Rašybos norminimo apraiškos „Ewangelie polskie y litewskie“ 1647 ir 1674 metų leidimuose

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA XLIX (2003), 51–59 Przejawy normalizacji pisowni w wydaniach Ewangelie polskie y litewskie z lat 1647 i 1674 MILDA LUČINSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno Artykuł dotyczy grafemiki dwóch wydań (z 1647 i 1674 roku) dzieła Jonasza Jaknawicziusa Ewangelie polskie y litewskie. Różnice między nimi odzwierciedlają starania autora zmierzające do osiągnięcia bardziej spójnej ortografii. Cechy te omawia się jako: użycie poszczególnych grafemów, oddawanie dyftongoidów w /m/, /n/, dyftongów |au/, /uo/, ail, Jei], lui], a także użycie makronu w indeksie górnym do oznaczenia nosowości powokalicznej. Elementy ustalonej praktyki ortograficznej można dostrzec w użyciu „a pochylonego”, użyciu <w > do oznaczenia drugiego elementu dyftongu |au/ oraz w pisowni poszczególnych leksemów i nazw własnych. Bezpośredni wpływ polskiego tekstu źródłowego na te poprawki nie jest widoczny. Nowością w wydaniu z 1674 roku jest użycie nosowych skrótów é, i, 6. Zmiany związane z użyciem czcionek odzwierciedlają ingerencję korektorów, być może samego drukarza. Wydania z 1679 i 1690 roku nie różnią się znacząco od wydania z 1674 roku, a poprawki wprowadzone w tym ostatnim najwyraźniej utrzymały się aż do 1705 roku, kiedy Ewangelie przepisano w zachodniolitewskiej odmianie językowej. 1. WSTĘP O alfabetach i pisowni stosowanych przez poszczególnych autorów pisało wielu badaczy dawnego piśmiennictwa litewskiego, a najszerszy przegląd przedstawił Jonas Palionis. W przeglądzie tym mówi się o alfabecie jako systemie znaków pisma oraz o zasadach pisowni, mianowicie o tym, na jakich podstawach stosowano poszczególne znaki, chociaż te dwie kwestie są ściśle ze sobą związane (Palionis 1967: 19). Podobnie pisownia jest traktowana również w ostatnich latach — terminem pisownia określa się grafikę i ortografię. Grafikę rozumie się jako system znaków graficznych stosowanych w piśmie do oznaczania fonemów języka i głosek mowy, natomiast ortografię — jako zasady i reguły stosowania tych znaków (Michelini 2000: 44). W niniejszym artykule omówiono niektóre różnice graficzne i ortograficzne w wydaniach Ewangelie polskie y litewskie Jonasa Jaknavičiusa (dalej — Ewangelie) z lat 1647 i 1674. Mowa więc będzie o różnicach w alfabecie i pisowni, powstałych wskutek poprawek wprowadzonych przez przygotowujących lub redaktorów, korektorów i wydawców podczas przygotowywania wydania Ewangelii z 1674 r. Ustalono, że w Ewangeliach Jaknavičiusa (1647, 1674, 1679 i 1690), podobnie jak w śpiewniku Sławočinskisa z 1646 r. oraz częściowo w przekładzie katechizmu Bellarmina, stosowano alfabet Sirvydasa. Pisownia samogłosek opierała się głównie na zasadzie fonetycznej, a spółgłoski u Sirvydasa (Daukšy, Kleina), a więc także u Jaknavičiusa, zapisywano zgodnie z zasadą morfologiczną (Palionis 1995: 28-30). Ortografia tych wydań jest podobna, jednak jej niejednolitość wynikała z tego, że ten sam fonem oznaczano kilkoma znakami lub połączeniami znaków, i odwrotnie — ten sam znak oznaczał więcej niż jeden fonem lub jego wariant (Michelini 2000: 44). 2. ANALIZA POPRAWEK. /hn ro/ MILDA LUCINSKIENE sekwencje zapisu samogłosek opierały się głównie na zasadzie fone-…. /hn ro/ MILDA LUCINSKIENE spółgłoski Sirvydasa (Daukšy, Kleina), a więc także Jaknavičiusa, zapisywano zgodnie z zasadą morfologiczną (Palionis 1995: 28-30). /hn ro/ MILDA LUCINSKIENE podobna jest także ortografia tych wydań, jednak jej niejednolitość wynikała z tego, że ten sam fonem oznaczano kilkoma znakami lub połączeniami znaków, i odwrotnie — ten sam znak oznaczał więcej niż jeden fonem lub jego wariant (Michelini 2000: 44). /hn ro/ MILDA LUCINSKIENE 2. ANALIZA POPRAWEK. /hn ro/ MILDA LUCINSKIENE 2. ANALIZA POPRAWEK. /hn ro/ MILDA LUCINSKIENE sekvencijos zapisu samogłosek opierały się głównie na zasadzie fone- /hn ro/ MILDA LUCINSKIENE spółgłoski Sirvydasa (Daukšy, Kleina), a więc także Jaknavičiusa, zapisywano zgodnie z zasadą morfologiczną (Palionis 1995: 28-30). /hn ro/ MILDA LUCINSKIENE podobna jest także ortografia tych wydań, jednak jej niejednolitość wynikała z tego, że ten sam fonem oznaczano kilkoma znakami lub połączeniami znaków, i odwrotnie — ten sam znak oznaczał więcej niż jeden fonem lub jego wariant (Michelini 2000: 44). /hn ro/ MILDA LUCINSKIENE 2. ANALIZA POPRAWEK. /hn ro/ MILDA LUCINSKIENE 2. ANALIZA POPRAWEK. 2.1. Użycie grafem a i d w JE. Jedną z najczęściej występujących różnic ortograficznych jest zamiana a na d (około 2500 przykładów)! i odwrotnie (około 100 przykładów): (i) a —a: JE, karalifte 2,, —JE,, Kdrdlifte 2,; JE,,Pranafio 4,,—JE, Pranafo 4,; JE, parafita 4, —JE,, parafiita 5;; JE, pafakie 5,,—JE, pafakie 6,,; JE,,apJakidamas 7 —JE, apJakidamas 8; JE, wadina 9, —JE, wading 10; JE, wafara 2,—JE, wafara 2.. Grafem d był używany w Ewangeliach, Katechizmie Petkevičiusa, Postylli Morkūnasa (Zinkevičius 1988: 198, 203), gramatykach Kleina, w Knygoje nobažnystės (Jakulytė 2001: 73)°. Tak częsty znak diakrytyczny akut nad d pojawił się pod wpływem polskiego grafemu używanego dla samogłoski „a pochylone” na tekst litewski. Wiadomo, że ortografia dawnych tekstów z XVI–XVII wieku i późniejszych nie była ujednolicona, a każda drukarnia miała własne tendencje w zakresie użycia grafemów. Takie nieujednolicone oznaczanie samogłosek „Samogltosek pochylonych“ stwarza trudności, gdy fakty językowe trzeba oddzielić od pisowni. W Polsce nie było takiej instytucji, która mogłaby nakazać drukarniom przestrzeganie bardziej jednolitej pisowni (Birkenmajer 1971: 230). W XVII w. w samej Polsce przybywało przypadków nieprawidłowego zapisywania a i d, tendencja ta szczególnie nasiliła się w pierwszej połowie XVIII w., kiedy d zaczęto stosować znacznie częściej i bez przestrzegania jakichkolwiek norm, dlatego ten sam wyraz, ta sama forma w jednym miejscu była zapisywana z a, a w innym z di (Klemensiewicz 1985: 287). Palionis zwrócił uwagę na to, że w drugiej części PS Sirvydasa częstsze jest już „a pochylone“ oraz że „nie ma [ono] żadnego znaczenia fonologicznego ani prozodycznego“ (Palionis 1979: 21). Ponieważ tę część PS przygotowywał do druku Jaknavičius, prawdopodobne jest, że używał tego znaku częściej niż Sirvydas. JE,, znakiem akutu oznaczana jest samogłoska a w sylabie długiej lub krótkiej, a czasami nawet wszystkie występujące w wyrazie samogłoski a. Niekiedy te same wyrazy JE, zapisywano dwojako, np. niezwykle często 4 zapisywane jest w zaimkach dzierżawczych mano, tavo, savo; pisownia tych zaimków wygląda następująco: /awo —98x, fawo —62x; mano —84x, mano —31x; tawo —32x, ! Przeprowadzenie analizy porównawczej tekstów JE i JE | ułatwiły komputerowe konkordancje form wyrazowych tych wydań. Przygotowali je pracownicy Instytutu Języka Litewskiego Milda Lučinskienė i Vytautas Zinkevičius (programista), pod kierunkiem Sauliusa Ambraza, zgodnie z „Programem użytkowania i rozwoju języka państwowego Republiki Litewskiej na lata 1996–2005”, finansowanym ze środków Państwowej Komisji Języka Litewskiego przy Sejmie Republiki Litewskiej. 2 Szerzej o użyciu d w Knygoje nobaznystés pisze D. Jakulyté. EWANGELIE POLSKIE Y LITEWSKIE RASYBOS NORMINIMAS | 53 tawo —54x. Szczególnie często „a pochylone” zapisywane jest w słowie rare —145x (ale obok występuje także tare —83x), ira —47x (ira —120x). Można sądzić, że dla JE redaktora takie użycie litery „a pochylone” wydawało się normatywne: społeczeństwo już zaakceptowało taką literę (gramatyki i inne dawne pisma), uważano ją za poprawną (wszak tak starannie przejrzaną Ewangelię ta (ii) a —a (100x): JE, ataius 15, —JE,, dtaius 17,; JE,, że 28 JE, To 31, —JE,, Tay 34,; JE, waykieli 10,—JE, waykieli 11.. — JE, że 31; 20 JE, „pochylone a” użyto 286 razy, jednak JE,, redaktor stosował ten znak niemal dziesięciokrotnie częściej (2865x). Takie odwrócone poprawianie ilustruje proces stabilizacji normy. 2.2. Użycie liter /, s i // W alfabecie używanym w Wielkim Księstwie Litewskim, podobnie jak w polskim, grafem s miał dwa alografy: s tradycyjnie zapisywano na końcu wyrazu, a /—w środku wyrazu. Z poniższych przykładów widać, jak zmieniała się pisownia znaków s i /, /f między samogłoskami w Ewangeliach Jaknavičiusa. Najbardziej nieustalona była pisownia //. W odróżnieniu od litewskich pism Prus Wschodnich, na które wpływała pisownia niemiecka, w piśmiennictwie WKL (najczęściej w wydawnictwach katolickich), podobnie jak w ówczesnych pismach polskich, podwajano tylko /. W piśmiennictwie Prus Wschodnich takim podwojeniem najczęściej chciano zaznaczyć krótkość samogłoski znajdującej się przed podwajaną spółgłoską (Palionis 1995: 31). Przypuszcza się, że na podwajanie znaków największy wpływ miały oryginały (Palionis 1967: 48). Jednak zasada konsekwencji nie była zachowywana, gdyż nierzadko w tym samym wyrazie jednego wydania wymieniano [ oraz ff (l. poj. dop. JE wifu 77, „ir JE,„wi/fu 129,,). (i) Jf —J (23x): JE, išg wiffo 119,, —JE, i5g wifo 125,,; JE, Tdffay 169,. — JE,, Tafay 175; JE, i358 iuffu 203, —JE, išg iufu 209; JE, iiffay 158, —JE., iifay 163. [= Jf (10x): JE, efi 61, —JE, effi 66 tafay 166, —JE. taffay 171,. JI —s (4x): JE, knigoffe 69, —JE, knigose 75; JE, anaffay 150, —JE. dndsay 155... Js = J (2x): JE, ne tikiefsite 161, —JE, ne tikiefites 166 [= fs (2x): JE, ifipildis 2,, —JE, ifsipildis 3,,. J —s (5x): JE, afliciu 53, —JE, asli¢iu 58,; JE wiriaufius 17 19 13? JE, wifas 148, —JE, wiffas 153,; JE, 10? 16-17° ja 3224 —JE,, wiriausius 15* (ii) s —J (5x): JE, swieciimu 13,, —JE,, fwiečimu 14 dunguofe 182, „„ JE,, dunguose 176,, —JE, # Takie rozumienie normy przedstawiono w książce Encyklopedia 19? wiedzy o ksigzce oraz u badacza M. Cybulskiego, który analizuje język polskich tekstów XVII wieku (Cybulski 1992: 17). 54 | MILDA LUČINSKIENĖ (iii) Js —JJ (13x): JE, efsi 51,, = JE, effi 56,(6x); JE„wifsi 89, —JE wiffi 94,,(5x): JE, ifsigundo 59,,,, —JE, iffigundo 64,. Na podstawie przeprowadzonej analizy różnic między JE, i JE,, w oparciu o dane z konkordancji komputerowych, ustalono, że ilościowo znaki / i ff w tych wydaniach rozkładają się jednakowo, jednak zaobserwowano pewne różnice w zasadach ich stosowania. JE, w przypisywanej Jaknawiczowi części przekładu l. mn. klm. iufu buvo rašomas tik su viengubu /(46x), o nežinomam redaktoriui priskiriamoje dalyje — atvirkščiai, tik su dvigubu ff (14x). Kadangi, kaip jau buvo minėta, sudvejintas priebalsis dažniausiai buvo rašomas po trumpojo balsio, tai šiuo atveju JE,, redaktorius „ištaisė“ JE „rašybos nenuoseklumą ir pasirinko variantą, kuris tuo metu galėjo būti suvoktas kaip norminis — būtent iufu. Redaktoriaus bandymą „norminti“ tekstą rodytų ir digrafo /5 redagavimas žodyje e/si: JE, tokia žodžio forma užfiksuota 19x, effi — tik 1x (102,), o JE,, efsi jau lieka perpus mažiau (9x) ir atitinkamai pagausėja effi (8x). Ištyrus [ir /f vartoseną JE, lenkiškajame originale, paaiškėjo, kad jame digrafas // pavartotas 6x ir tik tikriniuose varduose (JE,, Ndaffona 143,.; JE, Ieffego 143, JE,,Manaffes 144, „). Taigi šiuo atveju galime kalbėti apie lietuviškų raštų rašybos tradiciją, kurios tiesiogiai neįtakojo konkretus lenkiškas originalas. (iv) f > 3 (12x)*: JE, Pharifeufkams 69,—-70, —JE,, Pharizeufams 75 Ifaakas 143,, —JE,, Izaakas 148, (2x); JE, Ierufalem 60 (2x); JE, Iefus 53,, —JE,, IE3us 57,, (1x). 17–18 (5x); JE, JE,, Jerozoli- — ma 65 10-11 11-12 Z tych poprawek wynika, że fonemę /z/ w rzadkich przypadkach w nielitewskich nazwach własnych JE, oznaczano grafemem /: JE, Pharifeuffas zapisano 5x, a Phari3(5)- euf; as —14x; Ierufalem —2x, Jerozolima —8x; Iefus JE —1x, a IE3us —192x; Ifaakas —2x. Jednakże JE,, właśnie w tych leksemach z grafemem /"już nie występuje — konsekwentnie zapisuje się grafem j. Choć poprawiono, jednak do końca nie ujednolicono JE_, jedynie pisownię słów I/(5)raelo i Ierof(3)olimos. Możemy zatem mówić o próbie redaktora uporządkowania ortografii nielitewskich nazw własnych. 2.3. Oznaczanie połączeń a, u, e, i + m, n oraz o + m JE „w litewskim tekście abrewiatur nie było wiele: a zapisano 14x, a ū — tylko 5x, znaki 7, ė, 0 w ogóle nie były używane. W polskim tekście tych Ewangelii litery abrewiaturowe zapisywane są częściej: @ — 33x, ė — 8x, 0 — 7x, i — tylko 1x. W środku wyrazu nad literą najczęściej zapisywano zakrzywioną kreskę (znak cyrkumfleksu), a na końcu wyrazu — prostą; nierzadko takim znakiem JE kończył się wiersz (15x) albo wyraz po literze abrewiaturowej był przenoszony do następnego wiersza (7x)°. Takie litery abrewiaturowe zapisywano również w innych dawnych pismach, na przykład Wol- *—JE, majgot 56, (1x) —JE,,mdjgot 61, „. 5 W wyrazie Evangelija JE „abrewiaturowego a nie zapisuje się; od drugiego wydania (najczęściej w tytułach) taki znak zapisano 3x (Ewagelia), wyraz skracany jest do Ewa 9x. EWANGELIE POLSKIE Y LITEWSKIE NORMALIZACJA PISOWNI | 55 fenbiitttelio postylle, kiedy tekst trzeba było (1573), zmieścić w prostokącie o ograniczonym formacie (Gelumbeckaitė 2000: 184). Zatem taka litera abrewiaturowa ze znakiem diakrytycznym oznaczała dwa dźwięki. Ta tradycja oznaczania wywodzi się z pism rękopiśmiennych, kiedy to w pośpiechu i dla oszczędności czasu starano się skracać słowa i poszczególne sylaby (Birkenmajer 1971: 2-3). (i) un, um —i (16x): JE, dungaus 86, —JE,, dūgaus 91; JE,atlunkie 116,, —JE., attitkie 122; JE, mums 71, —JE, mis 77; JE, pardaweiump 154, —JE,, pardaweiūp am, 159,.; an — a (11x): JE, mokitiniams 127 ; — JE,, mokitinias 133 JE, ia 92,5. JE, oman 189,, —JE, ora 196;; JE,,Ewangelia 6 im — i (3x): JE, fawimp 121 , . — JE,, fawip 127 148, ; om —O (2x): JE, dienoms 146,, —JE, dienos 151; en —ė (1x): JE, talentu 127, —JE, talétu 133. (ii) @ —am (10x): JE, pafkuciaufia 34,) —JE, pdfkuciaufiam 37, JE_vntra 58, = JE, vatram 63,; JE, ia 25, —JE, iam 27; JE, kuria 61, —JE,, kuriam 66.; JE, mokitiniams 86,, —JE, mokitinias 92,,,; ū —um, un (4x): JE, fkayčiū 49, —JE, fkayčium 53; JE, mis 155 —JE, mums 159,,; JE, dūgui 209; — JE,, dungui iš 216. JE, iam 86 1 — 18-19 => JE, Ewagelia Vero JE,, pagimde 143, —JE. pagide 14? 13° Prosta, ar nieco zakrzywiona linia nad literami a, e, i, u ir 0 oznaczała brak m ar n liter. W średniowieczu w ten sposób szczególnie często oznaczano brakującą literę m w połączeniach am, em, um (Cappelli 1967: xxiii—xxiv). Takimi abrewiaturowymi literami graficznie oznaczono wyłącznie dźwięki nosowe, chociaż ogólnie w tych wydaniach Ewangelii nosowość nie jest oznaczana graficznie. Analiza ortografii ówczesnych pism pokazuje, że różnego rodzaju formami „nosowych” dwuznaków w większości przypadków oznaczano wówczas rzeczywiste samogłoski nosowe, stosowano je zgodnie z zasadą fonetyczną (Palionis ar ir mi 1967: 45). W Ewangeliach, jak ir W pismach Sirvydasa, konsekwentnie am, an, em, występuje w kilku przypadkach: en em, mają bezokolicznik i jego pochodne czasowników, en w których w czasie ir teraźniejszym i czasie przeszłym tų jednokrotnym te dwugłoski rozpadają się; ar ma spójnik idant; am, an, em, zachowuje się w nazwach własnych i pospolitych an obcego pochodzenia (Morkūnas 1967: 140-142). en Iš Z przytoczonych JE , przykładów wynika skłonność redaktora do zastępowania połączeń am, an, um, un, przykłady zamiany (14x). Zatem od JE,, dla oznaczania połączeń en, im ir om zaczęto dodatkowo stosować litery abrewiacyjne č, f ir 6, najczęściej zapisywano je na końcu wiersza, ar przenosząc wyraz į do następnego wiersza. Nie można wykluczyć, że zecer, składając wiersz tekstu, według własnego uznania skracał, dlatego złożył abrewiaturę. ją ir 2.4. Dyftongów [au], [uo] w alfabecie Sirvydasa grafem u oznaczał dźwięki; u ir ū; v zapisywano go do oznaczania krótkiej samogłoski na u początku o wyrazu, podwójna w — dla dźwięku v (Palionis 1967: 36, 40). Chociaż opierał się na alfabecie Sirvydasa JE ir JE,,, jednak z już iš przedstawionych przykładów wynika, że czasami te 56 | MILDA LUČINSKIENĖ znaki były mylone. Dźwięk [u] JE, najczęściej oznaczany znakiem v (JE, vbagay 197,,; JE _viweyidetoias 23.,,; JE,,vličiu 89,,) na początku wyrazu, tylko 1 raz na końcu (JE, /akav 183,,)*, czasami znakiem u (4x) (JE„uffwiro 119,; JE, unt (2x) 50,,, 131,,; JE, uujdangoi 209,,). Rašmuo w JE, žymi garsą [u] žodžio gale, išskyrus taw ir faw", tik kartą (JE, fakaw 208*,,) ir JE,, jau redaguotas. Gana nuosekliai grafema w vartojama garsui [v] žodžio pradžioje abiejuose Evangelijų leidimuose. (i) w, v ir u žodžio gale (rečiau — žodžio viduryje- ): w — u (31x): JE, taw 43, — JE,, tau 46, (20x); JE, fakaw 208,,—JE,, fakau 215 u — w (2x): JE, auksciaufieii 61,, — JE,, duksciawfieii 66,,; JE, bitau 90 bitaw 96.. (ii) w,v ir u žodžio pradžioje: u — v (13x): JE, unt 50,,—JE, vnt 54, (4x); JE, ANuo 24, —JE, ANVO 26,; v =u (8x): JE, vnt 37, —JE, unt 40,, (3x); JE, videtu 106, —JE. ujdetu 112_; v => w (3x): JE, Vat 31, —JE, Wnt 34: JE, volakti 113, —JE,, wolakti 119 vogas 99, —JE., wuogas 104,,. 16° 9-20 5-10 7? JE, JE, Z podanych różnic 15? można ustalić niektóre zasady pisowni redaktora JE,: 1) dąży się do rezygnacji z litery w, oznaczającej krótką samogłoskę [vu] w dyftongu [au], najczęściej w wyrazach jednosylabowych tau i sau (JE, taw 42x; JE, faw 3x). JE, taw zapisano już dwa razy rzadziej —22x i tylko 1x faw * —zatem dąży się do przejścia na bardziej stałą i prostszą pisownię, choć pisownia tych wyrazów nie została w pełni ujednolicona; 2) W JE, i JE,,, z wyjątkiem wspomnianych zaimków, połączenie aw w jednej sylabie nie jest zapisywane, z wyjątkiem 1x w części nieprzypisywanej Jaknavičiusowi (JE,, fakaw 208,), ale i tego JE,, już nie ma; 3) redagować warianty przyimka ant: unt, vnt i wnt, jednak te poprawki nie są istotne, ponieważ w obu wydaniach przeważa wariant vat (JE., 266x), a dwa pozostałe można uznać za przypadki „przypadkowe” —unt (JE,, 3x), wnt (JE,,2x); 4) W JE,, przed znakiem o, którym oznacza się dyftong uo, we wszystkich przypadkach dodawane jest v (8x; Ix —w). W JE, taka pisownia zostaje zachowana, tylko w kilku przypadkach redaktor zmienia dodane v na w. Nie jest jasne, czy jest to odzwierciedlenie dialektu (takie dodawanie v zachowało się również obecnie w dialekcie południowym oraz w większej części dialektu wschodnioauksztockiego (Zinkevičius 1966: 188)), czy tylko kwestia pisowni. 2.5. Pisownia dyftongów [ai], [ei], [ui] W JE, i JE, połączenia [a, e, u + i] oznaczane są dwojako: z i lub y w drugim członie. Po przeprowadzeniu analizy zmian i na podstawie danych konkordancji odwrotnej form wyrazowych JE,, ustalono, że grafem y w dyftongach ai, ei, ui zapisywany jest aż sześć razy częściej niż grafem i. 6 W JE, nie znaleziono ani jednego przypadku, aby w środku wyrazu do oznaczenia głoski [4] używano znaku v. Na taką pisownię taw i faw w Ewangeliach mogły wpłynąć formy innych przypadków tych zaimków, które zapisywane są z w (/awi, fawis, tawi, tawam itd.). . Taka forma została zapisana 1x w dodatkowo dodanej perykopie (JE, 166-167). EWANGELIE POLSKIE Y LITEWSKIE NORMALIZACJA PISOWNI | 57 ai —ay (98x): JE, vbagai 3,, —JE. vbagay 4; JE kurfai 4 —JE, kurfay 5; JE kaip 83 045 105, = JE. kayp 8, 69. 110: JE, pdfnikais 15,, —JE, pd[nikays 17,; ay —ai (8x): JE kurfay 47, —JE, kurfai 51; JE _ kietweriopay 201, | —JE, kietweriopai 207, „; JE priefinikay 205,,,. —JE, priefinikai 212; ei —ey (28x): JE, funkiei 25, —JE,, funkiey 28: JE, erfikieciei 35 39,; JE, wagiei 209, —JE,, wagiey 216, ey —ei (10x): JE, ifieydis 84, —JE. iffeidis 90,; JE reykia 187, —JE. potrzeba 193; ui —uy (3x): JE, Diewui 15, —JE, Diewuy 17,; uy —wi (1x): JE, pafkuy 201,, —JE, pd [kui 208,. 7 18-19 —> JE, erGkiečiey JE,, redaktor starał się również oznaczać drugi człon tych dyftongów grafemem y. Przykładów odwrotnej zamiany (JE, a, e, u +y = JE. a, e, u +i) jest sześciokrotnie mniej, można więc sądzić, że pisownia tych grafemów, choć nie została ujednolicona, ujawnia jednak zasadę ortograficzną polegającą na zapisywaniu tych dyftongów za pomocą grafemu y. Najczęściej redagowano następujące wyrazy: kai(y)p (22x), kursai(y) (20x), tai(y) (8x), tei(y)p (13x). Ogólnie krótkie i zastępowano długim y (igrek) aż 140 razy (89x poprawiano na końcu wyrazu, 51x — w środku), natomiast odwrotnej redakcji jest tylko 19 przypadków. Na taką pisownię wyrazów wpływ miała również ortografia języka polskiego: na początku wyrazu w języku polskim najczęściej pisano i (iako A 9), na końcu wyrazu y (smutney J 3), przed spółgłoskami także konsekwentnie zapisywano grafem y (bogoboyney P 12) (Książek-- Brytowa 1976: 341). W ten sposób znajdujące się w jednej sylabie połączenia (z y) oznaczano zarówno JE, jak i JE, 2.6. „Oznaczanie /š/” W używanym przez K. Sirvydasa systemie pisma głoskę [š] oznaczał znak f (w tekstach wydrukowanych antykwą łacińską —/ž i 5) oraz § (tym znakiem oznaczano również miękkie s). 5 —Jz (22x): JE, aufįtunt 11, —JE,, aufztunt 12.; JE, Wiefpaties 14, |. —JE,, Wiefzpaties 16, „; JE, siefitos 30, —JE,, Siafztos 32,,; JE, fwétes 208,, —JE,, fzwėtes 215,. § = f (7x): JE,, dusios 202, —JE,, dufjios 208,,,, (5x); JE,, parasinetus 8, —JE, parafiynetus 9; JE, sieyminos 31,, —JE, feyminos 35,,; 5 —s (7x): JE, fwintos 55,, —JE, swentos 60, (2x); JE, vimufs 95, —JE,, vimus 101; JE, fyrdis 209, —JE, širdis 216 _.. Mówiąc o 5 zmianach w Jz, powinniśmy zwrócić uwagę na JE, i JE, używane kroje pisma. JE, tekst polski i litewski został złożony szwabacherem gotyckim- "", nagłówki polskie — antykwą łacińską, natomiast w nagłówkach litewskich i tekście perykop można zauważyć jeszcze takie poprawki: 5 —53 (1x: JE, wiefipaties 41, —JE,, Wiesspdties 45. „); Jz —f (1x: JE, Ssitai 4,,..—JE, Skitai 5); z —$ (1x: JE, Szwgtes 209, —JE, swigtes 216,.). "" Gotycki szwabacher szybko się rozpowszechnił i w XVI–XVII w. był używany w wielu krajach. Interesujące jest to, że szwabacher był najczęściej używany w tekstach drukowanych w językach narodowych (polskim, litewskim itd.), natomiast teksty łacińskie najczęściej składano antykwą (Kawecka-Gryczowa 1982: 220). W niniejszym artykule termin szwabacher jest używany zgodnie z encyklopedycznym słownikiem księgoznawstwa (Kaunas 1997: 360). 58 | MILDA LUČINSKIENĖ podane warianty leksemów — antykwą łacińską kursywą- ". JE,, tekst polski jest już przetworzony na antykwę łacińską, litewski nadal złożony gotyckimi znakami, natomiast nagłówki perykop w obu tekstach wyróżniono antykwą łacińską kursywą. Po przeprowadzeniu analizy różnic zauważono, że ligaturowy znak f zastępowano dwuznakiem Jz (22x) JE,, wyłącznie w tytułach perykop. Okazało się, że ligaturowe 5 JE, składano wyłącznie szwabacherem gotyckim i kursywą antykwy łacińskiej (nie było znaku z (Jz), tylko 3), a więc tylko w nagłówkach litewskich. Należy tu wspomnieć także o tych czterech przypadkach, gdy w sąsiadujących wariantach złożonych kursywą antykwy łacińskiej JE, zapisywano grafem z, JE,, zmienianą na, ponieważ wybrany wariant został już złożony szwabacherem gotyckim, w którym nie ma czcionki z (JE, vžleios 27,,—JE, viteios 30,,; JE, ažurawgie 30, —JE, ajuraugie 34). Tak więc po upływie 27 lat od pierwszego wydania zmieniono nie tylko krój pisma tekstu polskiego i tytułów perykop, lecz najwidoczniej zmieniono także garnitur czcionek drukarni Akademii Wileńskiej". Prawdopodobne jest, że z tego powodu w kaszcie kursywy antykwy łacińskiej nie było już ligaturowego f i dlatego zastępowano je dwiema literami Jz. 12 3. WNIOSKI Chociaż zarówno w zakresie alfabetu, jak i ortografii nadal dostrzega się niekonsekwencje i wahania, już podejmuje się próby ujednolicenia tekstu, przejścia do bardziej stałych znaków i zasad pisowni. Dość konsekwentnie, wzorując się na tradycji pism drukowanych w języku polskim, zaczyna się stosować znak diakrytyczny „a pochylone“, który korektor drukarni mógł już pojmować jako wariant normatywny. O stosowaniu pewnych utrwalonych zasad świadczy także redakcja ortografii słowa iufu, znaku w oznaczającego krótką samogłoskę [vu] w dyftongu au oraz niektórych nazw własnych. Na te poprawki nie wpłynął bezpośrednio konkretny polski oryginał. Tak więc w Ewangeliach od JE,, zaczęto dodatkowo stosować litery abrewiaturowe ė, 7 i O do oznaczania połączeń en, im i om. Poprawki związane z czcionkami świadczą o tym, że w opracowaniu tekstu uczestniczył korektor drukarni, a nawet sam drukarz. Ponieważ Ewangelie wydane ponownie w latach 1679 i 1690 niewiele różniły się od wydania z 1674 r. (Lučinskienė 2001: 117-128), możemy więc przypuszczać, że poprawki te utrwaliły się aż do wydania z 1705 r., kiedy Ewangelie te zostały przepisane w zachodnim wariancie języka pisanego. '' Łacińska antykwa, nieznacznie pochylona w prawą stronę, była nazywana kursywą lub italikiem. Takiej kursywy używano w celu wyróżnienia poszczególnych słów w tekście lub części tekstu złożonych antykwą (Kawecka-Gryczowa 1982: 221). 2 1. Petrauskienė wskazuje, że lata 1633-1652 były najbardziej produktywnym okresem działalności drukarni Akademii Wileńskiej. „Sytuacja szczególnie poprawiła się od 1666 r., zapewne po zakupie nowych pras drukarskich i czcionek” (Petrauskienė 1976: 41). O tym, że jezuitom Akademii Wileńskiej zależało na jakości czcionek, świadczy również wydane po 28 sierpnia 1634 roku zarządzenie prowincjała jezuitów litewskich M. Łęczyckiego dotyczące drukowania publikacji w drukarni Akademii Wileńskiej i ich rozpowszechniania. W jednym z punktów wskazuje się, że z opłaty pobranej za drukowanie powinno nieco pozostać „na restaurację i odnowienie czcionek, które łatwo się zużywają, a na ich naprawę potrzebne są znaczne środki” (Petrauskienė 1992: 251). EWANGELIE POLSKIE Y LITEWSKIE NORMALIZACJA PISOWNI | 59 SKRÓTY JE,,-[Jonas Jaknavičius] EWANGELIE POLSKIE Y LITEWSKIE TAK NIEdžielne iško y wizytkich Swiat, ktore w Koščiele Katholickim, wedlug Rzymskiego porzadku przez caly rok czytaią. Wydane za dozwoleniem [tdrfiych. w WILNIE. W Drukarniey Akademiey soc. lesv Roku /1647. JE,, -[Jonas Jaknavi¢ius]| EWANGELIE POLSKIE Y LITEWSKIE. Tak NIEDZIELNE lako y WSZYTKICH SWIaT, Ktore w kosciele Katholickim, wedlug Rzymskiego porzqdku przez caly Rok czytaiq. WILN/E. Typis Academicis soc: IESV. 1674. PS -[Konstantinas Sirvydas,] punkty kazan NA POST WIELKI I¢3ykiem Litewlkiem przez W. X. Constantego Szyrwida, teologa Towarzystwa Jezusowego, napisana. Na język polski przetłumaczona, w obu [częściach] do druku podana. Za pozwoleniem starszych. W Wilnie /W Drukdrni Akademii Societatis Iesv. Roku Pariskiego, 1644. LITERATURA BIRKENMAIJER, A., KoCOWSKI, B., TRZYNADLOWSKI, J., red., 1971: Encyklopedia wiedzy o ksigzce, Wroclaw, Warszawa, Krakow: Zaktad Narodowy im. Ossolińskich. CAPPELLI, A. 1967: Słownik skrótów łacińskich i włoskich. Przedruk, Mediolan: OFSA-Casarile. CyBULSKI, M. 1992: Norma jezyka literackiego wobec normy r¢kopiSmiennych tekstéw urzedowych z XVII wieku. Odmiany polszczyzny XVII wieku, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Sklodowskiej. GELUMBECKAITE, J. 2000: [Rec.] Wolfenbüttelio postilé. Archivum Lithuanicum 2, 173–194. JAKULYTE, D. 2001: „Język książki „Nabożności”™. Knyga nobažnystės krikščioniškos (1653) — zabytek kultury Litwy XVII wieku, Kiejdany: Muzeum Ziemi Kiejdańskiej. KAUNAS, D. 1997: Księgoznawstwo. Słownik encyklopedyczny, Wilno: Alma littera. KAWECKA-GRYCZOWA, A. 1982: Współczesne polskie drukarstwo i grafika książki. Maty stownik encyklopedyczny, Wroctaw etc. : Zakład Narodowy im. Ossolińskich. KLEMENSIEWICZ, Z. 1985: Historia języka polskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. KsiAZEK-Bryrowa, W. 1976: O jezyku drukéw lubelskich z XVII wieku. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, vol. XXXI, 19, Lublin-Polska. LUCINSKIENE, M. 2001: Redagowanie rytietybių w wydaniu Ewangelie polskie y litewskie Jonasa Jaknavičiusa z 1674 roku. Archivum Lithuanicum 3, 117-128. MICHELINI, G. 2000: Pisma Martynasa Mažvydasa i ich źródła, Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. MORKŪNAS, K. 1967: Dvugłosy mieszane am, an, em, en oraz samogłoski ą, ę w pismach K. Širvydasa. Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 9, 139-146. PALIONIS, J. 1967: Litewski język literacki w XVI-XVII wieku, Wilno: Mintis. PALIONIS, J. 1979: Historia litewskiego języka literackiego, Wilno: Mokslas. PALIONIS, J. 1995: Historia litewskiego języka pisanego, Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. PETRAUSKIENĖ, I. 1976: Drukarnia Akademii Wileńskiej 1575-1773, Wilno: Mokslas. PETRAUSKIENĖ, I. 1992: Źródła drukarni Akademii Wileńskiej XVI-XIX w., Wilno: Mokslas. URBANCZYK, S., red., 1978: Encyklopedia wiedzy o języku polskim, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. ZINKEVIČIUS, Z. 1966: Dialektologia litewska, Wilno: Mintis. ZINKEVIČIUS, Z. 1988: Historia języka litewskiego 3. Język dawnych pism, Wilno: Mokslas. Milda Lučinskienė Otrzymano 22.11.2003 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, 10308 Wilno, Litwa mildaluc(ilki.lt