Kalbos reiškinių vertinimo laipsniai

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 97-103 Stopnie wartościowania zjawisk językowych RITA MILIŪNAITĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Celem artykułu jest przedstawienie systemu stopni wartościowania zjawisk językowych, który, zastosowany w lingwistyce preskryptywnej, mógłby zwiększyć spójność prac normatywnych i skuteczność zaleceń językowych. Stopnie oceny odzwierciedlają różne typy relacji między rozpatrywanymi cechami językowymi a skodyfikowanymi normami języka standardowego. Przy ich przypisywaniu uwzględnia się cechy tych norm, mianowicie zróżnicowanie, stabilność, zmiany językowe, zróżnicowanie funkcjonalne i stylistyczne itd. Autor omawia cztery stopnie oceny, definiuje ich podstawowe cechy i analizuje, jak funkcjonują one w praktyce. 1. UWAGI WSTĘPNE W teorii i praktyce kultury języka jednymi z najważniejszych kwestii są: jak oceniać poszczególne zjawiska językowe, jakimi zasadami i kryteriami normalizacji się kierować, jak ukazywać różną wartość zjawisk i specyfikę ich użycia. Ostatnia kwestia — system różnych stopni wartościowania — staje się szczególnie aktualna, a naturalnie wynika przede wszystkim z tego, że ogólny język litewski osiągnął już taki poziom rozwoju, iż może samodzielnie się rozwijać i opierać na własnych możliwościach, a jednocześnie pozostaje wyraźnie poddany wpływom zewnętrznym, przy czym cały ten proces w ostatnim czasie bardzo się nasilił. Inna rzecz — współczesne użycie ogólnego języka litewskiego staje się coraz bardziej podzielone na różne gatunki i dziedziny, a granice stylów funkcjonalnych, wcześniej uznawane za dość wyraźne, znacznie się zacierają. Szczególnie trudna do określenia staje się odmiana ogólnego języka mówionego, w której często splatają się elementy samego języka ogólnego, gwar i żargonu. Zatem różnorodność użycia języka ogólnego zachęca do bardziej aktywnego, świadomego wpływu normalizatorów na proces rozwoju języka ogólnego, aby żywiołowość nie wzięła góry, ponieważ zasadniczo byłoby to sprzeczne z samą naturą języka ogólnego. Użytkownicy języka ogólnego również się zmieniają. Przez niejedno dziesięciolecie w normatywnej pracy nad językiem litewskim dość ważną rolę odgrywały autorytet (normalizatora języka) i tradycja normalizacyjna. W ostatnim czasie użytkownicy języka nie zadowalają się już prostą odpowiedzią na pytanie — czy można używać jakiegoś zjawiska, czy nie. Prosi się o uzasadnienie — dlaczego. Chce się, aby zalecenia językowe były spójne, systemowe i logiczne, oraz wyraża się niezadowolenie z odmiennej oceny tego samego zjawiska w różnych źródłach normatywnych. W najnowszych publikacjach normatywnych, różnorodnych zbiorkach porad językowych, artykułach dotyczących praktyki językowej, recenzjach itp. brak wspólnego i jasnego systemu oceny zjawisk językowych. Oceniające normy językowe i błędy sklasy- 98 | RITA MILIŪNAITĖ Nazwy znacznie się różnią i nie zawsze można zrozumieć, czy autor uważa jakieś zjawisko za błąd językowy, czy tylko za naruszenie norm stylistycznych itp. Wydaje się więc celowe omówienie przynajmniej najważniejszych cech możliwego systemu oceny zjawisk. Mając to wszystko na uwadze, do oceny zjawisk językowych należy podchodzić już z nieco innej perspektywy niż było to przyjęte przed mniej więcej dziesięciu laty: użytkownikom języka ogólnego zaczyna nie wystarczać nie tylko ilościowo, lecz także jakościowo ta informacja, która była publikowana we wcześniejszych opracowaniach normatywnych (np.: w Kalbos praktikos patarimuose, 1985; Dabartinės lietuvių kalbos žodyne, 2000'; Dabartinės lietuvių kalbos gramatikoje, 1994 i in.*). Innymi słowy, należy nie tylko uwzględniać najnowsze zmiany języka ogólnego (pojawianie się nowych zapożyczeń, nowych znaczeń wyrazów, całych nowych konstrukcji, wycofywanie się niektórych zjawisk z użycia, funkcjonalno-stylistyczne różnicowanie różnych środków wyrazu), lecz także szukać sposobów doskonalenia systemu oceny zjawisk wariantywnych. Zarys tego artykułu powstał jeszcze w 1998 r., gdy w Państwowej Komisji Języka Litewskiego rozpatrywano podstawy i zasady nowego wydania Kalbos praktikos patarimų’. Należało uzasadnić wybrany dla tej publikacji system oceny zjawisk językowych i zaproponowano zastosowanie czterech stopni oceny". Zanim przystąpi się do scharakteryzowania stopni oceny zjawisk językowych, należy pokrótce omówić podstawowe związane z tym pojęcia. Należy od razu podkreślić, że stopień oceny jest wielkością pochodną. Zależy od tego, jak zdefiniujemy normę języka ogólnego. 2. CECHY NORM JĘZYKA OGÓLNEGO Tym razem, nie zatrzymując się szerzej nad rozważaniami teoretycznymi, należałoby podać najbardziej akceptowalną dla nas definicję normy języka ogólnego i scharakteryzować te jej cechy, które są ważne przy dalszym omawianiu stopni oceny zjawisk językowych. Nie jest to proste, ponieważ w teorii kultury języka litewskiego w tym przypadku występuje zarówno zamieszanie terminologiczne, jak i różne koncepcje normy, zwłaszcza jeśli chodzi o relacje między normą a uzusem (por.: Girdenis, Pupkis 1978: 56; Kniūkšta 1979: 85; Pupkis 1980: 20; Gaivenis, Keinys 1990: 134; Ambrazas, red., 1999: 295-296; Klimavičius 2002: 19). Najbardziej neutralna i uniwersalna wydaje się definicja zamieszczona w „Encyklopedii języka litewskiego”: „norma językowa (łac. norma „miara, zasada”) — ogół faktów językowych i sposobów ich używania uznawanych w jakimś społeczeństwie w określonym czasie” (Ambį To wydanie zasadniczo powtarza wydanie z 1993 r. 2 Por. także nieodpowiadające już współczesnym potrzebom stwierdzenie z podręcznika szkolnego: „Norma języka ogólnego jest dość rygorystyczna, opiera się na dwóch miarach oceny: poprawna — niepoprawna, czysta — nieczysta” (KOŽENIAUSKIENE R., DOBROVOLSKIS B., ZINKEVICIUS Z. Lietuvių kalba. Vadovėlis IX klasei, Kaunas: Šviesa, 2001, 3. wydanie, 15). Zasady te zostały zatwierdzone przez Komisję i opublikowane w czasopiśmie Gimtoji kalba (1998, 12, 4-6). Dalej rozwijając i podsumowując myśli na ten temat, fragmentarycznie przedstawione we wcześniejszych artykułach, autorka opiera się również na doświadczeniu zdobytym podczas analizowania zaleceń dotyczących prac normatywnych z zakresu języka, a także podczas omawiania w Komisji Języka Litewskiego zjawisk gramatycznych zawartych w Kalbos patarimai oraz wielokrotnego dyskutowania nad istotą tego systemu stopni oceny i zasadami jego stosowania w praktyce. STOPNIE OCENY ZJAWISK JĘZYKOWYCH | 99 razas, red., 1999: 295). Stąd wyprowadza się również definicję norm języka ogólnego: „całość faktów językowych charakterystycznych dla języka ogólnego i w nim używanych oraz reguł” (tamże). Można tu dostrzec dwa aspekty norm: normy jako powszechnie uzusowo uznane użycie oraz normy jako całość praw i reguł języka. W pierwszym przypadku można mówić o normach REALNYCH (funkcjonujących), w drugim — o KODYFIKOWANYCH (idealnych). Drugi aspekt norm języka ogólnego — kodyfikacja — jest zasadniczy i odróżnia normy języka ogólnego od norm językowych w ogóle. Błędne jest jednak sądzić, że za normy języka ogólnego można uznać wyłącznie to, co zostało skodyfikowane. Kodyfikacja niejednokrotnie może być przestarzała i niepełna, nieodzwierciedlająca rzeczywistego stanu, ponieważ zazwyczaj podąża za normami realnymi. Na przykład w DLKŽ nie ma słów aplinkosauga, jogurtas, rankinė, žiniasklaida i in., chociaż w uzusie języka ogólnego już całkowicie się utrwaliły, a zatem stanowią normę realną. Normy języka ogólnego można scharakteryzować jeszcze według kilku cech: 1) w zależności od tego, czy normy tworzą jądro języka ogólnego, czy jego peryferię, są one PODSTAWOWE i UBOCZNE; 2) pod względem czasowym normy języka ogólnego mogą być WYCOFUJĄCE SIĘ (przestarzałe), WSPÓŁCZESNE i PRZYSZŁE (zaczynające się utrwalać) (por. dynamiczną teorię normy, Pupkis 1980: 21-24); 3) według przynależności do ogólnego (powszechnego) użycia lub do którychś funkcjonalnych stylów języka ogólnego — OGÓLNE i SPECJALNE (por. Klimavičius 2002: 23). Jak wspomniano, stopień oceny jest wielkością pochodną, względną i zależy od koncepcji norm języka ogólnego, a zatem system stopni oceny powinien odzwierciedlać różnorodność norm języka ogólnego (wariantywność, stałość, rozwój, relacje między normą rzeczywistą a skodyfikowaną, funkcjonir alno-stylistyczne zróżnicowanie norm itd.). 3. STOPNIE OCENY I ICH RODZAJE To, że zjawiska językowe są oceniane niejednakowo, że w różny sposób określa się ich stosunek do norm języka ogólnego, wynika z dość krótkiej historii normalizacji naszego języka ogólnego. Już z praktyki korektorskiej Jonasa Jablonskisa zaczyna wyłaniać się tendencja, by nie tylko wyznaczać ścisłą granicę norma–błąd, lecz także dostrzegać więcej, bardziej różnorodnych relacji między normą a błędem. Jest to związane zarówno z omówioną różnorodną naturą norm języka ogólnego, jak i ze specyfiką funkcjonowania tych norm. Różne publikacje normatywne w taki czy inny sposób starają się pokazać, co jest niezalecane, oddzielić to, co jest niewielkim błędem, od tego, co jest mniej lub bardziej akceptowalne w języku ogólnym (na przykład o systemie stopni oceny w „Poradniku językowym” (1939) zob. Miliūnaitė 2000: 24-35). Pod tym względem znaczny postęp dokonał się podczas opracowywania I wydania Porad praktyki językowej (1975) (zob. Labutis 1972: 12-16; mówiono tu o trzech różnych stopniach normowania lub normatywności, chociaż w samej publikacji nietrudno zauważyć, że są cztery). 100 | RITA MILIŪNAITĖ Stopień oceny wskazuje na stosunek ocenianego zjawiska językowego do normy języka ogólnego. Aby ustalić stopień oceny danego zjawiska, najpierw trzeba odpowiedzieć na pytanie: CZY DANE ZJAWISKO JĘZYKOWE JEST NORMĄ? Ponieważ nie zawsze można dokładnie wyznaczyć granice błędu i normy z powodu ciągłych zmian językowych oraz wynikających z nich przypadków pośrednich, różnych wyjątków I tym podobnych, możliwe są co najmniej cztery odpowiedzi: (1) jest to powszechnie uznana norma językowa (jeśli jest wariantywna —te warianty są równorzędne); (2) jest to norma, ale tylko jeden (poboczny) z konkurujących z nią wariantów; (3) nie jest to powszechnie usankcjonowana norma, ale nie można też uznać tego za duży błąd; (4) nie jest normą, lecz powszechnie uznawanym jej naruszeniem (a więc — błędem). Można to przedstawić schematycznie: błąd A zatem wyróżnia się cztery stopnie oceny zjawisk językowych, które pokazują, co jest dopuszczalne w języku ogólnym, co może być używane w pewnych przypadkach, czego należy unikać, a co jest niedopuszczalne. Umownie zapisuje się je w następujący sposób (a — oceniane zjawisko, b — zjawisko normatywne): (1) a+ lub a |b; (2) a || b; (3) a vngr. —b, (4) antk. = b. 3.1.a+,a|b Ten stopień oceny wskazuje, że oceniane zjawisko jest normą (a+) lub, jeśli norma jest wariantywna, oceniane zjawiska są z punktu widzenia normy CAŁKOWICIE RÓWNOWAŻNE (a|b), a więc najczęściej absolutnymi synonimami (dubletami) różnych poziomów, na przykład: Ktoś zapukał (| pukał) do drzwi”.. Zjawiska te stanowią rdzeń normy i są skodyfikowane pozytywnie, tzn. uznaje się je za poprawne. Z punktu widzenia funkcjonowania, jeśli norma jest wariantywna, zjawiska te mogą mieć pewne, stosunkowo niewyraźne, funkcjonalne odcienie stylistyczne, które zazwyczaj wynikają z pochodzenia zjawisk, tradycji użycia, rozpowszechnienia, zakresu użycia itp. Z czasem w użyciu, konkurując ze sobą, mogą zyskać dodatkowe cechy i przestać być uznawane za dublety albo jedno z nich wycofuje się z rdzenia normy. 5 Ponieważ w artykule mowa jest o samych cechach stopni oceny i zasadach ich rozróżniania, celowo podaje się niewiele konkretnych przykładów; można je znaleźć, przedstawione zgodnie z omawianym systemem stopni oceny, w serii broszur „Porady językowe” (zob. Porady językowe 1. Formy gramatyczne i ich użycie. Red. naczelny A. Pupkis, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego, 2002; Porady językowe 11. Składnia: 1. Użycie przypadków. Red. naczelny. A. Pupkis, Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego, 2003). STOPNIE OCENY ZJAWISK JĘZYKOWYCH [101 3.2.a || b Tym stopniem oceny oznacza się relacje WARIANTÓW NORMY (por. Miliūnaitė 2002: 38–39), gdy zjawiska językowe lepsze, bardziej odpowiadające tendencjom języka ogólnego i potrzebom użycia, zaleca się zamiast zjawisk nie najlepszych, lecz nieuznawanych za błędne. Takie warianty najczęściej pozostają względem siebie w relacji jądra normy (norma neutralna, powszechna) i peryferii (poboczne warianty normy), na przykład: vieneri (|| vieni) metai; Tutaj pierwszy wariant jest bardziej systematyczny, lecz sztuczny, a drugi od dawna tradycyjnie używany i podawany jako norma podstawowa. Dbając o czystość języka ogólnego, na tym stopniu należy oceniać część wyrazów międzynarodowych (zwłaszcza mając na uwadze użycie powszechne, a nie specjalistyczne) — wtedy, gdy istnieją dla nich całkowicie równoważne zamienniki, na przykład: siurprizas (|| staigmena, netikėtumas). Ponadto takie warianty mogą różnić się funkcjonalnie i stylistycznie, a w takim przypadku pozostają względem siebie w relacji zjawisk stylistycznie nieoznaczonych i oznaczonych, na przykład: diegia šonas (|| šoną); mianownik jest w tym przypadku normą poboczną, właściwą stylom swobodnym, a biernik — normą neutralną. Zatem przyznając pierwszeństwo wariantom lepszym, także gorsze SĄ TOLEROWANE, A użytkownicy mogą wybierać — zgodnie ze stylem funkcjonalnym, swoimi nawykami językowymi itp. (na przykład lepsze warianty są zalecane w języku prestiżowym, podaje się je jako podstawowe przy nauczaniu języka litewskiego osób nieznających litewskiego). W drugim stopniu oceniane warianty a stanowią ruchomą część normy. Z czasem poboczny wariant normy może wyprzeć podstawowy, tj. zamienić się z nim miejscami, albo wycofać się z użycia i przestać być uznawany za normę języka ogólnego. 33.a vngt. —b Tym stopniem ocenia się takie zjawiska językowe, które znajdują się na pograniczu normy i błędu, w tak zwanej szarej strefie, w której często dopiero krystalizują się takie czy inne tendencje językowe, dlatego nie zawsze łatwo je uchwycić i zdefiniować. Takie zjawiska nie są powszechnie usankcjonowane (tj. mogą być skodyfikowane negatywnie albo w ogóle nie trafić do publikacji normatywnych ani jako norma, ani jako błąd). W większości przypadków zjawiska te należy uznać za odstępstwa od normy, niewłaściwe tendencje językowe, na przykład konkurencję form stopni złożonych i prostych: Teraz wykonamy bardziej złożone (-złożony) ćwiczenie. Są to przypadki pośrednie między błędem a normą, powstające z różnych przyczyn: 1) rozwoju języka oraz wynikających z niego sprzeczności na styku systemu i podsystemu lub kilku podsystemów (na przykład zjawiska tego samego typu, lecz o różnej realizacji leksykalnej, mogą być w różnym stopniu zakorzenione w języku); 2) niedostatecznego zbadania istoty zjawiska i braku dyskusji nad jego oceną; 3) rozprzestrzenienia stylistycznego itp. Ten stopień oceny może również wskazywać na status normy nadchodzącej lub wycofującej się (dawnej, niemającej już perspektyw), —na przykład dziesięć lat temu bezcelowo próbowano przywrócić liczbę mnogą spalių mėnuo. Zatem zaleca się unikać takich wariantów i wybierać właściwszy sposób wyrażania, mając w ten sposób nadzieję na zahamowanie rozpowszechniania się zjawisk niepożądanych we współczesnym użyciu języka ogólnego. 102 | RITA MILIŪNAITĖ 3.4. a nik. = b Są to wyraźne BŁĘDY JĘZYKOWE, najczęściej naruszenia systemu. W języku ogólnym takie zjawiska w ogóle nie są dopuszczane do użycia i są bezwzględnie poprawiane. W opracowaniach normatywnych zwykle opisuje się je skrótami ntk., nevart. Do tej grupy należą również wszystkie przypadki z „Wykazu wielkich błędów językowych”. Ponadto zaliczają się tu naruszenia norm leksyki specjalistycznej (terminów). W większości są to zjawiska powstałe pod wpływem języków obcych: zapożyczenia leksykalne, kalki językowe lub obce znaczenia wyrazów, kalkowane wyrażenia i konstrukcje składniowe itd., na przykład: imidžas (=wizerunek), komisijos sąstatas (=skład), spójniki kad, jei(gu) z bezokolicznikiem dla wyrażenia celu i podobne. Ponadto można tu zaliczyć nieprawidłowe zjawiska językowe powstałe w rodzimym języku, bardzo wąskie dialektyzmy, rzeczy całkowicie przestarzałe i nietypowe dla współczesnego użycia — to, co jest sprzeczne z systemem języka ogólnego i koliduje z jego prawami oraz zasadami. 4. UWAGI KOŃCOWE Związki cech normy z systemem stopni oceny można by scharakteryzować bardziej konkretnie w następujący sposób. 1. Opozycji między pozytywnie i negatywnie skodyfikowanymi zjawiskami odpowiada podział na I, II oraz III, IV stopień oceny. Normy rzeczywiste mogą pokrywać się (i w wielu przypadkach pokrywają się) ze skodyfikowanymi — jeśli w ogóle nie zostały jeszcze skodyfikowane, nierzadko odpowiada im III stopień oceny. 2. Normom głównym i pobocznym odpowiada podział na I i II stopień oceny. 3. Ważne jest, że zarówno norma główna (I stopień), jak i błąd (IV stopień) są chronione przed zbyt gwałtownymi zmianami — oddzielają je dwa stopnie przejściowe (II i III). 4. Do odzwierciedlenia dynamiki wycofujących się (starzejących się) i przyszłych (zaczynających się umacniać) norm odpowiedni jest III stopień oceny („niezalecane”). Z czasem niektóre z takich zjawisk mogą przejść w błędy (IV stopień), inne zaś — zostać uznane za normy (tj. mogą zostać skodyfikowane) (II i I stopień). 5. Funkcjonalno-stylistyczne zróżnicowanie norm języka ogólnego (w istocie — rozróżnienie norm ogólnych i specjalistycznych) może być jedynie dodatkową cechą stopni oceny. Wygodnie jest wskazywać je odpowiednimi oznaczeniami przy ocenianym zjawisku a. Na przykład, jeżeli oceniane zjawisko uważa się za funkcjonalnie przestarzałe, można oznaczyć: a psn. vngr. —b; jeżeli gwarowym: a itrm. vngr. —bir pan. Należy podkreślić, że w języku ogólnym niezbędnym warunkiem funkcjonowania zjawisk należących do różnych stylów funkcjonalnych jest ich poprawność, można więc mówić jedynie o przynależności zjawisk ocenianych na I i II stopniu do jakiegoś stylu funkcjonalnego lub ich grupy". Na przykład, jeżeli zjawisko jest charakterystyczne dla swobodnejKomis1998, 123-176. ji Języka Litewskiego uchwały 1977-1998. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, Nie chodzi tu o umotywowane użycie zjawisk nienormatywnych, na przykład w stylu artystycznym, który tylko częściowo można uznać za obszar użycia języka ogólnego. STOPNIE OCENY ZJAWISK JĘZYKOWYCH | 103 wszystkich stylów (publicystycznego, artystycznego, potocznego- ), tj. jako przeciwieństwo stylów oficjalnych (informacyjnego, administracyjnego, naukowego), można to oznaczyć następująco: a swob. | b albo a swob. || b. W takich przypadkach zjawisko b uważa się za podstawowe, stylistycznie neutralne, charakterystyczne dla ogólnego użycia. Omówiony system stopni oceny zjawisk języka ogólnego pozwala realizować nie tylko zasadę zmienności norm języka ogólnego, lecz także zasadę trwałości tych norm, tj. pomaga zmniejszać rozbieżność między normą skodyfikowaną a rzeczywistą. Jest to swoiste zabezpieczenie stałości norm, zapobiegające bezpodstawnym i bezmyślnym zmianom norm lub przynajmniej łagodzące ich nieuniknione wahania. Jednocześnie ten system stopni wartościowania jest także mechanizmem zmienności norm, ponieważ, uwzględniając rozwój języka, pozwala w razie potrzeby zmieniać normy i robić to wyłącznie poprzez warianty, nie przeskakując kilku szczebli (a ntk. = b-D armg.-b->al|- |b-—a|b lub w odwrotnej kolejności). W ten sposób można zmniejszyć występujące obecnie rozbieżności w różnych pracach normalizacyjnych. Dlatego właśnie wartość danego zjawiska, określana na podstawie systemu stopni wartościowania i przy zastosowaniu zasad oraz kryteriów normalizacji języka ogólnego, powinna być głównym przedmiotem sporów językowych między normalizatorami. LITERATURA AMBRAZAS, V., red. 1999: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. GAIVENIS, K., KEINYS, S. 1990: Słownik terminów językoznawczych, Kowno: Šviesa. GIRDENIS, A., PUPKIS, A. 1978: Zasady normalizacji i kodyfikacji języka ogólnego. Języki bałtyckie i metody ich badania, Wilno, Krimavicius, J. 2002: Litewski język ogólny: granice i bezgraniczność, system, norma i kodyfikacja. Terminologia 9, 7—25. KNIUKSTA, P. 1979: Związek kodyfikacji lingwistycznej i społecznej 53-66. z normą. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 19, 85-91. LaBuris, V. 1972: Zasady normowania leksyki i słowotwórstwa. Nasz język 8, 12-16. MILIONAITE, R. 2000: Stopnie oceny zjawisk językowych w „Poradniku językowym“. Kultura języka 73, 24—35. MILIONAITE, R. 2002: Warianty norm gramatycznych i osobliwości ich oceny. Kultura języka 75, 35-46. Pupkis, A. 1980: Podstawy kultury języka, Wilno: Mokslas. Rita Miliūnaitė Otrzymano 28.03.2003 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 2055 Wilno, Litwa ritam(tlki.lt