Mažmožiai 2–3

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA L (2004),135-138 UWAGI Remarks MAŽMOŽIS 2 Rolandas Mikulskas (Acta Linguistica Lithuanica 48, 87) wiąże zapisany na Żmudzi (KRš) przysłówek v'iršū'n z miejscownikiem gwar wschodnioaukštajckich, który uległ przekształceniu w virsusi (obecnie najczęściej mówi się v'ir.šū“ —viršuo, apsukū“ ~ apsuku, v'el.tu-—veltuo i wiele innych). Jest to wielce wątpliwe (por. używane tam (KRS) i gdzie indziej formy paskun., paskuna-s, šal'in., žė.m'ie ~ žėmė(n): m'ėsk ¥é.m’ie | n'ekūnck itd.). Tutaj ta długa samogłoska u zdaje się skłaniać do innego wniosku. Pojawienie się tutaj sonantu n już dawno zostało wyjaśnione przez dialektologów: Kazimierasa Būgę (Rinktiniai raštai 1, Vilnius, 1958, 397-398, 588; III 692-693), Zigmasa Zinkevičiusa (Lietuvių dialektologija, Vilnius, 1966, 196-198; szkoda, że podawane są tylko formy transponowane), Vladasa Grinaveckisa (Žemaičių tarmės istorija, Vilnius, 1973, 332-334) oraz autora niniejszych słów („Kelios pastabos dėl formų $7, sesą“, Baltistica 2 (2), 1966, 205-207; Lietuvių kalbos tarmių morfoneminiai reiškiniai, Vilnius, 2001, 167-169). W paradygmacie po u“ u południowych Żmudzinów dość szeroko występują §ii'n —šuon (= šuo), rudi-n ~ ruduon (= ruduo), celownik liczby pojedynczej va -kū-n ~ vaikuon (= vaikui), vaik’i-n ~ vaikiuon (= vaikiui, bernui), pava.sar- ’icn (i pava.ser- 'ū"n PVN) ~ pavasariuon (pavaseriuo), bii.ndze ~ būonže (= būožė), jū'nc ~ jins (= jus), v'ėltū'n ~ veltuon (= veltui) VARN, Užv, PVN itd. ; Tak więc również v'if.šūn otrzymało to nieetymologiczne n z -uwystępującego w końcówce (<-uo). Potwierdza to cała historia tych wyrazów: szczególnie w paradygmatach, w których po u wszędzie występuje n (por. aut., Baltistica 2 (2), 205-206) (po dyftongoidzie u-* chyba ten sonant by się nie pojawił, podobnie jak po -ou < -uo u północnych Żmudzinów, podczas gdy u zachodnich Żmudzinów po -o- < -uo nigdzie nie ma takiego Vytautas Vitkauskas Gauta 2004 04 07 Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva przyrostka). MAŽMOŽIS 3 Spółgłoska r bywa twarda i miękka, w gwarach litewskich niekiedy wykazuje zróżnicowanie. Oto te przypadki: a. część dialektów południowoaukštajckich w ogóle nie ma 7’, przed samogłoskami szeregu przedniego twardo wymawiają ją niektórzy Aukštaitowie wileńscy i uciańscy (Z. Zinkevičius, Lietuvių dialektologija, Vilnius, 1966, 153-156; Lietuvių kalbos atlasas II, 87 map.); 136 | UWAGI b. miejscami wymawiana twardo przed zredukowanym dyftongiem -ai: rai.kst’e: “raikštė' DRSK, RTN, kraū.šis “kriaušius' KB, VRN, krai.vas “kreivas' DRSK itd. ; c. w połączeniu *rj > *ri > r: braū.na ‘briauna’ Užv, Kkš, KRTV, kraū.š'is (ogólnolitewskie kriaušis) KRŠ, RDN, TL, EIG, krūokt'e ‘płakać’ (ogólnolitewskie kriėkti) TL, RDN, VARN, Šv, RT, ra.uš'ęs ‘riausés’ Šv, GRDM itd. Do nich dostosowują się zapożyczenia krū-ks (aukšt. kriūkas), šrū'ps (północnożmudzki i aukštajcki š'r'ūps | š'r'ū-bas- ), kraū.č'us “kriaučius, krawiec’, krūk'is ‘kriukis, kula’ KRŠ, KRTV, SAUK, kril.k'is ‘t. p.' RDN, TRS, TL itd. Znany jest cały obszar przemian *rjau, *rja, *rjo, *rju, *rjū w rau, ro, ru na Żmudzi, gdzie nie występuje żadne utwardzanie r przed samogłoskami szeregu przedniego (por. aut., Lietuvių kalbos tarmių morfoneminiai reiškiniai, Vilnius, 2001, 158-161). Badania nad takim zjawiskiem nie były przewidziane przez twórców LKA, tomu fonetycznego; transponowanie faktów dialektalnych nie było ustalone, dlatego wiele niejasności wysunięto już wcześniej, ale i teraz wciąż się je myli. Na przykład w LKŽ słowo sukrokė (dial. sūkruok'i KRŠ), s. 626, poprawia się na sukriokė (R. Mikulskas, Acta Linguistica Lithuanica 48, 87), a krii-kas KLVR przypisuje się do kriūko *, chociaż tam również nie może być żadnego stwardnienia r (chyba że byłoby to jakieś niezwykłe zjawisko). Zatem *rj + a, a; u, uproblem nadal wiąże się ze stwardnieniem i zmiękczeniem r, chociaż chodzi tu o kwestię wypadnięcia dawnego *į i później przejawiającej się analogii (kiedy w gwarach uogólniano tylko rau, ro“, ru, ruar r'au, r'o-, r'u, r'u-). W każdym przypadku należy zagłębić się w strukturę i system gwar. CZY PUSTE MIEJSCE MOŻE COKOLWIEK OZNACZAĆ? W artykule profesora Vladasa Žulysa „O rzekomym zerowym Vytautas Vitkauskas Gauta 2004 04 07 Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, 10308 Vilnius, Lietuva łączniku” (Acta Linguistica Lithuanica 48, 177-184) polemizuje się z Gramatyką współczesnego języka litewskiego (Wilno, 1994), w której takie zdania jak Oras gražus uważa się za zawierające zerowy łącznik. Autor artykułu uważa, że termin zerowego łącznika (i w ogóle form zerowych) jest wadliwy. Ta opinia zasługuje na szacunek. Chciałbym tylko powiedzieć kilka słów o argumentach, na których próbuje się ją oprzeć. Pierwszym z nich jest przypisywane Immanuelowi Kantowi twierdzenie: Nic nie ma cech. Autor dodaje jeszcze: Niczemu nie rosną włosy. Jeżeli klasa jest pusta, to nie ma ani jednego elementu, a tylko elementy mogą mieć cechy. Dlatego rzekomo logicznie sprzeczne jest twierdzenie: Chociaż nie ma łącznika (nic), ma on jednak znaczenie czasu teraźniejszego trybu oznajmującego (cecha) (s. 178). Przyjmując proponowane przez autora artykułu zasady gry —pozostawienie odwoływania się do autorytetów teologii —nie będę wymieniał ani jednej z licznych prac napisanych o formach zerowych. Cytowane twierdzenia logiczne są prawdziwe, ale wcale nie przeczą przedstawionemu w Gramatyce pojęciu zera. Zero językowe — to nie jakiś nieistniejący obiekt empiryczny czy element, równoważny niczemu. Terminem tym określa się brak formalnego wykładnika członu paradygmatu gramatycznego, który ze względu na warianty santy- !-krūko, kruko, kriūko dla wygody Mikulskasa pominięto w objaśnieniach, podobnie jak odmianę vąšas (nawet niemożliwe ąšas), O-nčas, ūnčas,vė- .ršos, lo-rsas (zob. R. Mikulskas, Acta Linguistica Lithuanica 46, 85).