„Nešinas“, „vedinas“, „tekinas“

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLVIII (2003), 19–34 Nesinas, vedinas, tekinas BERND GLIWA Sargeliai Artykuł omawia litewskie słowa typu nešinas, vedinas, tekinas. Chociaż elementy te zwykle klasyfikowano jako przymiotniki, wykazano, że ich użycie składniowe dostarcza dowodów na ich interpretację jako imiesłowów. Zachowują się w taki sam sposób jak półimiesłowy neSdamas, vesdamas, *tekdamas, z tą różnicą, że formy takie jak nešinas są używane w narzędniku. 1. WSTĘP! Kwestia, jak nazywa się imiesłów typu nesinas, vedinas, tekinas, w rozdziale o czasownikach w gramatyce litewskiej (Ulvydas, red., 1971: 7–424) pozostaje bez odpowiedzi. Zamiast tego w rubryce „Przymiotniki” znajduje się zwięzły wpis: „Przymiotniki odczasownikowe z przyrostkiem -inas są obecnie używane w wąskim zakresie, występują tylko w poszczególnych wyrażeniach oraz w dialekcie żmudzkim z towarzyszącym narzędnikiem, np. : atlekia béginas, eina Zqsimis géninas, žąsies sparnu nėšinas, bėga skübinas, skuba tékinas, eina varinas dviračiu“ (Ulvydas, red., 1965: 564, $968 c). W tomie poświęconym składni znajdują się dalsze krótkie uwagi o połączeniu „przymiotników” typu nesinas, vedinas z dopełnieniem występującym w narzędniku (Ulvydas, red., 1976: 243, $425). Nieoczekiwana jest klasyfikacja jako przymiotnika, która jednak w wypadku poszczególnych słów tego typu utrzymuje się także w słowniku akademickim: vedinas (IKZ 479), tekinas (LKZ,, 1121), nésinas (LKZ,,, 706) i in. Dziwi to o tyle, że już wybitni lingwiści wskazywali, iż zasadne jest uznawanie odpowiednich słów za imiesłowy (Būga 1959: 114–115; Zinkevičius 1966: 385–386). Gramatyka języka litewskiego (Lietuvių kalbos gramatika) nie poddaje tej kwestii dyskusji. W niniejszym artykule zostanie omówione, do jakiej części mowy należy właściwie zaliczyć nesinas, vedinas, tekinas. Ponadto zakwestionowane zostanie twierdzenie o ich wyłącznym występowaniu na obszarze języka żmudzkiego (Ulvydas, red., 1976: 243; Zinkevičius 1966: 385) oraz przytoczone zostaną odpowiednie przykłady z dialektów aukštaitskich. Ponadto pokrótce omówione zostanie alternatywne użycie z dopełnieniem instrumentalnym lub biernikowym, a także rozpowszechnione użycie przysłówkowe, z uwzględnieniem morfologicznych właściwości przysłówków. Kilka zdań poświęcono kwestii pochodzenia tej formy wyrazowej i ewentualnych pokrewnych form indoeuropejskich. į Dziękuję prof. A. Holvoetowi (Wilno) za pomocne uwagi dotyczące tej tematyki oraz za wsparcie w zdobywaniu literatury, a także panu K. Grikšy (Žaiginys) za zgodę na korzystanie z jego prywatnej biblioteki. 20 | BERND GLIWA 2. CZĘŚĆ MOWY Klasyfikacja wyrazów według części mowy jest zadaniem, którego niemal nie można uznać za zakończone. Koncepcje formalne zawodzą szczególnie ze względu na różnorodność języków oraz lokalną tradycję klasyfikowania w danym języku. Podział na części mowy jest możliwym i często sensownym działaniem, bynajmniej jednak nie uniwersalną kategorią, która musi a priori leżeć u podstaw języka naturalnego lub formalnego. Ogólnie trudno jest sformułować reguły, według których można jednoznacznie przyporządkować wyraz do określonej części mowy. Lietuvių kalbos gramatika podaje następujący opis przymiotnika: „BüdvardZiais vadinami žodžiai, kurie reiškia daikto ypatybę ir yra suderinti su paZymimuoju žodžiu gimine, skaičiumi bei linksniu“ (Ulvydas, red., 1965: 474). Jak można zauważyć, opis ten, który z trudem można nazwać definicją, obejmuje również imiesłowy. Z powodu takich problemów związanych z definicją na ogół rezygnuje się z postulowania imiesłowów jako samodzielnej klasy wyrazów i określa się je jako formę mieszaną, która pod względem semantycznym należy do czasowników: „nieskończona forma czasownika [...] która wprawdzie należy do zasobu form czasownika, ale odmienia się jak przymiotnik” (np. Conrad 1978: 192). Podobnie Lietuvių kalbos gramatika: „Imiesłowy są odmieniającymi się formami tworzonymi od tematów czasowników, mającymi właściwości czasowników i przymiotników” (Ulvydas, red., 1971: 311). Oprócz tego istnieją jednak jeszcze półimiesłowy, pusdalyvis i padalyvis, których z kolei nie zalicza się do imiesłowów, ponieważ się nie odmieniają (Ulvydas, red., 1971: 375, 384). Chodzi tu o bardzo konkretne pytanie, czy nešinas, vedinas, tekinas zgodnie z przyjętymi klasyfikacjami należy uznać za przymiotniki, imiesłowy czy półimiesłowy. Spróbujmy w krótkich połączeniach, które Lietuvių kalbos gramatika podaje jako przykłady, zastąpić odpowiednie formy przymiotnikiem o podobnym znaczeniu: bega skūbinas prowadzi do możliwych synonimów bėga greitai, bėga skubedamas, wstawienie przymiotnika, *bega greitas, nie jest jednak możliwe. Połączenie przymiotnika greitas byłoby tu możliwe tylko wtedy, gdyby utworzona została jednostka syntaktyczna z następującym słowem: bega greitas Zmogus, bega greitasis, bega skubantysis, ale to przecież coś zupełnie innego. Już ta uwaga wyraźnie pokazuje, że tę kategorię wyrazów należałoby raczej zaliczyć do przysłówków (greitai) albo nawet do półimiesłowów (pusdalyvis: skubedamas). Aby uniknąć nieporozumień, które mogłyby powstać w wyniku analizowania połączeń wyrwanych z kontekstu, omawiane słowa należy badać w pełnych zdaniach albo przynajmniej w pełniejszych strukturach syntaktycznych. Przykłady pochodzą z różnej literatury, a pojedyncze także z języka mówionego. Oczywiście można przedstawić jedynie wybór. (1) Pojawia się gospodyni, niosąc wiadro napoju (Katkus 1989: 50). „Gospodyni domowa nadchodzi, niosąc wiadro paszy”. W (1) można by uznać nešina za przymiotnik, gdyby możliwe było następujące zdanie: NesSinas, vedinas, tekinas | 21 (la) *Pojawia się niosąca gospodyni. Sprzeciwiają się temu jednak dalsze powiązanie nesina z dopełnieniem instrumentalnym kibiru oraz fakt, że omawiana forma występuje w zdaniu podrzędnym. Można by próbować wyjaśnić syntaktyczny dystans między šeimininkė i nešina jako konstrukcję predykatywną: (1b), z niejako dwoma zdaniami głównymi, albo (1c), przy tym samym podziale na zdanie główne i podrzędne. Brak jednak we wszystkich przykładach dodatkowych elementów wymaganych do tego celu. (1b) *Gospodyni jest (była, zdaje się) niosąca i pojawia się. (lc) *Gospodyni, która jest niosąca, pojawia się. Zdanie to można by oddać pod względem sensu, przy użyciu imiesłowu czasu teraźniejszego. Akt., przeformułować: (1d) Pojawia się {niosąca wiadro napoju) gospodyni. Zamiast wtrącenia w zdanie główne u Katkusa znajdujemy jednak zdanie podrzędne, które przedstawia się mniej więcej następująco: (1e) Atsiranda šeimininkė, nešdama kibirą gėralo. W odróżnieniu od pierwotnego przykładu (1) dopełnienie czynności występuje tutaj w bierniku. Rzeczywiście, użycie narzędnika jest nieoczekiwane, ponieważ czasownik nešti zasadniczo łączy się z biernikiem. Podczas gdy dla szeregu konkretnych przymiotników (gausus, gyvas, laimingas, skolingas, ginkluotas, kaltas) podaje się wyraźnie umotywowane użycie w połączeniu z dopełnieniami w narzędniku: (2) Nie samym chlebem człowiek żyje J. JABL. „Człowiek żyje nie tylko chlebem- ”; (3) Vienu auksinu palikau aš tamstai skolingas OB, (Ulvydas, red., 1976: 242) „Pozostałem ci winien jednego guldena”. co niewątpliwie pozostaje zgodne z semantyką odpowiednich słów i ich pokrewieństwem przekraczającym granice części mowy, jak pokazuje możliwe zdanie Ne vien duona Zmogus gyvena „Człowiek żyje nie tylko chlebem- ”, słowom typu nešinas przypisuje się całościowo, a więc strukturalnie, użycie z narzędnikiem (Ulvydas, red., 1976: 243). Może to oczywiście również mieć związek z tym, że wszystkie słowa typu nesinas, velkinas, skubinas, varinas itd. odnoszą się do określonych, przeważnie złożonych, rodzajów ruchu, przez co użycie strukturalne odpowiadałoby użyciu instrumentalnemu o charakterze semantycznym. Przemawia przeciwko temu jednak fakt, że czasowniki leżące u ich podstawy, inaczej niż w poprzednich przykładach, w ogóle nie wymagają instrumentalu. Instrumental będzie zatem wynikał z użycia syntaktycznego, a nie z rekcji konkretnego słowa. 22 | BERND GLIWA Z (1d) i (le) można już było wywnioskować, że oddanie sensu za pomocą imiesłowu (Akt. Präs.) lub półimiesłowu jest możliwe, przy czym półimiesłów lepiej zachowuje konstrukcję syntaktyczną; w obu przypadkach ginie jedynie instrumental obiektu na rzecz obiektu w bierniku. Z semantycznego punktu widzenia plausybilne wydaje się uznanie nesinas, velkinas, skubinas za czynność, a nie za właściwość. Jak widać, zapewniona jest kongruencja co do liczby i rodzaju z wyrazem określanym. (4) Przyjechał Tatar, prowadząc jeszcze trzy konie (Kunčinas 1991: 174). „Tatar przyjechał konno, prowadząc ze sobą trzy konie”. (5) Grigienė wróciła, niosąc dzban mleka V. KrEv. (LKZ,, 706). „Grigienė wróciła, niosąc dzban na mleko”. (6) Wtedy brat tylko krzyknął: „biegniemy!”, a my pędem pobiegliśmy za róg stodoły (Seskauskas, I). „Brat tylko zawołał: «wynocha stąd!», a my pobiegliśmy, spiesząc wokół narożnika spichlerza”. Nie można z całą pewnością stwierdzić, czy zachodzi deklinacja, ponieważ niemal we wszystkich przypadkach wyraz określany jest podmiotem zdania. Rzadki wyjątek: (7) Liepé ateiti su liudytojais vedinam Daux. (LKZ,,, 480). „(Ktoś) zarządził, aby przybyć, prowadząc ze sobą świadków”. Jednak zdecydowana większość przykładów wskazuje na to, że regularne użycie jest nieodmienne. W ten sposób jeszcze wyraźniej uwidoczniłoby się podobieństwo do imiesłowów częściowych nesdamas, vesdamas, ponieważ również one zgadzają się pod względem rodzaju i liczby z wyrazem określanym, lecz nie wykazują odmiany przez przypadki (rzadkie wyjątki w: Ulvydas, red., 1971: 378, $615), gdyż odnoszą się wyłącznie do podmiotu zdania. Niemal wyłączne użycie w mianowniku w niewielkim stopniu nadaje się do poparcia tezy o przymiotniku. Jablonskis stanowczo sprzeciwia się zaklasyfikowaniu jako imiesłowu i nazywa rozpatrywane formy „prostymi przymiotnikami”. Przytacza przy tym kilka argumentów: dotyczących zdania (8) Piemuo eina žąsimis geninas. „Pasterz idzie, pędząc gęsi”. brakuje odpowiednika *jis eina žąsis geninas, który powinien dostarczać imiesłowu czynnego przy zachowaniu rekcji czasownika; imiesłów bierny wymagałby podmiotu czynności w dopełniaczu (Jablonskis 1957: 302-303, $171). Ponieważ jednak również wyrażenie *jis eina Zqsimis [greitas] nie jest używane, Jablonskis postuluje także tutaj de facto odstępstwa od reguły. Jeśli mimo to przyjmuje się takie odstępstwa, to dlaczego okrężną drogą? Z pragmatycznego punktu widzenia: spotyka się zdania typu (8), w których geninas itd. przedstawiają czynność, a zatem można je przyporządkować paradygmatowi czasownikowemu. Nie oznacza to, że wszystkie słowa NeSinas, vedinas, tekinas | 23 o formie -inas należy traktować odpowiednio, lecz tylko wtedy, gdy dochodzi do tego ten sam użytek syntaktyczny. W tym względzie Jablonskis ma rację, że kupinas w (9) Piūrą kupiną davė (= su kaupu) (Jablonskis 1957: 303). „[On, ona, ktoś] dał(a) pełny korzec (=z kopcem)” — jest to przymiotnik, ponieważ syntaktycznie zachowuje się jak przymiotnik. Z niejawnym wnioskiem, że skoro kupinas jest przymiotnikiem, to również geninas musi być przymiotnikiem, całkowicie się jednak myli. Odpowiadałoby to bowiem twierdzeniu: skoro kupinas jest przymiotnikiem, to także katinas ‘kocur’, Velinas ‘bóstwo’, Zirginas „męski Kwiatostan olchy, brzozy’ muszą być przymiotnikami, co jest oczywiście fałszywe. Samo pojawienie się morfemu na ogół jeszcze nie pozwala na zaklasyfikowanie wyrazu do określonej części mowy. To, że podstawa, na której opiera się tworzenie omawianych form, jest różna: geninas od tematu czasu teraźniejszego, sklidinas od tematu form czasu przeszłego, a kupinas nawet nie od form czasownikowych (Jablonskis 1957: 303), może z jednej strony wynikać z tego, że są to formy różnego pochodzenia. Z drugiej strony użycie syntaktyczne, obok względów etymologicznych, wskazuje na znaczny wiek tworzenia tych form, z możliwą utratą podstawy (por. tekinas poniżej). Tym samym również ten argument Jablonskisa nie jest trafny; zresztą zazwyczaj argumentował on z perspektywy synchronicznej. Büga podał porównanie (10) z (11): (10) Eit mötyna vaikais vedina. „Matka idzie, prowadząc dzieci”. (11) Püdymas jaučiais ariamas. „Ugór jest orany wołami” jako argument na rzecz tego, że również „vedinas, nesinas, velkinas, varinas, geninas, palikinas, pametinas są partycypiami, których nie powinno się określać innymi nazwami” (Büga 1959: 114). Być może skłoniło go do tego użycie narzędnika w poszczególnych, wymienionych wyżej przykładach, które jednak funkcjonalnie nie odpowiadają sobie wzajemnie. Również porównanie z imiesłowem strony biernej äriamas jest mylące. Mimo to Büga nie opowiada się jednoznacznie za tym, że chodzi o partycypia: „ISveiksmazodiniai būdvardžiai, arba dalyviai..- .” (Büga 1959: 115) i nie omawia również, o które konkretnie imiesłowy mogłoby chodzić. Powołując się na przykłady z literatury radzieckolitewskiej Lenino idėjų vedini, mes drąsiai Zengiame... zauważa Tarvydas, że vedini zostało tu użyte zamiast imiesłowu biernego vedami. Er dalej wywodzi, że vedinas, es nesinas nie są um imiesłowami biernymi i ponadto, że Użycie z Dopełniacz nie odpowiada zwykłemu Użycie z Instrumentalowi odpowiada. In the O nagłówku Tarvydas również mówi o przymiotnikach odczasownikowych (Tarvydas 1961: 43-44). O jakie imiesłowy mogłoby chodzić, również Zinkevičius nie odnotowuje konkretnie, jednak w metajęzykowych „tłumaczeniach” (12) i (13): 24 | BERND GLIWA (12) eit(a) kojomis velkinas ‘idzie, wlokąc nogi’ eina kojas vilkdamas = (12 a) ‘idzie, wlokąc nogi’ pradüriau guma gavau varinas eiti ‘przebiłem gumę i musiałem iść, pchając’ Gummi und hatte (13) schiebend gehen’ ir ‘przebiłem gumę i musiałem iść, pchając’ ‘idzie, wlokąc nogi’ eina kojas vilkdamas ‘idzie, wlokąc nogi’ zu = (13 a) Przebiłem oponę roweru i ir musiałem iść, prowadząc go. „przebiłem ten” Dętkę rowerową i musiał iść, prowadząc rower’ — wybiera to er Półimiesłów (podrozdział) do Odtworzenie stanu faktycznego i podkreśla, że nie pasywne es um Imiesłów traktuje, jak Opracowania autorstwa Büga mogłyby sugerować. Mimo to używa tego er Termin „przymiotnik odczasownikowy” (1966: 386). The Odtwarzanie za pomocą Preferowany także imiesłów półczynny LKZ, z. B. dla varinas "idąc pieszo” KZ... 190). Przykład (13) z „tłumaczeniem” Zinkevičiu- (13 a) sa przytacza również Schmalstieg: „litewskie przymiotniki odczasownikowe in -inas są również niekiedy uważane za to be imiesłowy” (Schmalstieg 2000: 375). Również tutaj nie ma próby dokładniejszego określenia rodzaju imiesłowu. zu Poniższe przykłady wyraźnie pokazują analogiczne użycie Formy z -ina(s) oraz imiesłowami częściowymi na -dama(s): (14) Powiedziała, że mama zabiła koniem, więc przez całą drogę, ir krzycząc i pędząc, biegła do domu SLM (LKZ,, 1122). ‘[Ktoś] powiedział, że Mama została stratowana przez konia, i [ona] przebiegła cały Odchodząc z krzykiem i spiesząc się domu’. (15) Przebiegłabym pędem przez dwór, płacząc i skarżąc się babci Tekst pieśni, NiEM 30; (LKZ 1122) „Przebiegłbym przez Spiesząc na dwór, płacząc, skarżyłem się Mateczko moja cierpienie” Tym samym zarysowuje się Przyporzzu ądkowanie Półimiesłowom (pusdalyvis- ). 3. REGIONALNE ROZPRZESTRZENIENIE Lietuvių kalbos gramatika i Zinkevičius stwierdzają pewne Wyłączne użycie omawianych form wyrazowych in Żmudź Dolna (Zinkevičius 1966: 385; Ulvydas, red., 1965: 564) oraz in języka literackiego (Ulvydas, red., 1976: 243). Palionis ogranicza się im Komentarz zu Jablonskis na temat „nieco częstszego użycia typu in Niederlitauen“ (Jablonskis 1957: 676). Powodem zu tego badania były jednak Przykład i (1) dalsze odpowiadającede Użycia nesinas in Balanos gadyne od Katkusa, który pochodzi z Ažytėnai, z im zachodnioauksztockiego subdialektu szawelskiego, oraz kilka Przykładów Seskauskasa, który (6), często używa tekinas: (16) Tik mama pamatė, apsisuko, tékina do domu (Seskauskas, I). Nesinas, vedinas, tekinas | 25 ‘Mama tylko to zobaczyła, odwróciła się i [pobiegła] czym prędzej do domu”. Podczas gdy w (16) można byłoby zamiast zerowej realizacji czasownika ruchu przyjąć również tekina jako 3. osobę od tekinti (jednakże z przejściem w użyciu czasów, które jest jednak znane jako stylistyczny środek wyrazu w opowiadaniach, szczególnie w baśniach- ), powyższy przykład (6) nie pozwala na takie ujęcie. Seskauskas pochodzi z Sargeliai, które leży 12 km od Ažytėnai. Tam niedawno obiło mi się o uszy użycie nesinas przez kilka osób . Dalsze przykłady z dialektów wysokolitewskich: (17) (18) (19) (20) (21) (22) Ciekawe, dlaczego Kazys nawet biegiem nadbiega TRGN (LKZ, 718). „Kto wie dlaczego, Kazys przybiegł nawet biegiem. Potem podążała za nią „babcia”, niosąc niemowlę (Kupiškis; Dundulienė 1958: 402). „za nią podążyła położna, niosąc niemowlę”. Po kiek laiko sugrįžo čebatų glebiu nešinas (Daukniünu k., Biržų r.; Balys 2002: 348). „Po pewnym czasie wrócił, niosąc naręcze butów”. Ir už valandėlės sugrįžo, daug žiedų nešinas (Daukniünu k., Biržų r.; Balys 2002: 348). „Po chwili wrócił, niosąc wiele pierścionków”. Ciągle pędzi, ciągle zmartwiony (okolice Merecza; Vėlius er al. 1970: 395). „Ciągle w pośpiechu, ciągle zatroskany” (Świadek o V. Kréve-Mickeviciusie). Gdy ona tak płakała, wychodzi ojciec, niosąc na „dnie” (taces) chleb, sól i ogień (Kréve-Mickevicius 1930: 65). „Podczas gdy płacze, wchodzi ojciec, niosąc na tacy chleb, sól i ogień’. Następujący przykład: (23) Dlatego tak się spieszy, że bez chrztu umrze... (Slančiauskas 1975: II 277). ‘Dlatego tak się spieszy, aby bez chrztu nie umarło’ można rozumieć na różne sposoby: albo jako typowe dla Slanliauskasa użycie imiesłowów („Beveik visos pasakos užrašytos tame krašte ypač mėgstama dalyvine kalba“, Vėlius 1974: 35), z pominięciem „normalnej” formy czasownika, tutaj jako zerową realizację esti, daryti lub veikti, co u Slančiauskasa jest zupełnie normalne. Ale w (23) w skubinas- (i) można także widzieć formę od skubintis. W Dictionarium trium linguarum znajdujemy następujące hasło: (24) łac. Volu, cursu magno feror: lit. Tekinomis eymi | Szokinomis teku | Skubinomis / Skubiey braukiu (Szyrwid 1642: 15) w formie i użyciu przymiotnikowym. 26 | BERND GLIWA 4. UŻYCIE Z INSTRUMENTALEM WZGL. BIERNIK Die Wers tekstu piosenki: (25) Ruibis [ein Kater] pędzący, obładowany ptakami, biegł do kuchni (tekst pieśni, KL; LKŽ,, 1122). „Ruibis, biegnąc pospiesznie i niosąc ptaszka, wbiegł do kuchni” z dopełnieniem instrumentalnym znajduje swój odpowiednik z biernikiem w (26) Ruibis tekins, paukstelius nešins, puolė į kuknike. „Ruibis wbiegł pospiesznie do kuchni, niosąc ptaszka” (JD: 628, nr 1512; LKZ,,, 707). W oryginale: tékins, paukstelus i nésens, kuknike (JD: 628, nr 1512), dlatego należy wątpić, czy oznaczenie i w LKZ *nesins wskazuje tutaj właściwy akcent. Ponadto LKZ wprowadza przecinek (po tekins), aby zaznaczyć podział tekstu strofy w odnowionej wersji (LKZ,,, 707); w oryginale przecinka brak, ponieważ w tym miejscu nie ma końca wiersza; wydaje się on jednak uzasadniony. Zdanie główne brzmi: Ruibis puolė į kuknike. Tekins można by w tym kontekście uznać również za bezpośrednią przydawkę do Ruibis, a zatem za przymiotnik. Albo też tekinas byłoby tutaj przysłówkiem od puolė, całkowicie odpowiadającym wyżej wymienionym o. g. bėga skubinas lub mes tik tekini uzlekiam w (6). Dalsze przykłady z biernikiem można znaleźć u Bügi (1959: 114). Przeważa jednak narzędnik: (27) Vieną dieną pro šalį ėjo žydas, nešinas parduodama dėžute (Kunčinas 1991: 101). „Pewnego dnia przechodził tamtędy Żyd, niosąc skrzynkę przeznaczoną na sprzedaż”. (28) Mężczyźni, podkasawszy szaty, brodzą, obładowani pętlami i uzdami ZEM. (LEZ 706). „Mężczyźni brodzili z podwiniętymi ubraniami, niosąc uprząż i pęta”. Narzędnik jest całkiem przekonujący w: (29) Įėjo pilvu varinas, ridinas J.JABL., ZEM. (LKZ,, 537). ‘(On) wszedł tutaj, posuwając i tocząc brzuch’, ponieważ właściciel brzucha posługuje się nim niejako jako narzędziem, aby być może odsunąć drzwi albo nawet wykonać taniec brzucha. Powstaje zatem pytanie, który wariant jest starszy: użycie biernika czy narzędnika. Podczas gdy przejście Narzędnik > Biernik można wyjaśnić jako normalizację poprzez dostosowanie do typowej rekcji odnośnych czasowników, użycie narzędnika jawi się przeważnie jako niemotywowane i można je wyjaśnić jedynie tradycją, bez tego, by oczywisty był jego głębszy sens. Użycie biernika jawi się więc jako innowacja, obecna jednak już u Daukšy: Nesinas, vedinas, tekinas | 27 (30) palikini namūs DAUK. (Būga 1959: 114). ‘opuszczając dom’. Dalsze przykłady ze starej literatury litewskiej (Daukša, Bretkūnas) u Būgi (1959: 114-115), zarówno z narzędnikiem, jak i z biernikiem lub bez dopełnienia. Na podstawie konkretnych przykładów ze starszej i nowszej literatury litewskiej nie można wyprowadzić wyraźnej zmiany w użyciu rozpatrywanej formy wyrazowej, pomijając przypadki omawiane w rozdziale 6. 5. UŻYCIE PRZYSŁÓWKOWE Czasowniki nieprzechodnie nie wymagają dopełnienia, dlatego ich użycie można tutaj określić jako przysłówkowe: por. (17) KaZin ko Kazys net beginas atlekia TRGN (LKZ, (31) 718). Tit, motyn, būk prie ligonio, o tu, Juozai, greitesnis, bėk skubinas ZEM. (LKZ 1110). „Ty, Mamo, zostań przy chorym, a ty, Juozasie, który jesteś szybszy, biegnij, spiesząc się”. Podobnie jak w przykładzie (23), następne przypadki są wieloznaczne, ponieważ prawdopodobnie może tu chodzić raczej o narzędnik rzeczownika niż o jedną z omawianych form. W: (32) Pijany idzie Slitine, a ona biegnie biegiem, tzn. pędem J. (LKZ, 718). „Der Besoffene geht im Taumel, und jene läuft im Laufschritt, d. h. laufend“ wird bégine als Adverb dargestellt: „begine adv. „begte, begtinai, begeiomis“ (LKZ, 718), obwohl es sich doch anscheinend um den Instrumental des Substantivs *begine „das Laufen, eine Gangart“ handelt bzw. mit diesem identisch ist, vgl. risčia „Laufen in kleinen Schritten, Traben“ (LKZ,, 681-682); riscia gilt in gleicher syntaktischer Rolle mal als Adverb (Ulvydas, Hrsg., 1976: 503), mal als Instrumental (Ulvydas, Hrsg., 1976: 504). Dasselbe gilt für slitine (INSTR.): Slitine „eine Gangart, Taumeln.- ..“, litinys „ebd.“, vgl. Slitinas, das wiederum als Adjektiv gekennzeichnet ist und genau diese zwei trefflichen Beispiele mit sich bringt: (33) A reik vyrams taip prisivaryti Slitinims eiti! KRŠ (LKZ 1084). „Müssen sich denn die Kerle so vollschütten, dass sie torkelnd gehen!“ (34) Atsigeres orielkeles, ejau slitins į svirneli (Lied, D 105; LKZ 1084). Kiedy wypiłem dużo wódki, zataczając się, poszedłem do komory’. Jak widać, zaklasyfikowanie jako narzędnik lub przysłówek jest dowolne, arbitralne i ukazuje granice możliwości podziału na części mowy; granice te są płynne. W (33) należy jeszcze wskazać na zgodność w celowniku form vyrams i $litinims, jeśli ta druga nie jest zniekształconym narzędnikiem. 34 | BERND GLIWA KRAHE, H. 1969: Językoznawstwo germańskie III. Słowotwórstwo. Wydanie 7., opracowane przez MEID, W., Berlin, Nowy Jork: W. de Gruyter. LYBERIS, A. et al., wyd., 1979: Pierwszy słownik języka litewskiego, Wilno: Mokslas. LKZ = Słownik języka litewskiego I-XX, Wilno: Mintis, Mokslas, Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, Instytut Języka Litewskiego, 1956-2002. MEIER-BRÜGGER, M. 2000: Językoznawstwo indoeuropejskie. 7., całkowicie przeredagowane wydanie, przy współudziale Matthiasa Fritza i Manfreda Mayrhofera, Berlin, Nowy Jork: Walter de Gruyter. Rıx, H. i in. 2001: Leksykon czasowników indoeuropejskich, Wiesbaden: Reichert. SCHMALSTIEG, W. 2000: The Historical Morphology of the Baltic Verb. (= Journal of Indo-European Studies, Monograph 37.) SZYRWID, C. 1642: Dictionarium trium linguarum. Przedruk faksymilowy w: Lyberis 1979: 95-658. TARVYDAS, J. 1961: O użyciu imiesłowowych przymiotników būdvardžių vedinas, nešinas i innych. Kultura języka 1, Urvypas, K. i in., red., 1965, 1971, 1976: Gramatyka języka litewskiego 1-111, Wilno: Mintis, Mokslas. ZINKEVIČIUS, Z. 1966: Dialektologia litewska, 43-44. Wilno: Mintis. ZINKEVIČIUS, Z. 1981: Gramatyka historyczna języka litewskiego II, Wilno: Mokslas. Bernd Gliwa Otrzymano 2003 02 25 Sargeliai, LT 4404 Žaiginys [email protected]