’s ‘kaklas’), 5) zachodnich (środkowych) Auksztotów, niewymawiających pozostałości krótkich samogłosek, oraz 6) mieszkańców okolic Uciany, Wilna i innych, opuszczających krótką samogłoskę w bezokoliczniku itd. (por. dZ'u-t' “džiūti'). Zapis w księdze chrztów w Janiszkach z 1600 roku, Petrosiuns “Petrošiūnas' (s. 10°), wskazywałby na dawną tendencję do redukowania krótkich samogłosek w wygłosie. Wspomniany Petrošiūnas był związany z nieistniejącą już wsią Užtupai oraz z Petrošiūnas, położonymi między Linkową a Poswol. W XVII-wiecznym archiwum parafii Linkowa nazwiska mają wygłosy, z wyjątkiem jednego nazwiska Gulbins (1678, s. 17*). Zapisy imion i nazwisk w kościele w Lauksodzie z 1860 roku (Jonas /Jons, Motiejis | Motieis itd.) świadczą, że redukcja samogłosek krótkich zamkniętych wygłosów nasiliła się w pierwszej połowie XIX wieku, lecz wówczas obejmowała tylko około jednej trzeciej wygłosów (Garšva 2000: 166). W położonej około 30 km na południe parafii Pakruojis w 1858 r. spośród 200 nazw własnych tylko 3 miały zredukowaną samogłoskę a. „Samogłoski mamrotane” zaczęto oznaczać dopiero u północnych mieszkańców okolic Poniewieża, chociaż w tej gwarze redukcja krótkich samogłosek wygłosowych jest najsilniejsza. Teoria „samogłosek mamrotanych” opiera się na trzech argumentach — na grupach spółgłoskowych przed końcowym -s: 1) spółgłoska f przed -s nie przechodzi w afrykatę c, por.: bats ‘batas’ (ale ka-tes' /ka-t's' | ka-c's' ‘katés’), 2) spółgłoski dźwięczne b, d, g przed -s nie tracą dźwięczności, por.: l. mn. l. poj. bo-bs ‘bobas’; ba-ds ‘badas’, blo-gs ‘blogas’ (ale w zachowaniu tych spółgłosek pomaga cały paradygmat, por. także: bob ‘boba’ —bo-bos, ba-d "badui" —ba-da, blo-g ‘bloga’ —blo-ga ‘blogo’, daū.g ‘daug’), 3) spółgłoski š, Z, s wraz z -s nie zlewają się w jedną spółgłoskę o takiej samej długości, por.: la-Ss ‘lasas’, la*žs ‘lazas’, lass ‘lesus’ (las ‘lesa’, ale także te przedostatnie spółgłoski wspierają inne formy tego samego wyrazu, por.: lp. dopełn. la*ša, la-Za; la-ses' ‘leses, lesusi’ itd.). Pewnym argumentem na rzecz tej teorii mogłoby być także to, że samogłoski intonowane rosnąco nie tworzą z sonantami dyftongów o mocnym nagłosie, por.: kal ‘kala’ (a także ka--lam ‘kalame’, kd.lns ‘kalnas’, kal /kal “kalū'). Po wypadnięciu krótkich samogłosek wygłosowych dźwięczne spółgłoski żmudzkie przed -s tracą dźwięczność (por.: raks ‘ragas’, baūps ‘baubas’- ), grupy £ + s, d + s przechodzą w c (bac ‘badas’), powstają wtórne dyftongi (véi /véi ‘veja’). Nie można wymagać, aby tak było także w innych gwarach (na przykład u mieszkańców okolic Poniewieża), ponieważ w tych gwarach różnią się również rozprzestrzenienie samogłosek i, u oraz inne zjawiska (por.: u mieszkańców okolic Telsz aš lopo “aš lupu", tė lūpi “tu lupi', ons lop jis lupa’; u północnych mieszkańców okolic Poniewieża as lop, to lop, jos lip). Dwie wyżej wymienione właściwości końca wyrazu są właściwe również mieszkańcom okolic Szawli (por.: draūgs ‘przyjaciel’, lads ‘lód’; daržs ‘ogród’, saūss ‘suchy’, kaušs “chochla- '), lecz w ich przypadku nie proponuje się „samogłoski mamrotanej”. Można to wyjaśniać również zachowaniem niezwykłych skupień spółgłosek, dźwięczności spółgłosek oraz opozycji krótkiego i długiego s. W hipotezie naukowej nie można przemilczać również danych, które jej przeczą. Po pierwsze, głównie w gwarze paneweżyskiej po spółgłoskach miękkich (często — również po samogłoskach szeregu przedniego, por.: kd.r'ves' ‘krowy’, lecz sidė-s ‘siedzisz’, nakti.m ‘nocom’) występuje miękkie tylne -s'. Miękkość końcowej spółgłoski -s' w parach ar.kels “pług' —ar'kel's ‘koń’, ka-len's' ‘będziesz więził’ —ka-len's' ‘więzień’ można wyjaśnić również tym, że znajduje się ona po spółgłosce miękkiej. Jeśli jednak przyjąć teorię „samogłoski mamrotanej”, należałoby wyjaśniać zmiękczenie -s pod wpływem przedniej „samogłoski mamrotanej” (albo przed nią, ponieważ na podstawie wymowy nie można ustalić, gdzie ta „samogłoska mamrotana” miałaby się znajdować). Zgodnie z wymową należałoby wtedy synchronicznie transkrybować ka-len's's ‘będziesz więził’ —ka-len's- 's ‘więzień’ (miękka tylna spółgłoska), jaiiČos'o ‘czuję się’ —jaūč'os “czułem się’, natomiast diachronicznie (jak najczęściej się czyni) — ka-len's's —ka-len'ss', jaiic'os's —jaūč'ose itd. ]} રહી 博悦? Nope. Po miękkiej spółgłosce w wyrazach gal ‘może’, nor's' ‘chociaż’ również powinniśmy pisać samogłoskę przedniego szeregu „mamrotaną”, choć nie jest jasne, jak mogła się ona tutaj „pojawić”. Twardnienie końcowej spółgłoski dialektu -s' trwa do dziś. W kilku miejscowościach (Linksmūčiai, Šiaudiniai, Zeimélis) ta spółgłoska jest nadal wymawiana miękcej niż na całym pozostałym obszarze dialektu, por.: tryb przypuszczający, l. poj. 1 os. barčes' /barč'os' ‘bar¢iaus’, 3 os. bartos' | bartus "bartųsi- '; czas przeszły prosty, 1 os. bar'os' /bar'os ‘bariausi’ itd. Wbrew temu, co się twierdzi, na końcu wyrazu spółgłoski j, v przechodzą w į, ų, wskazując, że po nich nie ma już żadnej samogłoski, por.: koi ‘noga’, ko-is' ‘nogi’, vé'is' ‘wiatr’, lou ‘łóżko’, kl'a-us ‘klon’, téus ‘ojciec’, l'on.kau ‘Linkava’ (analogia innych form wymaga zachowania tych spółgłosek również tutaj). Na końcu wyrazu, w trudno wymawialnych skupieniach spółgłosek s, š, b, p. d, g oraz sonantów l, r, m, n, v wstawia się samogłoskę e (o) (po twardej spółgłosce) lub e (po miękkiej spółgłosce), por.: gai.sers ‘pożar’, vapsev ‘osa’, kabel's' ‘hak’, basel's' ‘drąg’, tr'ū.kSems ‘hałas’, du.gens ‘dno’, dogen' ‘na dnie’ itd. Gdyby występowała tu samogłoska „mamrotana” tworząca sylabę, nie trzeba byłoby wstawiać nowej samogłoski. W 1850 r. w okolicach Lauksodis zredukowano (całkowicie usunięto) tylko około 30% krótkich samogłosek, w 1930 r. — około 50%, w 2000 r. — 99%. Pary minimalne niekiedy dowodzą nie różnic fonologicznych, lecz tylko pewnych różnic fonetycznych między nimi. Samogłoski mamrotane północnoponiewieskiego w większej części obszaru dialektu (z wyjątkiem obrzeży) zanikły w ciągu ostatnich 300 lat i należy je uznać nie za kategorię synchroniczną, lecz diachroniczną. 6. WNIOSKI W artykule omówiono zapisy 3000 nazw miejscowych i 1000 nazwisk w księgach kościołów Linku™y, Klovainiai, Joniškis, Joniškėlis i innych z XVI–XVIII w. Teksty pisane po polsku i łacinie odzwierciedlały dialekt nie całkiem dokładnie. Wnioski można z tego wyciągać jedynie w przybliżeniu i ostrożnie. Akcentowana długa samogłoska *a w gwarze poniewieskiej mogła zwęzić się do o już w XVI w. Dwugłoski am, an, em, en, samogłoskowe nosowe g, ¢ zwężały się, jak się zdaje, w XVI–XVIII w. a. Nieakcentowane i, samogłoski rozszerzały się już w dawnych tekstach a. XVII w. Samogłoska o (i, jak się zdaje, €) dopiero wtedy zaczęła się zwężać, por. Oniuni /Uniuni “Oniūnai’. Wówczas monoftongizowały się nieakcentowane dyftongi ie, uo. Nieakcentowane przednie u czasem tłumaczono i, o między spółgłoskami sporadycznie wstawiano samogłoski e, i (por.: laniszekiel „Joniškėlis”, Posiwityn „Pašvitinys”- ), pomijano drugi komponent dyftongu (Nareykany ei | Narekany „Nereikoniai”). Spółgłoska / w gwarze została stwardniona najprawdopodobniej XVII a. Akcent w gwarze panevėžyskiej w drugiej a. połowie XVII został przesunięty, por. : Typiony < Stipione ‘Stipinai’, Garnes < Garnes ‘Garnys’. Węższego (centralnego) obszaru gwarowego — Szczegółir owy rozwój — fonetyczny sąsiednich gwar okolic Linku­wy mógł wyglądać następująco: ROZWÓJ FONETYKI GWAR PANEWĖŽYSKICH | 17 1) Zwężenie głosek typu 4, ¢, an, en około XVI w., por. Montovtovi¢, Minkunovic 1555 r. (oparto się na archiwach kościelnych); 2) zwężenie akcentowanego długiego a“ do o do XVI–XVII w., por. : Rimeikonis 1555, Labaris /Laboris 1679; 3) zmiękczenie spółgłoski /s/ przed samogłoskami typu e oraz w połączeniach lbe, Ide około XVII w.: *lanta < lenta, Waldeyki 1677 > Valdaike „Valdeikiai”; 4) wycofanie akcentu około XVII w., por. *lanta > *lonta > lont(a); 5) wydłużenie akcentowanych krótkich samogłosek i, u, e, a; 6) skrócenie nieakcentowanych długich samogłosek i+, u-, é-, 07, e“; 7) rozszerzenie samogłoski i do e: Zembiski 1674, Gierbutki 1676, Pezenis 1765; 8) monoftongizacja nieakcentowanych ie, uo, zwężenie ė, 0 (częściej w gwarach południowej części): Wiendzindzie /Wendzindzie 1677, Woytekunas 1738, Binkiawiczene 1793; Tolminij 1677, Tulminy 1711, Truszkuny 1711; 9) przejście uprzednioniebiańczonych nieakcentowanych u, a w i (por. serb'ala ‘siurbélé’, vėlnis' ‘velnias’). Drugi etap rozwoju gwar trwał po zarazie z lat 1708–1711 (opiera się również na licznych tekstach gwarowych): 1) jakościowa redukcja krótkich i, u, e, a w sylabie końcowej w XVIII–XX w. (w zapisanych w 1860 r. nazwach i nazwiskach parafii Lauksodis jedna trzecia krótkich samogłosek już zanikła); 2) wstawienie samogłosek e, e/o w skupieniu spółgłosek przed /, r, m, n, v w XIX–XX w.; 3) dalsze rozszerzanie się samogłoski e (< i) do ¢ przed spółgłoską twardą w XIX–XX w. Gwara ukształtowała się w XVI–XVIII w., a później ulegała nieznacznym zmianom. Jest to hipoteza, która będzie zachęcać do dalszych badań*. Do wszechstronnego uzasadnienia starszych zmian brakuje danych. Niektóre najstarsze cechy dialektu można wyjaśniać substratem języka zemgalskiego. Granica Łotwy (Kurlandii) miała niewielki wpływ na tradycyjną gwarę. Sprzyjała ona jedynie wzajemnemu oddziaływaniu języków. SKRÓTY JNš — Joniškis JNšK — Joniškėlis KĮ — księga wpisów chrztów KLov — Klovainiai LNKV — Linkuva LITERATURA GARSVA, K. 2000: „Murmurujące samogłoski” mieszkańców północno-zachodniej części gwary panevėžyskiej. Acta Linguistica Lithuanica 43, GIRDENIS, A. 2000 a: Prace językoznawcze 1, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego. GIRDENIS, A. 2000 b: Prace językoznawcze 2, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. š Zdaniem profesora A. Girdenisa niektóre zmiany głoskowe wspomniane w tym artykule musiały nastąpić znacznie wcześniej. 165-175.